بۇمالانعان دەرەك پەن ناقتى ارحيۆتىك شىڭدىق!

كەيدە ءبىر ادامنىڭ ومىرباياندىق دەرەگىنىڭ بۇرمالانۋى تۇتاس تاريحي شىڭدىقتىڭ كومەسكىلەنۋىنە سەبەپ بولادى. وسى ماقالادا بەلگىلى ءبىر مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، تاۋ تۇلعانىڭ تۋعان جەرىنە قاتىستى قاتە مالەمەتتەردى ناقتى ارحيۆتىك دەرەكتەر نەگىزىندە سارالاپ، ناقتى دەرەكتەر ارقىلى ونىڭ شىنايى تۋعان جەرىن انىقتاپ كورسەتەمىز. بۇل تاريحي زەرتتەۋىمىز ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە قۇجاتپەن دالەلدەنگەن اقيقاتتى وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋعا باعىتتالعان.

باسىقارادان باستالعان عۇمىر

جۇرگەنوۆ تەمىربەك قاراۇلى 1898 جىلى 1 قازاندا قازىرگى اقتوبە وبلىسى، ايتەكە بي اۋدانى تەرريتورياسىنداعى (بۇرىن 1971 جىلعا دەيىن ىرعىز اۋدانى قاراماعىندا بولعان) باسىقارا قوپاسى دەگەن جەردە تۋعان. ءوز اناسى جاڭشى كەلبەتتى كىسى بولعان. بىراق تەمىربەكتىڭ ەكى جاسىندا اۋىر سىرقاتتان قايتىس بولادى. اكەسى قارا ەكىنشى رەت كامپيت دەگەن كىسىمەن وتباسى قۇرىپ كىشكەنتاي ەكى جاستاعى بالانى سول كىسى بار مەيىرىمەن تاربيەلەپ شىعادى. تەمىربەكتىڭ بالالىق شاعى باقۋاتتى ورتادا ءوتتى. قارا جۇرگەنۇلى پىسىق، اۋقاتتى، ەل ۇستاعان ادام بولعان كورىنەدى. جۇرگەننىڭ ءبىر ۇرپاعى، تەمىربەكتىڭ نەمەرە اعايىنى نۇرجان جۇدىرىقۇلىنىڭ بۇل دەرەگى دە ايتىلعان پىكىرلەردىڭ، كەلتىرلگەن مالىمەتتەردىڭ اقيقاتتىعىن ودان ءارى بەكىتىپ تۇر. ونىڭ بايانداۋىنشا، اتالارى جازدا باسىقارا قوپاسى، تىشقانباي (قازىرگى اققۇم اۋىلى) سالاسىن، جانتاي دەگەن جەردى جايلاپ، قاراقۇمدى قىستاعان.

قۋاڭ الەنۇلى 6 مىڭداي جىلقى، 40 مىڭداي قوي بىتكەن اسا داۋلەتتى كىسى بولىپتى.

قۋاڭنان – جۇرگەن، تۇرعان، داگىر.

جۇرگەننەن – جۇدىرىق (شىن ەسىمى-اقساقال.), سىرلىباي (قارا), قازىباي، دۇيسەنباي، ەڭسەباي.

اقساقالدىڭ بويى شاعىن بولعاسىن، حالىق – جۇدىرىق اتاپ كەتكەن. سىرلىبايدى ءبىر سىنشى كىسى «ادامنىڭ اق-قارا باستىسى ەكەن. مۇنىڭ قورقىتپايتىنى بولماس» دەگەنىن ەستىپ، حالىق «قارا» دەپ اتاپ كەتكەن دەيدى. قازىرگى جاباساق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى شىلىكتى جايلاۋىن كەيىن جۇرت «باسىقارا قوپاسى» دەپ اتاپ كەتىپتى. ەرتەدە كەنجەقارا بولىسىنا قاراعان.

ال قىستاۋى تىشقانباي (قازىرگى اققۇم اۋىلى) مەن قازىرگى تۇمابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگى  ورتاسىندا. ول جەردى جەرگىلىكتى جۇرت «قارانىڭ قىستاۋى» دەپ اتاپ كەتكەن. قازىر قىستاۋدىڭ ورىندارى جاتىر.

