Basy: «Tasdiyq» traktaty – Abay ghalamaty

Jalghasy: «Tasdiyq» traktaty – «Alany tanymaq» bólimi

Ótkende Alla taghalanyng eki úlyq sipaty   (Ghylym jәne Rahym) jayly ilimdi sóz etkenbiz. Abay hakim olardy qalay taghriflady? Janalyghy nede? Júrtshylyq nazaryn osyghan audardyq. Endigi kezekte ýshinshi úlyq sipat, ol  – Ghadalәt. Abay ony qalay anyqtaghan eken? Tómendegi mindetimiz – osyny tәpsirleu, tereninen tanytugha sayady.  Ghadalәt (әdilet) – úlyq sipat ekendigin dәleldeuding ózindik ereksheligi: ol ýshin adam bolmysy, tirshilik iyeleri, dýnie qúbylystary tútas qarastyryluy shart. 

Abyz Abay: «Allanyng Rahym (Meyirim) sipaty, segiz sipattyng ishinde jazylmasa da, ...bir úlygh sipatynan hisaplaugha jaraydy»  dey kele, oghan naqliya jәne ghaqliya dәlelder alady. Sonyng biri – Allanyng adam balasyn aqyl iyesi qylyp hәm mahabbatpen jaratqandyghy. Mine, Abay ghadalәt sipatty da osy tәsil arqyly ashyp kórsetedi. Mәtinge kóz salayyq:

«Adam balasynan mahsharda súrau alatúghyn qylyp jaratqandyghynda hәm ghadalәt hәm mahabbat bar. Adam balasyn qúrt, qús, ózge hayuandar sipatynda jaratpay, búl gýzәl sipatty berip, eki ayaqqa bastyryp, basyn joghary túrghyzyp, dýniyeni kózderlik qylyp ózge hayuandar sekildi tamaqty óz basymen alghyzbay, ynghayly eki qoldy basqa qyzmet ettirip, auzyna qoly as bergende, ne iship, ne jegenin bilmey qalmasyn dep, iyisin alyp lәzzattanghanday qylyp, auyz ýstine múryndy qoyyp, onyng ýstinen tazalyghyn bayqarlyq eki kóz berip, ol kózderge nәzikten, zarardan qorghap túrarlyq qabaq berip, ol qabaqtardy ashyp-jauyp túrghanda qajalmasyn dep kirpik jasap, manday teri tura kózge aqpasyn dep, qagha beruge qas berip, onyng jýzine kórik qylyp, birining qolynan kelmestey isti kóptesip bitirmekke, bireui oiyn bireuine úqtyrarlyq tiline sóz berip jaratpaqtyghy mahabbat emes pe? Kim ózine mahabbat qylsa, sen de oghan mahabbat qylmaghyng qaryz emes pe?».

Ghajap suretteu! Adam bolmysyn Abay bir-aq sóilemge syidyrghan. Qalam qúdireti, onyng kәmalatty sheberligi degen osy: Alla taghala hikmeti – jan iyesi hayuandardy aqyl iyesi adam balasy asyraytyn qylyp, sonday-aq, adamzatty «hәm ghadalәt hәm mahabbat»-pen jaratqan. Mine, jalghyz sóilem minsiz ýilesimdilikti alaqangha salghanday kóz aldynyzgha keledi.

Abaygha maqsút – Allanyng Ghadalәt sipatyn kórsetpektik dedik. Sonyng taghy bir dәleline tabighat pen dýnie kórkin keltiredi:

«Aqyl kózimen qara: kýn qyzdyryp, tenizden búlt shygharady eken, ol búlttardan janbyr jauyp, jer jýzinde neshe týrli dәnderdi ósirip, jemisterdi óndirip, kózge kórik, kónilge rahat gýl-bәisheshekterdi, aghash-japyraqtardy, qant qamystaryn óndirip, neshe týrli nәbatәttәrdi[1] óstirip, hayuandardy saqtatyp, búlaqtar aghyzyp, ózen bolyp, ózender aghyp dariya bolyp, hayuandargha, qúsqa, malgha susyn, balyqtargha oryn bolyp jatyr eken. Jer maqtasyn, kendirin, jemisin, kenin, gýlder gýlin, qústar jýnin, etin, júmyrtqasyn; hayuandar etin, sýtin, kýshin, kórkin, terisin; sular balyghyn, balyqtar ikrasyn, hatta ara balyn, balauyzyn, qúrt jibegin – hәmmasy adam balasynyng paydasyna jasalyp, eshbirinde búl meniki derlik bir nәrse joq, bәri – adam balasyna tausylmas azyq. Million hikmet birlәn jasalghan mashina, fabrik adam balasynyng rahaty, paydasy ýshin jasalsa, búl jasaushy mahabbat birlәn adam balasyn sýigendigi emes pe? Kim seni sýise, ony sýimektik qaryz emes pe?».

