NEGE QOGhAMDYQ DAMUDA EKEUI QATAR JÝRUI KEREK?

Sóz joq, Jana Qazaqstan biyligin eng jek kóretin adamnyng ózi Aqordanyng basqa salasyn synasa da, syrtqy sayasatyna til tiygize almaydy. 

Meninshe, onyng tórt sebebi bar.

Birinshiden, o basta preziydent Nazarbaev jariyalaghan kópvektorly diplomatiya, shynyn aitu kerek, ózining ómirshendigin eski Qazaqstan túsynda da, Jana Qazaqstan túsynda da dәleldep keledi.

Ekinshiden, geografiya, dәlirek aitsaq, geosayasat jaghynan әlemdik oqighalar men tendensiyalardyng Gordiy týiininde ornalasqan Qazaqstan kez kelgen biylik kezinde basqa elderdin, sonyng ishinde, dýniyejýzilik derjavalar men eng bedeldi degen halyqaralyq úiymdardyng qyzyghushylyghyn tughyza bermek, elimizding olarmen yntymaqtasu joly әrqashan da ashyq bolady.

Ýshinshiden, jәne de búl sebep ekinshi jayttyng jalghasy bolsa kerek, Qazaqstan әlemdik sayasattyng eki anyqtaushy kýshi sanalatyn Qytay men Reseymen kórshi ornalasqan. Búl faktordyng barshagha ayan óz  plusteri de, minusteri de bar.

Tórtinshiden, Qazaqstannyng qazirgi preziydenti – kәsiby diplomat, sol sebepti diplomatiya salasy óz dengeyinde damyp keledi, óitkeni ony tikeley jýzege asyrushy, tómengi jaqtan keletin kez kelgen dýdәmal úsynystardy týzep, jahandanu men últtyq mýdde qarama-qayshylyqqa kep qalsa, tiyisti sheshim qabyldaytyn da sol preziydent.

Áriyne, kópvektorlyqtyng da óz erekshelikteri bolady. Qazaqstan da solay.

Mәselen, ne deseniz de, qansha jeke kózqarasynyz bolsa da, Qytay men Resey sekildi eki kórshi alpauytpen til tabysugha mәjbýrmiz. Keybir ura-patriottar sony týsine almay keledi. Áriyne, til tabysu – mәmilege kelu degen sóz, alayda týpkilikti últtyq mýddelerdi ayaqqa basu degen emes bolsa kerek.

Ne deseniz de, býgingi Qazaqstan aluan-týrli, sonyng ishinde bir-birine ýsh qaynasa sorpasy qosyla almaytyn, bir-birimen janjaldasyp, soghysyp jatqan eldermen, sayasy bloktarmen dәm-túzy jarasqan. Toqaev Sy Szinipinmen de, Tramppen de, Ursula fon der Lyaynmen de, Erdoghanmen de, Zelenskiymen de, Putinmen de jaqsy. Osynyng ózi bir ghaniybet emes pe?

Endigi jerde, ashyq aitatyn bir týitkil bar.

Jana Konstitusiya qabyldandy. Elding bolashaghyn anyqtaytyn jana trendter tórge ozdy.

Alayda, preziydent o basta jariyalaghan «estiytin memleket», «әraluan pikir – birtútas últ» qaghidattary tolyqqandy, tolyqmәndi jýzege asyp jatyr ma?

Jәne de Ádiletti Qazaqstan túsynda, mәselen, sot jýiesi shyn mәninde әdiletti bola qaldy ma?!

Syrtqy sayasattyng asa manyzdy bir salasy – Qazaqstan ekonomikasyna shetel investisiyasyn tartu ekeni barshagha ayan.

Ózim kezdesip, pikir alysyp jýrgen shetel diplomattary men biznesmenderi әngime barysynda qoyatyn ýsh basty súraghy bar. Olar: «Qazaqstannyng býgini men erteni túraqty bola ma, Qantar sekildi tragediyalar qaytalanbay ma? Biz investisiya salyp, ertengi kýni bir sheneuniktermen kelispey qalsaq, ashyq ta әdiletti sotta óz qúqymyzdy qorghay ala alamyz ba? Jәne de elde demokratiya, sóz bostandyghy bar ma?» degen biyliktegi keybireuge asa jagha qoymaytyn saualdar qoyady.

IYә, elge shetel investisiyasy kerek-aq. Preziydentting de alys-jaqyn elderge sapar shegip, sol jaqtan el ekonomikasyna qarjy tartu jolynda enbek etip jýrgeni bar. Alayda bәri tek sauda-sattyq, ózara payda kriyteriylerimen shektelmeydi, ekonomikalyq túraqtylyqpen qatar jogharyda keltirilgen saualdarda atalghan demokratiyalyq ýrdister, qoghamnyng ashyqtyghy, investor qúqynyng órkeniyetti týrde qorgaluy da óte-móte manyzdy.

Ol ýshin tolyqqandy, tolyqmәndi demokratiya kerek. Demokratiya sekildi keng de tereng de qúbylys bir partiyanyng ishindegi yrdu-dyrdudy japatarmaghay talqylau emes, ol, parlamenttik saylaudy aitsaq, partiyalar túghyrnamalary men ústanymdarynyng órkeniyetti bәsekesi. Ókinishke oray, bizde ol ýrdis әli de qalyptasa qoymaghan.

Syrtqy sayasatty týzep alghan siyaqtymyz.

Endi ishki sayasatty da shetel investorlarynan úyat bolmaytynday, demokratiya talaptaryna, preziydentting jogharyda aitqan qaghildattaryna say rettep alsaq, núr ýstine núr bolar edi.

Ámirjan Qosan

Abai.kz