تەمىربەكتىڭ تۇلعالىق قالىپتاسۋى

تەمىربەك جۇرگەنوۆ 1920 جىلى كپسس مۇشەلىگىنە قابىلدانادى. ورىس-قازاق باستاۋىش مەكتەبىن(1913), پەروۆسكىدەگى سۋحانسكي اتىنداعى ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن(1917), ورىنبور جۇمىسشى فاكۋلتەتىن (1923), ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن (1927) ءبىتىردى. 1918 جىلى تورعايدا شىعاتىن «قازاق مۇڭى» گازەتىندە جۇمىس ىستەيدى. سوۆەتتەردىڭ تورعاي وبلىستىق سەزىن دايىنداپ، وتكىزۋگە ات سالىستى. 1919 جىلى ىرعىزدى اق گۆاردياشىلار مەن الاشورداشىلاردان ازات ەتۋگە جانە ۋەزدە بولعان باي-كۋلاك كوتەرىلىسىن باسۋعا قاتىستى. كەنجەعارا بولىستىق رەۆكوم حاتشىسى، 1920-1921 جىلدارى ىرعىز ۋەزدىك راۆكوم حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى جانە ونىڭ حاتشىسى، ىرعىز ۋەزدىك اتكوم حاتشىسى. 1924-26 جىلدارى قاسسر-ءنىڭ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى تولىق پراۆولى وكىلى، قازاقستان مەن تۇركىستان واك مۇشەسى. ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك جاعىنان ءبولىنۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىستى. 1926-29 جىلدارى تاشكەنتتەگى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى، 1929-33 جىلدارى تاجىك سسر-ءىنىڭ قارجى حالكومى، وزبەك سسر حالىق اعارتۋ كوميسسارى. 1933-37 جىلدارى قاسسر حالىق اعارتۋ كوميسسارى. بك(ب)پ قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنىڭ جانە ونىڭ بيۋروسىنىڭ مۇشەسى (1933-37).

جۇرگەنوۆ – ماركيزم-لەنينيزم شىعارمالارىن قازاق تىلىنە تۇڭعىش اۋدارۋشىلاردىڭ ءبىرى. ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى مادەني قۇرىلىستىڭ تاريحىنا دا كوڭىل بولگەن. ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالعان.

جاريالانعان شىعارمالارى: «كسرو مەن قازاقستاندى اكىمشىلك-شارۋاشىلىق جاعىنان اۋداندارعا ءبولۋ ماسەلەسى»، قىزىلوردا، 1927; «ورتا ازيا مەن قازاقستاندا مادەني رەۆوليۋتسياسى»، ا.، 1935; «قازاقستاندا ساۋاتسىزدىقتى جويۋ جۇمىسى تۋرالى» ا.، 1936 (قاراڭىز: قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى، 4-توم، 531-بەت; اقتوبە ەنتسيكلوپەدياسى. 441-بەت).

تۋعان جەرى تۋرالى تالاس: اقيقات پەن جاڭساق پىكىر

تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ تۋعان جەرى تۋراسىنداعى انىق دەرەكتەر بۇرمالانىپ ءجۇر. كەيىنگى جىلدارى ونى قىزىلوردا وبلىسىندا دۇنيەگە كەلدى دەۋشىلەر شىقتى. ارحيۆ دەرەكتەردى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. 2018 جىلى سارىارقا باسپاسىنان شىققان ا.الماتوۆ پەن ب.مىرزابايدىڭ «تەمىربەك جۇرگەنوۆ» اتتى كىتاپقا ەنگىزىلگەن  تاريحي قۇجاتتار مۇنى جوققا شىعارادى (قاراڭىز:325, 328-329, 334-335, 341-342, 355, 382-بەتتەرىندە), سولاردىڭ ءبىر قاتارىن اتاپ وتەيىك:

1)مويا اۆتوگرافيا;

2)ليچنوي ليستوك پو ۋچەتۋ كادروۆ;

3)انكەتا ارەستوۆاننوگو;

4) وپرەدەلەنيە №4 ن – 921021/ 16 ۆوەننايا كوللەگيا ۆەرحنوگو سۋدا سسسر;

5) دامەتكەن ەرمەكوۆانىڭ(جۇرگەنوۆا) – تىنىشتىققا جازعان حاتى;

6)تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ پاسپورتى.

اتالعان بۇل قۇجاتتاردىڭ قاي-قايسىسى دا «تەمىربەك جۇرگەنوۆ 1898 جىلى ىرعىز اۋدانىندا تۋعان» دەپ «قىزىلوردا جاقتا دۇنيەگە كەلگەن» دەگەن دالەلسىز سوزدەردى تەرىسكە شىعارىپ تۇر.

1986 جىلى دامەتكەن جۇرگەنوۆا(ەرمەكوۆا) ىرعىز اۋدانىنا كەلگەنى، سوسىن تۋعان جەرىندەگى جاباساق اۋىلىنداعى ت.جۇرگەنوۆتىڭ 1934 جىلى سالعىزعان مەكتەبىن كورۋگە بارعانى، «بۇل ءوڭىر تەمكەنىڭ تۋعان جەرى» دەپ ايتقان ءسوزى تاريح بەتىندە قالدى.

وعان قوسا 1972-1978 جىلدارى 12 تومدىق قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى قۇراستىرعان «قازاق سوۆەت ەنتسەكلوپەدياسى» شىقتى. ول ەنتسەكلوپەديانىڭ باس رەداكتورى – مۇحامەتجان قوجاسۇلى قاراتاەۆ. قارتاەۆتان باسقا كورنەكتى عىلىم قايراتكەرلەرى – اكادەميكتەر: ۋ.م. احمەدسافين، و.ا. بايقوڭىروۆ، س.ب. ءبايىشوۆ، ت.ب. دارقانباەۆ، ءا.ح. مارعۇلان، ت.ب. عالىمدار ماقالالار جازعان. سول قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 1974 جىلى جارىق كورگەن 4-تومى، 531-بەتىندە «ىرعىز اۋدانى، باسىقارا قوپاسىندا تۋعان» دەپ تۇر. 2020 جىلى ايتەكە بي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – بۇرىنعى كومسومول(تاريحي اتاۋى - بوگەتكول) اۋىلى «تەمىربەك جۇرگەنوۆ اۋىلى» دەپ جوعارعى مينيسترلىك كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن وزگەرتىلدى. وعان ۇلەس قوسقان اقانسەرى ەرماعامبەتوۆ، ەگەمبەرلى ءابدىرايموۆ، شارا بەكنازاروۆالاردى اتاپ ايتساق بولادى. ال كەيىن جاڭاتالاپ اۋىلى دا وزگەرتۋگە ۇسىنىس تاستاپ كورىپ ەدى، مينيسترلىك ماقۇلدامادى. ويتكەنى تەمىربەك جۇرگەنوۆ ناقتى دەرەك كوزى ايتەكە بي اۋدانىنىڭ تەرريتورياسىندا تۋعانىن اڭعارتىپ تۇر.

ارحيۆتىك دەرەكتەر ايعاقتىڭ كوزى

مويا اۆتوگرافيا(مەنىڭ ءومىربايانىم)

مەن 1898 جىلى ورتالىق قازاقستاننىڭ قاراقۇم قۇمدارىندا ورتالىق قازاقستاندا(اقتوبە وبلىسى ىرعىز اۋدانىنىڭ شەكاراسى) دۇنيەگە كەلدىم.

ليچنوي ليستوك پو ۋچەتۋ كادروۆ(كادرلىق ەسەپكە الۋ جونىندەگى جەكە پاراق)

تەگى: جۇرگەنوۆ

اتى: تەمىربەك

اكەسىنىڭ اتى: (كورسەتىلمەگەن)

جىنىسى: ەر

تۋعان جىلى، كۇنى جانە ايى:1898ج.1 قازان

تۋعان جەرى:اقتوبە وبلىسى، ىرعىز اۋدانى

پارتيالىلىعى: ۆكپ(ب) مۇشەسى، پارتيالىق ءوتىلى 1920ج. پاربيلەت № 1573310

انكەتا ارەستوۆاننوگو(قاماۋعا الىنعان ادامنىڭ ساۋالناماسى)

جاۋاپتارى:

تەگى: جۇرگەنوۆ

اتى: تەمىربەك

اكەسىنىڭ اتى: (كورسەتىلمەگەن)

تۋعان جىلى:1898ج.

تۋعان جەرى:اقتوبە وبلىسى

ر-ن: ىرعىز اۋدانى

ۇلتى مەن ازاماتتىعى: قازاق، كسرو

وپرەدەلەنيە № 4ن – 921021/ 16 ۆوەننايا كوللەگيا ۆەرحنوگو سۋدا سسسر(كسرو جوعارعى سوتى ۇيعارىم № 4ن-021/56)

قۇرامى: توراعالىق ەتۋشى: ادىلەت گەنەرال-پولكوۆنيگى چۋرشينسكي جانە مۇشەلەرى: زۋباەۆ جانە بوردوۆ

1957 جىلعى 18 ساۋىردەگى كەڭەس اسكەرىنىڭ باس پروكۋرورىنىڭ بۇرىنعى قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە ۆكپ(ب) وك بك مۇشەسى بولعان جۇرگەنوۆ تەمىربەكتىڭ 1898 جىلى تۋعان، اقتوبە وبلىسى، ىرعىز اۋدانىنىڭ تۋماسى، 1938 جىلى 25 اقپاندا كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري القاسىمەن رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-2, 58-8, 58-9 جانە 58-11 باپتارى بويىنشا اتۋ جازاسىنا كەسىلۋ تۋرالى ءىستىڭ قورتىندىسىن جانە مۇلكىن تاركىلەۋدى قاراپ، قورعاۋشىنىڭ ادۆوكاتى بۋتوۆتىڭ جانە قورىتىندىسىن كەڭەس اسكەرىنىڭ باس پروكۋرىنىڭ ورىنباسارى ادىلەت گەنەرال-پولكوۆنيگى زۋبكوۆتى تىڭدادى.

تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ جۇبايى دامەتكەن جۇرگەنوۆانىڭ(ەرمەكوۆا) 1989 جىلى 1 قازاندا جازعان تىنىشتىق – دەگەن العىس حاتىندا بىلاي دەيدى «تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ فوتوسۋرەتىن ماعان جىبەرگەنىڭىز ءۇشىن ماعان كوپتەن كوپ راقمەت. سۋرەت وتە جاقسى شىققان. ءسىزدىڭ حاتىڭىزدان ونىڭ تۋعان جەرى ىرعىز اۋدانىندا، رايكوم مەن سوۆحوزدىڭ 134 مەكتەپ پەن كىتاپحانا ءۇشىن، ءبارىن جاساپ جاتقانىن وقىدىم. ءسىز جاس كەزىڭىزدە تەمىربەكتى جەكە تانىعاڭىزبەن، ونىڭ اقىلدىلىعى مەن ەڭبەكقورلىعى تۋرالى بىلەتىنىڭىز، بۇل ءبىزدىڭ حالىقتىڭ دارا تۋعان ۇلىنىڭ ىستەرىنە قانشالىقتى كوڭىل ءبولىپ، ءوز تۋعان جەرىندە – جۇرگەنوۆتى جوعارى باعالاپ، ەسىڭدە ساقتايتىنىن كورسەتەدى» - دەپ باياندالعان.

پاسپورت(تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ پاسپورتى)

