لوگيكا ءبىزدى وبەكت-ءتىل مەن مەتاتىلدى ءونىمدى تۇردە اجىراتۋعا ۇيرەتەدى. وبەكت-ءتىل – لوگيكالىق زەرتتەۋدىڭ تىكەلەي ءپانى بولسا، ال مەتاتىل – وسى زەرتتەۋ جۇرگىزىلەتىن، امالسىز قولدانىلاتىن جاساندى ءتىل. لوگيكالىق ويلاۋدىڭ ءمانى دە ناق وسىندا جاتىر: مەن شىنايى ءتىلدىڭ (وبەكت-ءتىلدىڭ) قاتىناستارى مەن قۇرىلىمىن تاڭبالار تىلىندە (مەتاتىلدە) تۇجىرىمداي الامىن.

ءبىزدىڭ جازۋشىلارىمىز عاسىرلار بويى ادەبيەتتى (بۇل ءسوزدىڭ ءوزى جاقىندا عانا پايدا بولدى) كەز كەلگەن باسقا ءتىل سياقتى وسىنداي لوگيكالىق جىكتەۋگە جاتاتىن ەرەكشە ءتىل رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى دەپ ويلاماعان دا ەدى. ادەبيەت ەشقاشان ءوز-ءوزى تۋرالى ويلانعان ەمەس (كەيدە ول ءوز فورمالارى تۋرالى تولعانعانىمەن، ءوز ءمانى تۋرالى باسىە ەش قاتىرمادى), ءوزىن باقىلاۋشى جانە باقىلانۋشى دەپ بولمەدى; قىسقاسى، ول سويلەدى، بىراق ءوزى تۋرالى جاق اشپادى.

الايدا كەيىنىرەك – شاماسى، بۋرجۋازيالىق توقمەيىلسۋدىڭ ىرگەسى شايقالا باستاعان ساتتەن باستاپ – ادەبيەت ءوز بويىنداعى ەكىۇدايلىقتى سەزىنە باستادى، وزىنەن ءبىر مەزەتتە ءپاندى دە، سول پانگە باعىتتالعان كوزقاراستى دا، ءسوزدى دە جانە سول ءسوز تۋرالى ءسوزدى دە، ياعني وبەكت-ادەبيەت پەن مەتاادەبيەتتى كورە ءبىلدى. بۇل دامۋ پروتسەسى، جالپى العاندا، مىناداي كەزەڭدەردەن ءوتتى: ءبىرىنشى كەزەڭ: الدىمەن ادەبي شەبەردىڭ كاسىبي وزىندىك ساناسى قالىپتاسىپ، ول اۋىر تيەتىن ۇقىپتىلىققا، قول جەتپەس كەمەلدىككە ۇمتىلعان ازاپتى تالپىنىسقا ۇلاستى (فلوبەر). ەكىنشى كەزەڭ: كەيىننەن ادەبيەت پەن ادەبيەت تۋرالى ويدى جازۋدىڭ ءبىرتۇتاس سۋبستانتسياسىنا بىرىكتىرۋدىڭ ەرلىككە تولى ارەكەتى جاسالدى (ماللارمە). ءۇشىنشى كەزەڭ: ودان كەيىن ادەبيەتتىڭ تاۆتولوگيالىعىن ء(وز-ءوزىن قايتالاۋىن، تاپتاۋىرىندىلىعىن) جويۋ ءۇمىتى تۋىندادى; بۇل رەتتە ادەبيەتتىڭ ءوزىن «ەرتەڭگە» شەكسىز ىسىرا وتىرىپ، جازۋدىڭ ءالى الدا ەكەنىنە قايتا-قايتا سەندىرۋ جانە ادەبيەتتىڭ ءوزىن ءدال وسى سەندىرۋلەردەن قۇراۋ ءادىسى قولدانىلدى (پرۋست). ءتورتىنشى كەزەڭ: ودان ءارى ادەبيەتتىڭ «مامىراجاي ار-وجدانىنىڭ» ءوزى سوتقا تارتىلدى: وبەكت-سوزگە سانالى ءارى جۇيەلى تۇردە سان الۋان ماعىنالار تەلىنىپ، ولار شەكسىزدىككە دەيىن كوبەيتىلدى جانە بىردە-ءبىر تۇراقتى بەلگىلەنۋشىگە ءبىرجولا توقتاماۋ ءۇردىسى بەلەڭ الدى (سيۋررەاليزم). بەسىنشى كەزەڭ: اقىرىندا، كەرىسىنشە، ادەبي ءتىلدى تازا «وسىندا-بولۋعا» (être-là), وزىندىك ءبىر «اق» (بىراق ەشقانداي دا كۇناسىز ەمەس) جازۋعا اينالدىرۋ ءۇشىن ماعىنالىق ۆاكۋم (بوستىق) جاساۋعا ارەكەتتەندى – مۇندا مەن روب-گريە شىعارماشىلىعىن ايتىپ وتىرمىن.

