Qoja Ahmet Yasauiyding tughan, qaytys bolghan jәne jerlengen oryndary mәselesine qysqasha tarihiy-derektik sholu

Qoja Ahmet Yasauy – týrki-músylman әlemining ruhany tarihynda airyqsha oryn alatyn túlgha, sopylyq ilimning kórnekti ókili әri týrkilik islam mәdeniyetining negizin qalaushylardyng biri. Onyng ómir jolyna qatysty mәseleler, әsirese tughan, qaytys bolghan jәne jerlengen oryndary jónindegi derekter ghylymy ortada keninen zerttelip keledi.

Qoja Ahmet Yasauiyding naqty tughan jyly turaly ortaghasyrlyq derekkózderde birizdi mәlimetter saqtalmaghan. Zertteushilerding basym bóligi onyng dýniyege kelu uaqytyn XII ghasyrdyng basymen baylanystyrady. Ghylymy әdebiyetterde shamamen 1103 jyl tóniregindegi merzim jii atalady.

Qúrbanqoja Sansyzbay Nyzanúlynyng «Yasauiytanu» (2004) enbeginde Yasauiyding 63 jasynan keyin qyluetke týskeni jәne shamamen 1166–1167 jyldary dýniyeden ótkeni jónindegi mәlimetter keltiriledi. Búl mәsele «Diuany hikmette» kezdesetin:

Jer ýstinde ólmes búryn tiri óldim,
Alpys ýshte sýnnet dedi estip bildim.
Jer astynda bar janymmen qúldyq qyldym,
Estip oqyp jerge kirdi Qúl Qoja Ahmet – degen joldarmen sabaqtastyrylady.

Keybir hikmet núsqalarynda aqynnyng úzaq ghúmyr keshkendigin menzeytin shumaqtar da úshyrasady. Osyghan baylanysty zertteushiler arasynda onyng 120 jyldan astam ómir sýrgendigi jóninde pikirler aitylghanymen, ghylymy әdebiyetterde Qoja Ahmet Yasauiyding shamamen 1166–1167 jyldary dýniyeden ótkeni turaly tújyrym keninen qabyldanghan.

Tarihy derekter boyynsha Qoja Ahmet Yasauiyding tughan jeri – kóne Isfidjab, qazirgi Sayram óniri. Al onyng ruhany qyzmetining negizgi ortalyghy ortaghasyrlyq Yasy qalasy boldy. Býgingi Týrkistan qalasy osy tarihy Yasynyng jalghasy bolyp tabylady.

TDV İslâm Ansiklopedisi men UNESCO materialdarynda Qoja Ahmet Yasauiyding Yasyda ómirining sonyna deyin shәkirt tәrbiyelep, ruhany qyzmet atqarghany jәne sol jerde dýniyeden ótkeni kórsetiledi. XIV ghasyrdyng sonynda Ámir Temir onyng qabirining ýstine әigili kesene saldyrdy. Búl jaghday Yasauiyding jerlengen orny jónindegi tarihy dәstýrding erte kezennen-Yasyaq ornyqqanyn aighaqtaydy.

Osylaysha, ghylymy jәne tarihy derekterding basym bóligi Qoja Ahmet Yasauiyding Sayramda dýniyege kelip, ómirining negizgi bóligin Yasyda ótkizip, sol jerde qaytys bolyp jerlengendigin rastaydy. Búl derekter Týrkistannyng týrki-islam órkeniyetindegi orny men Yasauy múrasymen sabaqtastyghyn aiqynday týsedi.

Zulifiya Muminova,

«Áziret Súltan» Últtyq tarihiy-mәdeny muzey-qoryghy Yasauitanu ghylymy ortalyghynyng ghylymy qyzmetkeri

Abai.kz