تەگى، اتى، اكەسىنىڭ اتى: جۇرگەنوۆ تەمىربەك

تۋعان جىلى جانە تۋعان جەرى: 1898 جىل. اقتوبە وبلىسى

ۇلت: قازاق

الەۋمەتتىك جاعدايى: قىزمەتكەر

تۇراقتى تۇرعىلىقتى مەكەنجايى: الما-اتا قالاسى

قولى: ت.جۇرگەنوۆ

№ اە 229728

وسى ارحيۆتىك دەرەكتەر تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ اقتوبە وبلىسى، ىرعىز اۋدانىندا تۋعانىن تايعا تاڭبا باسقانداي راستاپ تۇر. 1928 جىلى 3 قازاندا قاۋلىسىمەن اقتوبە وبلىسى بويىنشا كوميسسيا قۇرىلىپ، ىرعىز اۋدانىنداعى ءىرى بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ كوزدەلدى. ناتيجەسىندە 1928 جىلعى 25 قازانداعى اۋداندىق تارركىلەۋ كوميسسياسىنىڭ مالەمەتى بويىنشا قارا جۇرگەنۇلىنىڭ 175 1/3 باس مالى تاركىلەندى(ب.قۇلجاەۆ پەن ت.ءابدىراحمانوۆتىڭ 2020 جىلى «اقتوبە» باسپاسىنان شىققان «تاعزىم» اتتى كىتابىنىڭ 29-ب. اقتوبە وبلىستىق ارحيۆىندەگى قۇجات). وعان قوسا تەمىربەكتىڭ اتاسى جۇرگەننىڭ تۋعان باۋىرى داگىر ىرعىزدىڭ جايساڭبايىندا قايتىس بولعانى، بەيىتىنىڭ باسىنا بەلگى قويعانى انىقتالىپ «ىرعىز اۋدانىندا» دەگەن دەرەكتەردى بەكىتىپ، ۇستەمەلەپ تۇر.

تەمىربەكتىڭ تۋعان جەرى – باسىقارا قوپاسى!

اقتوبە وبلىسى ايتەكە بي اۋدانى جاباساق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى تەرريتورياسىندا جۇرگەن اۋلەتىنە قاتىستى جەر-سۋ اتاۋلارى، بەلگىلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. اتاپ ايتساق، باسىقارانىڭ قوپاسى دەلىنەتىن جەر، سوعان تاقاۋ ورنالاسقان تەمىربەكتىڭ ارعى اتاسى جارىمبەتتەن تارايتىن سارىقاسقالار قورىمى. بۇعان شومەكەيدىڭ وسى اتالىعىنا جاتاتىن ۇدەرباي ەسىمدى كىسىنىڭ ءبيبىباتيما اتتى قىزىنان تۋعان، جۇرگەنوۆتەرگە جيەن بولىپ كەلەتىن اققۇمدىق باينيازوۆ ايدارحان اقساقالدىڭ (1929-2022) مىنا ءسوزى دە: «تەمىربەكتىڭ باباسى قۋاڭنىڭ بايبىشەسىنىڭ مۇردەسى تولىباي سايى مەن قىزىلجار سايىنىڭ قيىلىسقان تۇسىنداعى اقسۋ دەگەن ۇلكەن توبەنىڭ باسىندا، ول جەر «بايبىشە قورىمى» اتالادى»، – دەپ تاعى ءبىر ايعاقتى بەرىپ تۇر (قاراڭىز: كارتەن ب. قاس ۇلەكتەن تۋعان كاتەپتى...// 27.11. 2014. aqtobegazeti.kz). «تەمىربەك جۇرگەنوۆ» اتتى كىتاپتاعى عالىم ر.سۇلەيمەنوۆتىڭ، م.كەنجەباەۆتىڭ، ب.مىرزاباەۆتىڭ ت.ب. زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ 1898 جىلى ىرعىز ۋەزىنە قاراستى باسىقارا قوپاسى دەگەن قونىستا دۇنيەگە كەلگەندىگى انىق جازىلعان. اتاپ ايتساق قازاقستان، رەسەي ارحيۆتەرىندەگى قۇجاتتار نەگىزىندە ناقتىلاپ باياندالعان. ول دەرەكتەردى جوعارعىدا اشىق ايتىپ، انىقتاپ كورسەتكەن بولاتىنبىز. ءتىپتى المات توبابەرگەنۇلىنىڭ تۋعان شوبەرەسى، تورەمۇراتتىڭ نەمەرەسى قازاقتىڭ تۇڭعىش سكريپكاشىسى، اققۇمدىق عالىمجان ابدىسالاموۆتىڭ(قاراڭىز:ن.ءسۇيىن - سكريپكا تاعدىر. اققۇمدا اۋناپ وسكەن بالا...//16.01.2026. aqshamgazeti, ىستامبۇلدا ءالىم المات ەسىمدى قازاق ساربازى تۇرادى..، تالكەكە تۇسكەن تاعدىر...//2016. قازاقستان ۇلتتىق تەلەارناسى) ەستەلىگىندە 6-7 جاسىندا اتاسى تورەمۇرات قاراقايدان باسىقارا قوپاسىن جايلاعان ۇلى ناعىشىسىنىڭ قارا ۇلى ناعىشىسىنىڭ اۋىلىنا بارعانىڭ ايتقان بولاتىن. سول ەستەلىگىندە تەمىربەك تاشكەنتتەگى وقۋىنان كەلىپ جاتقان كەزى ەكەن(قاراڭىز:يلياسوۆا، ك.م. ءالىم المات: ءومىرى مەن ونەرى، 16-17 بەت.). وسى دەرەكتەردى راحمەت جاقىپوۆ ەسىمدى اقساقالدا(1902 ج.ت.) ەستەلىكتەرى بەكىتە تۇسەدى.

جالپى سارىعاسقالار سىر بويىمەنەن ىرعىز ۋەزىنىڭ تەرريتورياسىندا ورنالاسقان. قازىرگى ايتەكە بي اۋدانىنا قاراستى باسىقارا قوپاسى، شىلىكتى، قاراقايدىڭ بويى، بىلقىلداق دەگەن وڭىرلەردى جايلاعان.

تاعىدا قايتالاپ وتەيىك.

باسىقارا قوپاسى – اقتوبە وبلىسىنداعى تاريحي جەر اتاۋى. ىلكىدە كەنجەقارا، بۇرىن 1971 جىلعا دەيىن ىرعىز اۋدانىنا، قازىر ايتەكە بي اۋدانىنداعى تاريحى تەرەڭ سارىعاسقالاردىڭ قۇتتى مەكەنى بولعان. سول جەردە ءتورت اتالى شومەكەيدىڭ بوزعۇل تارماعىنان تارايتىن سارىعاسقالاردىڭ بايىتتەرى كوپتەپ كەزدەسەدى. سولتۇستىگى –شىلىكتى، سولتۇسىك-شىعىسى جانتاي(تولىباي جاق), وڭتۇستىگى – قاراقاي(اققۇم), وڭتۇستىك-شىعىسى اششىساي، شىعىسى – شىلىبوگەت، سولتۇستىك باتىسى – جاباساق، وڭتۇستىك-باتىسى كۋرايلىسور، شاعىر قىستاۋى، باتىسى – قودار.

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، تاۋ تۇلعا – تەمىربەك جۇرگەنوۆ اقتوبە وبلىسى، قازىرگى ايتەكە بي اۋدانى، اققۇمنان 25 شاقىرىم جەردەگى باسىقارا قوپاسىندا تۋعانى انىق. قازاقستان جانە رەسەيدەگى 6 ارحيۆتىك قۇجات پەن 2018 جىلى سارىارقا باسپاسىنان جارىققا شىققان «تەمىربەك جۇرگەنوۆ» ەڭبەكتەگى مالەمەتتەر ناقتى ايعاق. 2018 جىلى اقتوبە باسپاسىنان شىققان «ءالىم المات: ءومىرى مەن ونەرى» اتتى ەڭبەكتىڭ 16-17 بەتتەرىندەگى مالەمەتتەر.  كوپتەگەن عىلىمي ماقالالار، اتاپ ايتساق 2014 جىلى 27 قاراشاداعى ءبورىباي كارتەننىڭ «قاس ۇلەكتەن تۋعان كاتەپتى» ماقالاسى، 1974 جىلى جارىق كورگەن قازاق سوۆەت ەنتسەكلوپەدياسىنىڭ 4-تومىنىڭ 531-بەتىندەگى مالىمەت، ىرعىز اۋدانى ەنتسيكلوپەدياسى 185-بەتىندەگى، ايتەكە بي ەنتسەكلوپەدياسىنىڭ 168-بەتىندەگى مالمەتتەر باسىقارا قوپاسىن ۇستەمەلەپ اڭعارتىپ تۇر.

جاباساقتاعى «قىزىل مەكتەبتىڭ» تاريحى

ت. جۇرگەنوۆتىڭ نۇسقاۋىمەن 1934 جىلى “1000 مەكتەپ باعدارلاماسى” اياسىندا جاباساقتا سالىنعان مەكتەپتىڭ جوباسى لەنينگرادتا جاسالىنىپ بەكىتىلگەن دەيدى. باستاۋىشقا جوبالانعان مەكتەپ ەدى. قوستانايدىڭ امانقاراعاي اتالاتىن ورماندى جەرىنەن بورەنەلەردى تاسىپ اكەلگەن. قۇرىلىسقا ەلدىڭ ادامدارى دا جۇمىلدىرىلعان. ءپىشىنى «پ» ارىپىنە ۇقساس. قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى – 1 مەتر، بيىكتىگى – 4 مەتر. توبەسى قىزىل قاڭىلتىرمەن جابىلعان. مەكتەپ قۇرىلىسىن حالىق اراسىنان شىققان اتاقتى دوسجان، ەرمەكباي، سەرىكباي، وكسىكباي، دوسماعانبەت دەگەن شەبەرلەر جۇرگىزگەن.

مەكتەپ العاشقى ديرەكتورى – نۇرالى قاشقىنباەۆ. 1953 جىلى مۇعالىمدەر سانى 18گە جەتكەن. تالاي دارىن ءوسىپ، جەتىلگەن. مەكتەپتەن تۇلەپ ۇشقان رەسپۋبليكاعا تانىمال جانداردىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى – تۇرار الىپباەۆ، مادەنيەت قايراتكەرى – رىسجان ءىلياسوۆا، ايتەكە بي اۋدانى قۇرمەتتى ازاماتى، ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى، بەلگىلى سازگەر، ارداگەر ۇستاز – التىنباەۆ قۋانىش، ايتەكە بي اۋدانى قۇرمەتتى ازاماتى، ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى، ارداگەر ۇستاز – باينيازوۆ ايدارحان، رەسپۋبليكاعا تانىمال پالۋان، قر سپورت شەبەرى، حالىقارالىق سپورت شەبەرى، تالاي جارىستا اتوي سالىپ جۇرگەن – سنادينوۆ شىڭباي، جەلتوقسان ارداگەرى – شارا بەكنازاروۆا ت.ب. كوپتەگەن شاكىرتتەر ءبىلىم العان. بۇل مەكتەپ جايىندا اعىمداعى 2026 جىلدىڭ 7 شىلدەسىندە ەۋرازيا ءبىرىنشى ارناسىنداعى باستى جاڭالىقتارىندا شۇعىل تۇردە رەستاۆراتسيا جاسالماسا، قايتا-قالپىنا كەلىترمەسە مەكتەپ تۇبەگەيلى جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ دابىل قاققانبىز(جۇرگەنوۆ سادىرعان مەكتەپ جەرمەن-جەكسەن بولۋى مۇمكىن...// 07.07. 2026. https://1tv..kz).

ماقالادا تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ تۋعان جەرىنە قاتىستى ءبىراز ارحيۆتىك دەرەكتەردى، عىلىمي ەڭبەكتەردەگى مالەمەتتەردى تالداپ، تازا بۇلتارتاس شىڭدىقتى كورسەتۋگە تىرىستىق. بارلىق قۇجاتتاردا تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ اقتوبە وبلىسى، ايتەكە بي اۋدانىنداعى باسىقارا قوپاسى(بۇرىنعى ىرعىز اۋدانى) دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەندىگىن ناقتىلاپ، قىزىلوردا جاقتا دۇنيەگە كەلمەگەندىگىن تولىق جەتكىزدىك دەپ ويلايمىز. تۇركى جۇرتىنا ورتاق تۇلعا، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ءۇش مەملەكەتتە مينيستر بولعان تەمىربەك جۇرگەنوۆ ەسىمى ماڭگى باقي ەلىمىزدىڭ تورىندە ۇلت ماقتانىشى رەتىندە قالاتىنى ءسوزسىز. تاريحتى بۇرمالاۋ – كەشەگى وتكەن كۇنىمىزگدى جوققا شىعارىپ، ءتۇپ تامىرىمىزعا بالتا شابۋ دەپ ەسەپتەيمىز.

اسقار راحىمجانۇلى، تاريحشى

Abai.kz