Logika bizdi obekt-til men metatildi ónimdi týrde ajyratugha ýiretedi. Obekt-til – logikalyq zertteuding tikeley pәni bolsa, al metatil – osy zertteu jýrgiziletin, amalsyz qoldanylatyn jasandy til. Logikalyq oilaudyng mәni de naq osynda jatyr: men shynayy tilding (obekt-tildin) qatynastary men qúrylymyn tanbalar tilinde (metatilde) tújyrymday alamyn.

Bizding jazushylarymyz ghasyrlar boyy әdebiyetti (búl sózding ózi jaqynda ghana payda boldy) kez kelgen basqa til siyaqty osynday logikalyq jikteuge jatatyn erekshe til retinde qarastyrugha bolady dep oilamaghan da edi. Ádebiyet eshqashan óz-ózi turaly oilanghan emes (keyde ol óz formalary turaly tolghanghanymen, óz mәni turaly basye esh qatyrmady), ózin baqylaushy jәne baqylanushy dep bólmedi; qysqasy, ol sóiledi, biraq ózi turaly jaq ashpady.

Alayda keyinirek – shamasy, burjuaziyalyq toqmeyilsuding irgesi shayqala bastaghan sәtten bastap – әdebiyet óz boyyndaghy ekiúdaylyqty sezine bastady, ózinen bir mezette pәndi de, sol pәnge baghyttalghan kózqarasty da, sózdi de jәne sol sóz turaly sózdi de, yaghny obekt-әdebiyet pen metaәdebiyetti kóre bildi. Búl damu prosesi, jalpy alghanda, mynaday kezenderden ótti: Birinshi kezen: Aldymen әdeby sheberding kәsiby ózindik sanasy qalyptasyp, ol auyr tiyetin úqyptylyqqa, qol jetpes kemeldikke úmtylghan azapty talpynysqa úlasty (Flober). Ekinshi kezen: Keyinnen әdebiyet pen әdebiyet turaly oidy jazudyng birtútas substansiyasyna biriktiruding erlikke toly әreketi jasaldy (Mallarme). Ýshinshi kezen: Odan keyin әdebiyetting tavtologiyalyghyn (óz-ózin qaytalauyn, taptauyryndylyghyn) joy ýmiti tuyndady; búl rette әdebiyetting ózin «ertenge» sheksiz ysyra otyryp, jazudyng әli alda ekenine qayta-qayta sendiru jәne әdebiyetting ózin dәl osy sendirulerden qúrau әdisi qoldanyldy (Prust). Tórtinshi kezen: Odan әri әdebiyetting «mamyrajay ar-ojdanynyn» ózi sotqa tartyldy: obekt-sózge sanaly әri jýieli týrde san aluan maghynalar telinip, olar sheksizdikke deyin kóbeytildi jәne birde-bir túraqty belgilenushige birjola toqtamau ýrdisi beleng aldy (surrealizm). Besinshi kezen: Aqyrynda, kerisinshe, әdeby tildi taza «osynda-bolugha» (être-là), ózindik bir «aq» (biraq eshqanday da kýnәsiz emes) jazugha ainaldyru ýshin maghynalyq vakuum (bostyq) jasaugha әrekettendi – múnda men Rob-Griye shygharmashylyghyn aityp otyrmyn.

Osy talpynystardyng arqasynda bizding ghasyrymyz (songhy jýz jyl) әdebiyetting ne ekeni turaly tolghanystar ghasyry dep ataluy mýmkin (Sartr búl súraqqa syrttay jauap berdi, onyng әdeby ústanymynyng ekiúdaylyghy da osydan tuyndaydy). Múnday izdenister syrttan emes, әdebiyetting óz ishinen, dәlirek aitsaq, onyng naq shekarasynan, yaghny obekt-til retinde ydyrap, tek metatil sapasynda ghana saqtalyp, nólge úmtylatyn aimaghynan boy kórsetkendikten jәne metatildi izdeuding ózi songhy sәtte jana obekt-tilge ainalyp ketetindikten, bizding әdebiyetimizding ajalmen qauipti oiyn oinap jatqanyna, óz ólimin bastan keshirip jatqanday kýide túrghanyna jýz jyl bolghany anyqtalady. Ol óz-ózin tanyghan sәtte óletin, al óz mәnin izdeumen ómir sýretin Rasin tragediyasynyng keyipkerine («Ifiygeniyadaghy» Erifilagha) úqsaydy.

Negizinde, onyng tragediyalyq sipaty da osymen aiqyndalady: qazirgi tanda tarihy tyghyryqqa tirelgen bizding qoghamymyz әdebiyetke tek ediptik sipattaghy «Men kimmin?» degen súraqty ghana qaldyryp, oghan «Ne isteu kerek?» degen shynayy dialektikalyq súraqty qoigha tyiym salady. Ádebiyetimizding aqiqaty – is-әreket ayasynda emes, biraq ol búdan bylay tabighat ayasyna da jatpaydy: búl – ózine sausaghymen núsqap túrghan betperde.

1959 jyl, «Phantomas» jurnaly.

Audarmada qoldanylghan qoldanylghan terminder men úghymdargha týsinikteme

Búl týsinikteme mәtindegi filosofiyalyq, semiotikalyq jәne әdebiyettanulyq kýrdeli úghymdardyng maghynasyn ashugha baghyttalghan.

Obekt-til (Yazyk-obekt) – zertteuding nemese sipattaudyng tikeley nysany retinde alynghan bastapqy til (mysaly, kórkem shygharmanyng óz tili).

Metatil (Metayazyk) – basqa bir tilding (obekt-tildin) qúrylymy men zandylyqtaryn sipattaugha, taldaugha arnalghan ekinshi dengeydegi arnayy til (mysaly, әdebiyettanu nemese logika tili).

Metaәdebiyet / Metaliyteratura (Metaliyteratura) – әdebiyetting óz tabighaty, jazylu prosesi, qúrylymy men mәni turaly óz ishinen refleksiya jasauy; «әdebiyet turaly әdebiyet».

Substansiya – qúbylystardyng negizinde jatqan túraqty, ózgermes mәn, negizgi mәter (múnda: jazudyng tikeley ómir sýru negizi men mazmúny).

Tavtologiyalyq / Tavtologiyalyq sipat – bir nәrsening óz-ózin qaytalap, jana maghyna tudyrmaytyn birkelkilik kýii; túiyq shenberde qalu.

Belgilenushi (tanbalaushy//Oznachaemoe) – semiotikadaghy tildik tanbanyng maghynalyq jaghy, onyng sanadaghy konseptisi, beynesi nemese mazmúny.

Osynda-bolu (Être-là) – ekzistensialdyq filosofiyadaghy zattyng nemese qúbylystyng eshqanday qosymsha maghynasyz nemese simvolikalyq jýktemesiz, tek fizikalyq túrghyda «bar bolu» faktisi.

Dialektikalyq – qúbylystardy olardyng damuy, ishki qayshylyqtary men dinamikalyq ózara baylanysy túrghysynan qarastyratyn tanymdyq әdis.

Materialdy dayyndap úsynghan – Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz