قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۋعان، قايتىس بولعان جانە جەرلەنگەن ورىندارى ماسەلەسىنە قىسقاشا تاريحي-دەرەكتىك شولۋ

قوجا احمەت ياساۋي – تۇركى-مۇسىلمان الەمىنىڭ رۋحاني تاريحىندا ايرىقشا ورىن الاتىن تۇلعا، سوپىلىق ءىلىمنىڭ كورنەكتى وكىلى ءارى تۇركىلىك يسلام مادەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ ءومىر جولىنا قاتىستى ماسەلەلەر، اسىرەسە تۋعان، قايتىس بولعان جانە جەرلەنگەن ورىندارى جونىندەگى دەرەكتەر عىلىمي ورتادا كەڭىنەن زەرتتەلىپ كەلەدى.

قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ناقتى تۋعان جىلى تۋرالى ورتاعاسىرلىق دەرەككوزدەردە ءبىرىزدى مالىمەتتەر ساقتالماعان. زەرتتەۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى ونىڭ دۇنيەگە كەلۋ ۋاقىتىن XII عاسىردىڭ باسىمەن بايلانىستىرادى. عىلىمي ادەبيەتتەردە شامامەن 1103 جىل توڭىرەگىندەگى مەرزىم ءجيى اتالادى.

قۇربانقوجا سانسىزباي نىزانۇلىنىڭ «ياساۋيتانۋ» (2004) ەڭبەگىندە ءياساۋيدىڭ 63 جاسىنان كەيىن قىلۋەتكە تۇسكەنى جانە شامامەن 1166–1167 جىلدارى دۇنيەدەن وتكەنى جونىندەگى مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى. بۇل ماسەلە «ديۋاني حيكمەتتە» كەزدەسەتىن:

جەر ۇستىندە ولمەس بۇرىن ءتىرى ءولدىم،
الپىس ۇشتە سۇننەت دەدى ەستىپ ءبىلدىم.
جەر استىندا بار جانىممەن قۇلدىق قىلدىم،
ەستىپ وقىپ جەرگە كىردى قۇل قوجا احمەت – دەگەن جولدارمەن ساباقتاستىرىلادى.

كەيبىر حيكمەت نۇسقالارىندا اقىننىڭ ۇزاق عۇمىر كەشكەندىگىن مەڭزەيتىن شۋماقتار دا ۇشىراسادى. وسىعان بايلانىستى زەرتتەۋشىلەر اراسىندا ونىڭ 120 جىلدان استام ءومىر سۇرگەندىگى جونىندە پىكىرلەر ايتىلعانىمەن، عىلىمي ادەبيەتتەردە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ شامامەن 1166–1167 جىلدارى دۇنيەدەن وتكەنى تۋرالى تۇجىرىم كەڭىنەن قابىلدانعان.

تاريحي دەرەكتەر بويىنشا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۋعان جەرى – كونە يسفيدجاب، قازىرگى سايرام ءوڭىرى. ال ونىڭ رۋحاني قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ورتالىعى ورتاعاسىرلىق ياسى قالاسى بولدى. بۇگىنگى تۇركىستان قالاسى وسى تاريحي ياسىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى.

TDV İslâm Ansiklopedisi مەن UNESCO ماتەريالدارىندا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ياسىدا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن شاكىرت تاربيەلەپ، رۋحاني قىزمەت اتقارعانى جانە سول جەردە دۇنيەدەن وتكەنى كورسەتىلەدى. XIV عاسىردىڭ سوڭىندا ءامىر تەمىر ونىڭ قابىرىنىڭ ۇستىنە ايگىلى كەسەنە سالدىردى. بۇل جاعداي ءياساۋيدىڭ جەرلەنگەن ورنى جونىندەگى تاريحي ءداستۇردىڭ ەرتە كەزەڭنەن-ياسىاق ورنىققانىن ايعاقتايدى.

وسىلايشا، عىلىمي جانە تاريحي دەرەكتەردىڭ باسىم بولىگى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ سايرامدا دۇنيەگە كەلىپ، ءومىرىنىڭ نەگىزگى بولىگىن ياسىدا وتكىزىپ، سول جەردە قايتىس بولىپ جەرلەنگەندىگىن راستايدى. بۇل دەرەكتەر تۇركىستاننىڭ تۇركى-يسلام وركەنيەتىندەگى ورنى مەن ياساۋي مۇراسىمەن ساباقتاستىعىن ايقىنداي تۇسەدى.

زۋلفيا مۋمينوۆا،

«ازىرەت سۇلتان» ۇلتتىق تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى ياساۋيتانۋ عىلىمي ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى

Abai.kz