Kórip otyrsyzdar, zahiry dýnie kórkin Abay qalamy ruhany dengeyde terbegen. Yaghny Allanyng hikmeti men qúdirettiligin jany-tәnimen sezingen kisining sózi. Búl dýnie adam balasy ýshin  jaratylghan!  Ol Tәnirining jer betindegi orynbasary. Biraq Abay jetkizbek iydeya jalghyz búl emes. Kýlli ghalamdy ýilestirushi Qúday zany bar, ol –  mahabbat hәm ghadalәt! Ekeui ajyramas egizder! Mine, hakimge keregi – osy haqiqat iydeyany adamzat sanasyna siniru. Abay ghadalәt kategoriyasyn ashyqtap, aishyqtauyn bylaysha jalghastyrady:

«Adam balasy qanaghatsyzdyqpenen búl hayuandardyng túqymyn qúrtyp, aldynghylar artqylargha jәbir qylmasyn dep, maldy adam balasynyng ózining qyzghanyshyna qorghalatyp, ózge hayuandardy birin úshqyr qanatyna, birin kýshti quatyna, birin jýirik ayaghyna sýientip, birin biyik jartasqa, birin tereng túnghiyqqa, qalyng ormangha qorghalatyp, hәm әrbirin ósip-ónbekke qúmar qylyp, jas kýninde, kishkene uaqytynda shafghat sәhәrimenen[2] bastaryn baylap, qamqor qylyp qoymaqtyghy – adam balasyna ósip-ónip, tendik alsyn emes, bәlki, adam balasynyng ýzilmes nәsiline tausylmas azyq bolsyn degendik. Jә, búl Alla hikmetterining hәmmasynda hәm marhamat, hәm ghadalәt zahiyr[3] túr eken. Biz óz ortamyzda búl marhamat[4], ghadalәtti imannyng shartynan hisap qylmaymyz, onyng ýshin muslim bolghanda, Alla taghalagha tәslim bolyp, onyng jolynda bolmaq edik, bolghanymyz qaysy? Búl eki – ay men kýnnen artyq maghlúm túrghan joq pa? Fighyly Qúdanyng eshbirin de qarar qylmaymyz, ózgelerde bolghanyn jek kórmeymiz, ózimiz tútpaymyz. Búl qiyanatshylyq emes pe? Qiyanatshylyqqa bir qarar (salynu) túrghan adam – ya músylman emes, eng bolmasa shala músylman».

Búl ýshinshi úlyq sipat – Ghadalәt ekendigin úqtyrghan sózi. Óitkeni: «Alla hikmetterining hәmmasynda hәm marhamat, hәm ghadalәt zahiyr[5] túr».  Biraq marhamat ghadalәtti imannyng jeti shartynan hisap qylmaymyz. Onyng Haq joly ekendigin kóbimiz bilmeymiz. Meyirim, ghadalәt saqtalmasa, qiyanat qaulamaq. Reti kelgen song aitqan jón,  qazirgi qoghamdyq ómirde qiyanatshylyq kóp-aq. Nege? Onyng bir sebebi, mektep qabyrghasynda ya oqulyqtarda «Qúday hikmeti, zany» degen úghymnyng iyisi de joq. Dýniyege tek qana Batystyng kózimen qaraugha auysyp kettik. Osyny kóre bilgendey Abay bizderge «Allanyng hikmetin sez, ghadalәt onyng ózgermeytin asyl zany, sony ýiren» degen ósiyetin shegelep otyr.

Sonymen, esterinizge sala otyrayyq, Abay ýsh úlyq sipattyng әuelgisi –  Ghylymdy Allanyng segiz sýbutiya sipatyn taghriflau jónimenen, al ekinshi úlyq sipat – Rahymdy Allanyng toqsan toghyz esimderi negizinde tanytqan bolatyn. Al, ýshinshi úlyq sipat – marhamat, ghadalәtke keler bolsaq, búl jolghy tәsili ózgerek. Ghadalәtti batiny ilimmen emes, zahiry jaghynan, yaghny adamnyng syrtqy bolmysy, dýnie kórki arqyly tәpsirlep, kórsetken-dýr. Búl-bir. Ekinshiden, ghadalәt әdiletten ózgerek úghym. Bizding tanym-týsiniktegi әdilet – pendelik oi- sana dengeyinde, ilahy mazmúnnan ada úghym. Abaydyng «marhamat, ghadalәt» tirkesin qoldanuy jaydan jay emes. Ghadalәt – Qúdaygha múqtady (eru, ýlgi etu) boludan tuady. Ol ýilesimdilik zany degen maghynany bildiredi. Tómende osyghan kóz jetkizetin bolamyz.

Abaydyng «ghadalәtti adam» iydeyasy

«Qúday isining hәmmasynda marhamat, ghadalәt túr». Demek, adam isteri de soghan úqsaugha, yaghny ghadalәtti bolugha tiyisti. Búl – әr adam qaryzy. Sonda býkil qoghamda qayyrymdylyq saltanat qúrmaqshy. Sóitip, halyqtyng kónil-kýii, elding dúrys baghytta damuy әdilettilik arqyly sheshimin tabady. Biraq, amal qansha, onyng dúshpany –  qiyanatshylyq joldy kesedi. Nege? Osynyng týpki sebebin anyqtap bermekke Abay ayat-hadisterge jýginedi. Yaghny «ýshinshi úlyq sipat – Ghadalәt» ekendigin dәleldeuge endi osy tәsildi qoldanady. Mәtinning ózine ýnileyik:

«Alla tabaraka ua taghalanyng pendelerine salghan joly qaysy? Ony kóbi bilmeydi. «Tәfakkaru fiyghla Illahiy»[6] degen hadis shariftin[7] «innalahu yuhibbul múqsitiyn»[8] degen ayattargha eshkimning yqylasy, kónili menen ghylymy jetip qúptaghanyn kórgenim joq. «Átәmurun әnnәsә bilbirry uә ihsәnu innalahu yuhibbul múhsiniyn»[9], «Uәllәziynә әmәnu uә ghәmalu salihaty ulayka ashabul jәnnәty hәm fiha halidun»[10] degen ayattar qúrannyng ishi tolghan ghamalus-saliyh[11] ne ekenin bilmeymiz. «Uә әmmәlzina amәnu uә ghamilus salikaty fәiuәffihim ujurәhum uә allahu lә yýhiyb-buz-zalimiyn»[12] ayatyna qarasan, ghamalus-salih zalymdyqtyng ziddy[13] bolar. Olay bolghanda ghadalәt rafghat[14] bolugha kimde-kimning әdileti joq bolsa, onyng hayasy (úyaty) joq, kimning úyaty joq bolsa, onyng imany joq degen, payghambarymyzdyng salallahu ghalayhy uәssәllәmning hadis shariyfi «mәn-lә hayaun lahu uә la imanun lahu»[15] degen dәlel-dýr».

Kórdiniz be, keltirilgen tezis ayat, hadiske toly. Úghylatyny: Alla taghala – ghadalәtti, demek, pendesine de әdiletti bolmaq paryz, kim әdiletti bolsa, jaqsylyq jasasa (ghamalus-saliyh), sony Qúday sýiedi. «Qúr inanysh» jetkiliksiz, iman – izgi ister (ghamalus-saliyh) jasasang ghana shyn iman bolmaq. Sonda ghana jýrek tazarmaq. Atyng adam bolu sharty da osy. Sóitip, «Kimde-kimning әdileti joq bolsa, ...onyng imany joq». Búl – aqiqat. Biraq múny moyyndau onay bolmay túr, әdil adam bolugha degen úmtylys shamaly.

Osymen, Abay negizdegen «ghadalәtti adam» iydeyasyna kelip jettik. Oghan asyqpay toqtalghan jón. Úly oishyl qalyng eli qazaghy qiyanatshylyq pen paraqorlyq batpaghyna belsheden batatynyn, oghan qarsy «antivirus» kerektigin kóre bilgen siyaqtanady.

Abay ghadalәtti adam iydeyasyn mynaday týsinik beruden bastaghan: «Endi belgili, iman qúr inanyshpenen bolmaydy, ghadalәt ua rafghat birlәn bolady. Ghamalus-salih ghadalәtti uә marhamәtti bolmaq. Kýlli tәn birlәn qylghan qúlshylyqtardyng eshbiri ghadalәtti, marhamatty bermeydi. Kózing kýnde kóredi namaz oqushy, oraza tútushylardyng ne halәttә ekendikterin, oghan dәlel kerek emes. Bәlky ghadalәt – barsha izgilikting anasy dýr. Ynsap[16], úyat – búl ghadalәtten shyghady».

Sonymen, ghadalәt – jan qasiyeti. Sol sebepti Abay ony barsha izgilikting anasy degen, marhamat, rafghat, úyat, ynsap úghymdarymen qosaqtap ataghan. Al, ózimizge ayan «әdilet» úghymy jannyng ghana emes, tәnning de qalauy. Álbette, ol ruh әlemine qatysy shamaly termiyn. Yaghny janaghy mahabbat, marhamat, shapaghat, ynsap, úyatqa, meyli, Qúday ya Haq joly úghymyna deyik, baylanbaghan. Revolusiya ataulynyng «Ádilettilik ýshin!» úranymen bastalyp, sony ayausyz qantógispen ayaqtalyp otyratyny sonyng aiqyn dәleli.

Sóitip, ghadalәt degen – shyn iman, Abaysha, imanigýl kórinisi.

Endi ghadalәtti adamgha keleyik. Ol kim? Abay mynaday anyqtama beredi: «Onyng ýshin ghadalәtti adamnyn (astyn syzghan – biz) kóniline keledi: men óz kónilimde «Hallaqy menimen, sonday-múnday halyqtarymen múghamәla[17] qylsa eken» dep oilap túryp, ózim sol halyqtarmen múghamәla qylmaghandyghym jaramaydy ghoy dep. Sol ózi әdilet te hәm nysap ta emes pe? Osyny oilau hәmma jaqsylyqtyng basy emes pe? Jә, olay húlyq[18] penen sol oidy oilaghan  kisi Hallaqyny[19], shýkirdi nege oilamasyn? Shýkirlikten[20] ghibadattyng bәri tuady. Endi ziynhar ghadalәt-shapaghattan bosanbandar! Eger bosansan, iman da, adamdyq ta hammasy bosanady. Allayar sofynyng «Bir fәrdәdәn jýz fәrdә bijay»[21] degeni basyna keledi».

Shýbәsiz, búl tezis ózegi – ýilesim men birlik doktrinasy! Tәniri bir, demek, eshqanday bóliniske jol joq. Ghadalәtti adam kónili birlikti qalaydy, qanday dengeydegi bolmasyn bólinis, jaulasu, ajyrasu oghan jat. Birlikti oilau – barsha jaqsylyqtyng basy deydi Abay. Kerisinshe, jik-jikke bólinu – Alla bir, bolmys býtin ekendigine qarsylyq, yaghny qiyanatshylyqtyng basy.    «Ghadalәt – barsha izgilikting anasy. Ynsap, úyat – búl ghadalәtten shyghady», sonday-aq: «Shýkirlikten ghibadattyng bәri tuady. Endi ziynhar[22] ghadalәt-shapaghattan bosanbandar!» ýndeuinde osy astar bar. Áulie Shәkәrim de: «Nysap (shýkirlik), meyirim, әdiletti, Janynday kórip jan saqta!» dep osyghan shaqyrghan.

Sonymen, ghadalәtti adam – aq peyil, adal enbek iyesi, tolyq adam iydealy sekildi barlyq jan iyeleri, kýlli tabighy ortamen múghamәla qylumenen erekshelenedi (arabtyng «múghamәla» sózining mәnisi – jaqsy qarym-qatynas, adamdy sýi, Qúdaydyng mahabbat hәm әdilet zanyn sez degenge sayady). Qazirgi tanda adamzat ýilesim men birlik negizi – múghamәlany úmytty. Bir qayghydan jýz qayghy tuady degendey, talas-tartys, joyqyn soghystar qaupi tónip túr. Ekologiyalyq apattyng ornyna orasan qarjy kózderi qaru-jasaq jasaugha júmsaluda. Adamzattyng ústazy Abaydyn  ýshinshi úlyq sipat – Ghadalәt dep negizdeui jәne ghadalәtti adam konsepsiyasyn úqtyruy nelikten manyzdy ekendigi osynyng ózinen-aq týsinikti.

«Tasdiyq» traktatynyng sýiekti bólimi «Allany tanymaqqa» jasalghan tәpsir, taldaular osymen tәmam. Onan shyghar qorytyndy: Abay hakimning әlemdik teologiyagha qosqan aiyryqsha ýlesi – Jaratqan IYening ýsh úlyq sipatyn (Ghylym, Rahym jәne Ghadalәt) ghylymy negizde janghyrtqandyghy. Adamnyng ýsh sipaty (núrly aqyl, jyly jýrek, ystyq qayrat), әriyne, osy atalghan ýsh úlyq sipattan tamyr tartady. Bir tәuiri, «adal azamat» iydeyasy songhy uaqytta elimizde keng óris aluda («adal azamat» pen «әdiletti adam» jaqyn tuys úghymdar, adal jәne әdil tórkindes sózder). Jastardy tәrbiyeleu baghytynda aldygha qoyylyp otyrghan búl iydeyanyng teoriyalyq negizi Abay, Shәkәrim múrasynda ekeni talassyz. Kelesi sózimiz traktattyng «Ózin tanymaq» bólimin tәpsirleu ekenin aita otyrayyq.

[1] Nәbatәttәr (arabsha) – ósimdikter.

[2] Shafghat sәhәrimen (arabsha) – kómektesu, birin – biri qorghau óneri.

[3] Ghadalәt zahir (arabsha) – kórneu әdildik, aiqyn әdilettilik.

[4] Marhamat (arabsha) – jan ashu, jaqsylyq is jasau.

[6] Tәfakkaru fiyghla Illahy (arabsha) – Tәnirining isin oilanu, ol turaly pikir týi.

[7] Hadis sharif (arabsha) – payghambardyng izgi, qasiyetti sózi.

[8] Innalahu yuhibbul múqsit (arabsha) – shynynda Qúday әdil adamdardy sýiedi.

[9] Átәmurun әnnәsә bilbirry uә ihsәnu innalahu... (arabsha) – adamdargha jaqsy is iste dep búiyrylghan, jaqsylyq etiniz, óitkeni Alla izgilikti sýiedi.

[10] Uәllәziynә әmәnu uә ghәmalu... (arabsha) – iman keltirgen jәne izgilik jasaushylardyng orny újmaqta (jәnnәtta) jәne olar mәngi.

[11] Ghamalus-salih (arabsha) – izgi ister.

[12] Uә әmmәlzina amәnu... (arabsha) – iman keltirgen jәne jaqsy is atqaratyn adamdar bar, olargha qayyrymdylyghy tolyq qaytarylady, Qúday zalymdardy sýimeydi.

[13] Ziddy (arabsha) – keri, qarama-qarsy.

[14] Ghadalәt rafghat (arabsha) – aqtyq, әdilet, әdilettikti joghary qoi.

[15] Mәn-lә hayaun lahu uә la imanun lahu (arabsha) – kimde-kimning úyaty bolmasa, sonyng imany da joq.

[16] Ynsap (arabsha) – әdildik, dúrystyq, bargha qanaghat.

[17] Múghamәla (arabsha) – qarym-qatynas, aralasu, qatysu.

[18] Húlyq (arabsha) – minez, qúlyq.

[19] Hallaqy (arabsha) – Qúday, Jaratushy.

[20] Shýkirlik (arabsha) – rizalyq bildirushi, shýkirshilik aitushy.

[21] Bir fәrdәdәn jýz fәrdә bijay – bir qayghydan jýz qayghy, qolaysyzdyq tuady.

[22] Ziynhar (arabsha) – qalayda, әiteuir.

Asan Omarov, abaytanushy

Abai.kz