وسى تالپىنىستاردىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ عاسىرىمىز (سوڭعى ءجۇز جىل) ادەبيەتتىڭ نە ەكەنى تۋرالى تولعانىستار عاسىرى دەپ اتالۋى مۇمكىن (سارتر بۇل سۇراققا سىرتتاي جاۋاپ بەردى، ونىڭ ادەبي ۇستانىمىنىڭ ەكىۇدايلىعى دا وسىدان تۋىندايدى). مۇنداي ىزدەنىستەر سىرتتان ەمەس، ادەبيەتتىڭ ءوز ىشىنەن، دالىرەك ايتساق، ونىڭ ناق شەكاراسىنان، ياعني وبەكت-ءتىل رەتىندە ىدىراپ، تەك مەتاتىل ساپاسىندا عانا ساقتالىپ، نولگە ۇمتىلاتىن ايماعىنان بوي كورسەتكەندىكتەن جانە مەتاتىلدى ىزدەۋدىڭ ءوزى سوڭعى ساتتە جاڭا وبەكت-تىلگە اينالىپ كەتەتىندىكتەن، ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ اجالمەن قاۋىپتى ويىن ويناپ جاتقانىنا، ءوز ءولىمىن باستان كەشىرىپ جاتقانداي كۇيدە تۇرعانىنا ءجۇز جىل بولعانى انىقتالادى. ول ءوز-ءوزىن تانىعان ساتتە ولەتىن، ال ءوز ءمانىن ىزدەۋمەن ءومىر سۇرەتىن راسين تراگەدياسىنىڭ كەيىپكەرىنە («يفيگەنياداعى» ەريفيلاعا) ۇقسايدى.

نەگىزىندە، ونىڭ تراگەديالىق سيپاتى دا وسىمەن ايقىندالادى: قازىرگى تاڭدا تاريحي تىعىرىققا تىرەلگەن ءبىزدىڭ قوعامىمىز ادەبيەتكە تەك ەديپتىك سيپاتتاعى «مەن كىممىن؟» دەگەن سۇراقتى عانا قالدىرىپ، وعان «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن شىنايى ديالەكتيكالىق سۇراقتى قويۋعا تىيىم سالادى. ادەبيەتىمىزدىڭ اقيقاتى – ءىس-ارەكەت اياسىندا ەمەس، بىراق ول بۇدان بىلاي تابيعات اياسىنا دا جاتپايدى: بۇل – وزىنە ساۋساعىمەن نۇسقاپ تۇرعان بەتپەردە.

1959 جىل، «Phantomas» جۋرنالى.

اۋدارمادا قولدانىلعان قولدانىلعان تەرميندەر مەن ۇعىمدارعا تۇسىنىكتەمە

بۇل تۇسىنىكتەمە ماتىندەگى فيلوسوفيالىق، سەميوتيكالىق جانە ادەبيەتتانۋلىق كۇردەلى ۇعىمداردىڭ ماعىناسىن اشۋعا باعىتتالعان.

وبەكت-ءتىل (يازىك-وبەكت) – زەرتتەۋدىڭ نەمەسە سيپاتتاۋدىڭ تىكەلەي نىسانى رەتىندە الىنعان باستاپقى ءتىل (مىسالى، كوركەم شىعارمانىڭ ءوز ءتىلى).

مەتاتىل (مەتايازىك) – باسقا ءبىر ءتىلدىڭ (وبەكت-ءتىلدىڭ) قۇرىلىمى مەن زاڭدىلىقتارىن سيپاتتاۋعا، تالداۋعا ارنالعان ەكىنشى دەڭگەيدەگى ارنايى ءتىل (مىسالى، ادەبيەتتانۋ نەمەسە لوگيكا ءتىلى).

مەتاادەبيەت / مەتاليتەراتۋرا (مەتاليتەراتۋرا) – ادەبيەتتىڭ ءوز تابيعاتى، جازىلۋ پروتسەسى، قۇرىلىمى مەن ءمانى تۋرالى ءوز ىشىنەن رەفلەكسيا جاساۋى; «ادەبيەت تۋرالى ادەبيەت».

سۋبستانتسيا – قۇبىلىستاردىڭ نەگىزىندە جاتقان تۇراقتى، وزگەرمەس ءمان، نەگىزگى ماتەر (مۇندا: جازۋدىڭ تىكەلەي ءومىر ءسۇرۋ نەگىزى مەن مازمۇنى).

تاۆتولوگيالىق / تاۆتولوگيالىق سيپات – ءبىر نارسەنىڭ ءوز-ءوزىن قايتالاپ، جاڭا ماعىنا تۋدىرمايتىن بىركەلكىلىك كۇيى; تۇيىق شەڭبەردە قالۋ.

بەلگىلەنۋشى (تاڭبالاۋشى//وزناچاەموە) – سەميوتيكاداعى تىلدىك تاڭبانىڭ ماعىنالىق جاعى، ونىڭ ساناداعى كونتسەپتىسى، بەينەسى نەمەسە مازمۇنى.

وسىندا-بولۋ (Être-là) – ەكزيستەنتسيالدىق فيلوسوفياداعى زاتتىڭ نەمەسە قۇبىلىستىڭ ەشقانداي قوسىمشا ماعىناسىز نەمەسە سيمۆوليكالىق جۇكتەمەسىز، تەك فيزيكالىق تۇرعىدا «بار بولۋ» فاكتىسى.

ديالەكتيكالىق – قۇبىلىستاردى ولاردىڭ دامۋى، ىشكى قايشىلىقتارى مەن ديناميكالىق ءوزارا بايلانىسى تۇرعىسىنان قاراستىراتىن تانىمدىق ءادىس.

ماتەريالدى دايىنداپ ۇسىنعان – ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz