Ómir turaly ýsh órim 

Úly Abaydyng zaman men zamandas turaly kózqarasyn aqynnyng asyl múrasy pash etedi. Qorshaghan orta men ainalasy jayynda oy tolghaghan Hakim óz ómirin de ólenmen óredi. Álbette, «dýnie esigin ashqan son» kórip, bilgen jәne kónilge týigen alghashqy әserlerining sýiinishi mol. Biraq, «erte oyanyp, etekbastyny kóp kórip», tirlikting qyr-syryn  tanyghan sayyn «nege búlay?» dep, sanasyn sarsyltqan san saualgha jauap izdeydi. Adam balasynyng qarama-qayshylyqqa toly «minezine» tanyrqay kele jany kýiinip, tipti, «jalghannan» týnilgendey kýy keshedi. Juan atanyng daryndy úrpaghynyng  qaranghylyq qapasyndaghy elining auyr taghdyrynan  qabyrghasy qayysyp, qabaghyn múng basady.

«Qayran eli – qazaghynyn» úiqyly-oyau tirshiligine kónili tolmay, onyn  keleshegine alandaghan Hakim órkeniyet «jaryghyna» talmay jol izdep,  óz maqsatyna da jetedi. Erinbey enbek etudi, bilimge qúmarlyq pen ýirenuge toymaudy, yaghny «talap, enbek, tereng oi, qanaghat, raqym» sekildi bes asyldy ýlgi tútady. Búghan qosa qandastaryn bes dúshpan – «ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaqtan» saqtandyrady. Shynynda da, ómir – «bes kýndik er synarlyq bir maydan» ghana: «Adamzat – býgin adam, erteng topyraq, Býgingi ómir jarqyldap aldar biraq, Erteng ózing qaydasyn, bilemisin, Ólmek ýshin tughansyn, oilan shyraq».

Kemenger aqynnyng shygharmalaryn zerdeley kelgende, onyng asyl múragha «túndyrghan» әuelgi oi-tolghamdarynyng keyingi tuyndylarynda,  onyng ishinde qara sózderinde de meylinshe óristep, shyndala týskenin  kóremiz. Sonyng biri – alpys jastyng asuynyng «etegine» tize býgip, yaky baqilyq bolarynan eki jyl búryn – 1902 jyly jazghan «Toty qús týsti kóbelek» atty shaghyn óleni. Atalmysh ýsh shumaq shygharma ghúlamanyng osyghan deyin  talay aitqan ósiyet sózderining ózindik ýsh órimi deuge layyq.  Múnda ol adamnyng «jarqyldaghan» sәn-saltanatty maldanbay,  «zaman biylegen» ómir saparyn mәndi ayaqtauy turaly tereng taghylym týiedi.

«Toty qús týsti kóbelek...»

nemese birinshi órim  

Qolymyzdaghy ólendi oqy bastaghannan-aq, tirlikting qyzyghynyng da, shyjyghynyng da ótpeli ekenin, týbi «tausylatynyn» taghy bir týisinemiz. Allanyng adamgha ghajayyp syiy – ómir «jaz saylarda gulegen totyqús týsti kóbelek» sekildi kózdi aldap, kónildi arbaydy. Búghan eltip, esile shalyqtamaytyn jan siyrek. Ásirese, «kókirek zor, uayym joq» bozbala shaqtyng du-dumanynyng jeteginde ketpeu ekitalay. Abay jazghanday, «óleng aityp, әn salyp, bireudi qaljyng qylyp, qyzdy auyldy jaghalaudyn» jastyqqa tәn tabighy sezim ekeni de ras.  Búdan, biraq der kezinde ayaq tartyp, «әueli óner izdep, qyzdyng birin ghana tandap sýiip, enbekpen mal tapqannyn» sybaghasy da tolymdy.

Hakim, әsirese jastargha «Qartaymastay kórmelik, oilanalyq... Kýlki baqqan bir kórer beysharalyq... Uayym  – er qorghany, esi barlyq... Búl bes kýndik bir maydan er synarlyq... Ásem saldyq ólgenshe kim qylarlyq», - degen ósiyet aityp, múny úqpasan, jan iyesin aldan tosqan «shoshynarlyq uayym kóp» ekenin eskertedi. Alayda, jas adamnyng tirlik saparynda joldy dúrys tandap, adam degen atqa say ómir sýrui tughan otbasy men ósken ortasyna tәueldi. «Basynda әke aitpasa aqyl jarlyq, - dep, taghylym týiedi aqyn, - Aghayyn tabylmasa oy salarlyq, Qaljyndasyp ótkizgen qayran dәuren, Týbinde tartqyzbay ma ol bir zarlyq?..».

Abay, sonday-aq әrbir jastyng shyndalyp, azamat retinde qalyptasuynda manyzdy oryn alatyn qoghamdyq ortanyng teris әserin de   jasyrmaydy: «Ókinishti kóp ómir ketken ótip, Ótkizdik bir nәrsege bolmay jetik, - dep, qynjylady ol. - Oishyldyng men de sandy birimin dep, Talap, oisyz, maqtandy qaldym kýtip... Ýlgisiz júrtty ýiretip, qaldyq keyin, Kóp nadandar ózine tartar beyim».  Inisi Shәkәrim Qúdayberdiúly da «Jastargha» atty óleninde «Mynau Abay – bir ghalym jol shygharlyq, Zamandasy bolmady sózdi úgharlyq», - dey kele aqyn aghasynyng ókinishin bólisip, «qaranghy», kertartpa qoghamdy  jazghyra kelip.

Degenmen, Hakim ainalasynda «sózdi úgharlyq bozbala joq» eken dep, qaryndastaryn oqu-bilim men enbekke, adaldyq pen әdildikke ýndegen maqsatynan bas tartpaq emes. Sebebi, «jasynda ghylym bar dep eskermeudin, paydasyn kóre túra teksermeudin» saldaryn ol jaqsy biledi. Búghan da kinәni «qolymdy dóp sermesem, óster me edim» dep, bastapqyda  óz basynan izdeydi. Endeshe, aqynnyng úrpaghyn oqytugha kýsh saluy da ótkendegi ókinishining qarymtasy edi.  Balalaryn  «medresege berudegi»  bar maqsaty da olardyng «qyzmet qylyp, shen aluy» emes, bilimdi azamattar bolyp, eline paydasyn tiygizuine kelip sayady.

Qyryq jasynda «Qartaydyq, qayghy oiladyq, úiqy sergek» nemese «Qartaydyq, qayrat qaytty, úlghaydy arman» dep, aqynnyng «ashuynyng ashyghan u, oiynyng kermek» tatuynyng da basty sebebin  «sandalmamen kýn keshken» tónireginen, «múndasargha sózdi úgharlyq» kisi tappaghan ókinishinen  izdegen jón. «Ómirding mәni nede?», - degen saualdyng da jauabyn  aqyn  erterek tabady: «Bәisheshekting solyp, kóbelekting ólmegi» sekildi «ótken ómir qayta kelmek taghdyr joq» eken: «... Basqan iz, kórgen qyzyq artta qalmaq, Bir Qúdaydan basqanyng bәri ózgermek. Er isi aqylgha ermek, boydy jenbek, Ónersizding qylyghy – óle kórmek...».

Olay bolsa, adam balasyna «ystyq qayrat, núrly aqyl, jyly jýrektin» basshy bolghany abzal. Abaydyng asyl múrasy tirshilikting kóp zamandas elep, eskere bermeytin azdy-kópti, tipti bir sәttik quanyshyn da baghalay biludi menzeydi.  Ózi sýiine otyryp jyrgha qosqan tughan jerding tabighaty men adam minezin  shendestire suretteui de sodan. Aqyn birde, kýzding yzghary, qystyng ayazy arqyly keybir kisining qatal «tabighatyn» elestetip, janymyzdy múzdatsa, endi birde zamandastyng kóktem men jazdyng jaymashuaq «minezine»  úqsas bolmysymen jadyratady. Ómirding mәnin óleng sózden, bilim men enbekten tauyp, Allagha, adam men әdiletke degen mahabbatty, ýsh sýndi amanat etedi.

«Adamzatqa ne kerek...»

nemese ekinshi órim

Adam balasy, jana aitqanday, ómirge «qonaq» kórinedi: «Jas qartaymaq, joq tumaq, tughan ólmek...». Demek, mynau «er synarlyq bes kýndik maydannyn» qatal synynan layyqty óte bilu ghaniybet. «Adamzatqa ne kerek: Sýimek, sezbek, keyimek, - dep, tolghanady Abay, - Qareket qylmaq, jýgirmek, Aqylmen oilap sóilemek». Adamgha eng keregi – sýiispenshilik eken. «Allanyng ózi de ras, sózi de ras» óleninde ol  «Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de sýy ol Allany jannan tәtti. Adamzattyng bәrin sýy bauyrym dep, Jәne sýy haq joly osy dep әdiletti...», - dey kelip, «Birindi, qazaq, biring dos / Kórmeseng – isting bәri bos» degen amanat qaldyrady.

Sonda, eng aldymen, jýregimizding tórinde ystyq meyirimine bólegen ata-anamyz túrady. Abay da әkesi Qúnanbay qajyny erekshe maqtan etip, ýlgi tútady. Búghan aqynnyng perzenti Ábdirahmannyng qazasyna arnalghan «Arghy atasy qajy edi...» degen bir ghana ólenin aitsaq ta jetkilikti. Múhtar Áuezov te «Abay joly» roman-epopeyasynda úly dalanyng salt-dәstýri men jol-joralghysynyng «qalt ketpes» qorghany – Qúnanbay túlghasyn tarihy shyndyqqa sәikes somdaydy. Aqynnyng Zere әjesi men Úljan anasyna jәne ghashyghy Toghjan men talapty úrpaghyna degen mahabbaty da adamgha  sýiispenshilikting jarqyn kórinisi.

Hakimning «Jaratushy iyemizdi, barsha adam balasy men әdiletti» sýiy turaly ósiyetin týsinip, osy aqiqatqa moyynsúnghanda ghana imanyng berik, izgilikti jan bolghanyn. Ómirding bar mәni de Alla taghalagha, býkil  zamandasqa jәne әdiletke degen ainymas mahabbatta ekeni aqiqat. Aqyn 45-shi  qara sózinde de «adamshylyqtyng aldy – mahabbat, әdilet» ekenin qaday-qaday atap kórsetedi. Sebebi, «mahabbat – ómir kórki... mahabbatsyz – dýnie dos...» ekenin úqqan jan ýshin «jýrekting kózi ashylsa» kerek.  Aqiqatty da, әdiletti de sonda tanimyz, «zúlymdyqtyng betin ashatyn da әdilet».

Adaldyq pen әdildikting tirlikke arqatirek bolyp, ony jarqyn ete týsetini kәmil. Abaydyng әdil bolys әri әdil by bolghanyna Kókbay aqyn bastatqan zamandastarynyng estelikteri kuәlik etedi. «Shyndyqqa, dúrystyqqa qúmarlyghyn, joldaghy elden erekshe minezderining barlyghyn biylikte anyq kórsetip jýrdi, - dep jazady ol. - Biylikke kelgende Abayday әdil taza, dúrystyghy kýshti biydi Tobyqty ishi búrynghy, songhy zamannyng qaysysy bolsa da kórgen joq dep aita alamyn. Abaydyng biyligine, Abay tergeuine әrqashan el ishinde shiyelenisip, ústasyp jýrgen jaulary qúmar bolatyn» («Abay turaly estelikter», «Qalamger» baspasy, 208-b).

Úly aqynnyng Alla men adamdy sýngden keyingi ósiyet etken aqiqat da – әdilet: «Dosyna dostyq – qaryz is, Dúshpanyna әdil bol...», - degen úlaghat qaldyrady Hakim.  Shynayy dostyqtyng adamdar arasyndaghy әdiletti qarym-qatynastyng ózindik ainasy ekeni de dausyz. Múny Abay «adamdyq qaryzy», yaky asyl qasiyet retinde dәripteydi: «Dos-asyqtyng bolmaydy bótendigi, Qosylghan bosaspaydy jýrek jigi... Qúday bergen búl dostyq – kәnning biri, Múndasqanda qalmaydy kónil kiri». Biraq, ol  satqyndyqtyn  da ashy dәmin az tatpay, janyna «saya» izdep, jabyghady. Adal kónilin «itmúrynday jyrtqan nadandyqtan» kýnirenip, dostyqty «joqtaydy».

Jau jaghadan alghanda dospyn dep jýrgen «kópten tatu qimasyng búzylyp, dúspandyghyn ozdyrsa», ne shara?! Qúdaydan qoryqpaytyn antúrghan «Basyna júmys týsken kýn / Tatulyqty búrynghy / Ne qylyp ol oilasyn? Ashyp berer jauyna / Ózi kórgen qoymasyn...». Álgindey, «kýn jaughanda qoynynda, kýn ashyqta moynynda» jýrgenin úmytatyn, «jaman dostyng «kólenkeden» aiyrmasy joq. Hakim 37-shi sózinde   jazghanday, onday zymiyandardan «Basyndy kýn shalsa, Qashyp qútyla almaysyn; Basyndy búlt alsa, Izdep taba almaysyn». Endeshe, «dosy joqpen syrlasyp, dosy kóppen syilasqan» tatulyq bәrinen qymbat.

«Zamandy qay jan biylemek..»

nemese ýshinshi órim

Sonymen Abay «Toty qús týsti kóbelek» ólenining alghashqy eki óriminde Allanyng ghajayyp syiy ómirding ótkinshiligin, onyng mәndi boluy  – «sýimek, qareket qylmaq jәne aqylmen oilap sóilemek» ekenin sanagha qúyady. Al, ómirding ghajayyp syy ghana emes, Allanyng ghalamat syny da ekenin osy shygharmanyng ýshinshi shumaghynda payymdaymyz: «Árkimdi zaman sýiremek, Zamandy qay jan biylemek?». Múny da barshamyz kýndelikti  kórip te, sezinip te jýrsek kerek. Zaman aghymyna qarsy «jýzudin» qiyamet ekeni belgili. Demek, onyng yrqyna kónip, yghynan pana izdeytinimiz de, ómir bazarynda «әrkimning óz izdegen nәrsesi bary» da shyndyq.

Bizding әrqaysymyzdyn, sonday-aq baqyt turaly úghymymyz da, ústanatyn baghyt-baghdarymyz da әrtýrli. Abay osy jolda «aqyl, qayrat, jýrekti birdey ústaghanda» ghana adam balasynyng «tolyq adam» bolatynyna, yaky kemeldikke jetetinine oqyrmanyn úiytady. Alayda, «Kýlli adam balasyn qor qylatyn ýsh nәrse bar, - dep jazady ol ózining 38-shi qara sózinde. - Sonan qashpaq kerek: Áueli – nadandyq, ekinshisi – erinshektik, ýshinshisi – zalymdyq dep bilesin». Osy ýsh keselding saldarynan «aramdyqty ep kórip, toqtau aitqan kisini shet kórip, it qorlyqpen kýn keshetin» ekijýzdi, súiyq jandardy agha buyn birshama bilemiz.

Hakim de әlgindey pendelerding túrlausyz minezinen eriksiz kýiinedi. Tipti, kónili әbden suyna kele, bú dýniyede japadan jalghyz qalghanday qúlazidy: «Kónilim qaytty dostan da, dúshpannan da,  Aldamaghan kim qaldy tiri janda? Alys-jaqyn qazaqtyng bәrin kórdim, jalghyz-jarym bolmasa anda-sanda». Bas paydasy ýshin joldas bolghansyp, jalp-júlp qúraq úshyp, «bastan jygha qisayghanda múnan mening qay jerim ayauly dep, maydanda birge túryp qalatyn jan» azdau.  Pendenning osy әlsizdigine qansha keshirimmen qaraugha tyryssaq ta, «jau jaghadan alghanda oghan qosyla taqymdaytyn» soghyndydan saqtasyn deniz.            

Amal qaysy, baqigha jastay ozbasan, ondaydy da kóresin.  «Ishim ólgen, syrty sau, Kóringenge deymin-au. Býgingi dos – erteng jau, Men ne qyldym, yapyrym-au», - dep, jabyqqan Hakimmen birge bizding de jýregimiz shanshidy. Jalpy, qoghamda «adamsyp bosqa taltandaghan tatymsyz» jan  az emes. Abay әlgilerding betperdesin sypyryp, sybaghasyn beredi: «Aqyl joq, qayghy joq onda, Isi joq – teris pe, ong ba? Tilenip, telmirip izdener, Tiyn ba, yaky som ba?». Ol «jasynan ýlgisiz, eshki kózdengen» alayaqtardy sóz «soyylmen» shangha aunatyp, silesin qatyrady: «Jayy mәlim shoshqanyn, Týrtkeninen jasqanba... Ýitip asqan jolyghar / Keshikpey-aq tosqangha».

Keybireudi jaqyn bile týsken sayyn aqynnyng «kýngirt kónili súrghylt tartqan beyuaqpen» syrlasyp, «qorlyqpen ótken qu zamangha» qabaghy týiiledi: «Bir kisi myngha, Jón kisi súmgha, Áli jeter zaman joq. Qadirli basym, Qayratty jasym / Ayghaymen ketti, amal joq». Kemshiliksiz, әriyne kisi joq: erinshektik, ózimshildik, qyzghanysh pen baqtalastyq әrkimnin-aq boyynan tabylady. Biraq, әdil adamnyng sol kemshiligin  tyya bilip, adalgha tileules bolu qolynan, әbden keledi. Áyteuir, qasaqana aldap, qulyq-súmdyghyn asyratyndargha, jolyqtyra kórmesin. Joldas bolghansyp, qiyndyqta jalt bergen opasyzdar «úrlaghan» altyn uaqyt obal.

Bizding zamandastarymyzdyng arasynda da Allagha shyn ilanghan, oiy kórkem, niyeti taza mýmindermen qatar eki jýzdi múnafyqtar da barshylyq. Olardyng syrty músylman kóringenimen, sózinde bәtua joq, isi – bayansyz  ekenin keshteu bilip jatamyz. Ekijýzdi keybireu ótpeli bolghany ýshin ghana «jalghan» atanghan ómirdi ótirikpen «jórmep», bylghap baghady.  Onday súiyq, alayaq jannyng az ekeni ghana kónilge tayanysh. Óitpese, alayaqtar birde jylmang qaghyp, momyndy aldap soqsa, endi birde aqsha ýshin «shoshqa sauudan» da tayynbaydy. Jaqsylyqqa jaqsylyq jasamaytyn, kýnkórisi ýshin ar-úyatty úmytyp, qyzghanyshyn kýshpen jasyratyn da solar.

Onday zymiyannyng «qúryghyna týskenimizdi» kópshiligimiz kesh te bolsa, úghyp jatamyz. Biraq, ata-әjelerimiz aitqan ertegilerdegi dostyq pen adaldyqty ýlgi tútyp óskendikten, alayaqtardyng ótirigi men las әreketin bayqasaq ta, kópke sheyin senbeytinimiz ókinishti. Kónilde jylt etken kýmәndi «súiyq pen jyltyrdyn» aldynda qúrday jorghalap, «lәpbay» qaqqan «beykýnә» jýzi juyp-shayyp jiberedi. Al, onyng shyn beynesin kórgende ýndemey de qalu da mýmkin emes. Abay aitqan «zamangha kýileytin jamandardyn» týk bolmaghanday, dәneme kórmegendey, ainalasyn   aldap-sulap, taltang qaghuy qoghamnyng kembaghal dәrejesin kórsetedi.

Osy alayaqtyq ghalymdar «súiyq zaman» dep aidar taqqan qazirgi kezende búrynghydan beter ushygha týsude. Búl zamannyng «súiyq» ataluy qoghamnyng túraqsyzdyghymen, jalpyadamzattyq, onyng ishinde otbasylyq   qúndylyqtardyng «arzandap», adamnyn  qúbylmaly, yaky jana jaghdaylargha  «kýilegish» boluymen týsindiriledi. Aytalyq, keybir jan sayahatshy sekildi meken-jayyn, júmys ornyn jii ózgertedi. Sonday-aq, júbayyna, dәstýrli qarym-qatynastargha nemketti qarau men sayasy jәne jynystyq  baghdaryn ózgertu qalypty jaghdaygha ainalady eken. Osynday ekijýzdi «súiyqtar» tehnika men tehnologiya jetistikterine de «alaqandaryn» ysqylaydy.

Sonyng saldarynan ghylym men tehnikanyng shapshang damyp, ghalamtordyng keng óristeuining jaghymdy jәne teris әserlerining jarysa etek jangynyng kuәsimiz. Osyny alayaqtar aram maqsatyna jaratyp, myndaghan shaqyrym jerden-aq, talay jandy zar qaqtyruda. Uaqytsha bolsa da «aydarlarynan» jel esken alayaqtardy auyzdyqtaudyng qiyndyghy da sonda, aram pighyldylar qylmystaryn alysta otyryp, kórinbey   jýzege asyrady.  Alayda, keshegi kenestik qoghamda ómir sýrgen Sizder men bizder de jalghan tirlikke túrmys jaghdayyn sebep qylghan aram men qudy da  kórdik.  «Mynmen jalghyz alysqan»  Abay zamanynda da әlgiler az bolmapty.

Búghan halqymyzdyng «jarly bolsan, arly bolma» sekildi eskirgen, qasang maqaldary da dәlel bolady. Múnyn, búra sóilegenge bolmasa, maghynasy úyattan júrday: «Ardan ketken son, tiri bolyp jýrgeni qúrysyn. Eger onysy jalgha jýrgeninde janyndy qinap enbekpenen mal tap degen sóz bolsa, ol – ar ketetúghyn is emes», - dep, Hakim týsinistik  tanytqanday da bolady. Ras, «Tynysh jatyp, kózin satyp, bireuden tilenbey, janyn qarmanyp, adal enbekpen mal izdemek – ol arly adamnyng isi». Alayda, ekiúshty maqaldyng astaryna ýnilgen aqyn  keybir bay men jarly, by men bolystyn, «jýz qaragha eki jýz alarmannyn» týr-siqynan eriksiz týniledi.

Osy «syrqattyn» naryq kezinde búrynghydan beter asqynghany mәlim. Teginde, «Qúdaydyng óz bergenin jep kórem dep», enbekpen tapqanyn qanaghat tútqangha ne jetsin! Jeng úshynan jalghasyp, aqshagha arbalghan keybireu, tipti qasiyetti Mekkege saparlaudan qysylmay, qayta oralghan song da, arandaryn tyimaydy. Onday «súiyq» kisәpirler jaghdaygha tez beyimdelip, jana tanystarynyng yghyna da tez jyghyla ketedi. Jalpy, «súiyq» zattardyng qúighan ydystyng pishinin birden qabyldaytyny sekildi olar da iyilip, býgiluge qúmbyl. «Súiyq»  birde kedergining erneuinen asyp tógilse, endi birinen  «sanylau» tauyp, tipti keybirin «ezip» berekeni alady.

Alayaqtar da súiyq zat sekildi shapshang «qúbyluy men ózgeruinin» arqasynda zamandasty janyn «eritip, eljiretip» jýrip, sazgha otyrghyzady. Ondaylar әrqashan óz paydasyn kýitteydi,  ústalyp qalsa, ózin  – jazyqsyz «qúrban», seni kinәli etip kórsetuge dayyn. Jaqsylyqty tez úmytyp, keshegi kókesining esimin jana bastyghynyn  miyna qúiyp ala qoyghan nyspysymen qalay shatastyrghanyn da bayqamaydy.  Biraq, alayaqqa ne daua?! Teginde, janaghyday «iylengender men kýilegender» bolmasa, zamandy biyleu  esh mýmkin emes.  Sondyqtan   adamdy aldamaq týgili, úly aqyn Múqaghaly aitpaqshy, zamandasqa «kólenkendi» de týsirmeu ghaniybet!

Býgin biz de zaman men zamandas turaly qalam terbesek búl, úly Abay jazyp qaldyrghanday, «әdiletsiz, aqylsyz, arsyzdardy, kórgende «kónilde tynyshtyq túrmastyn», «súiyq» zamanda eldi ishinen iritetin «qany súiyq»  jylpos pen alayaqtan, tym qúrysa saqtandyru edi. «Ózim kýidim, basqalardyng menen nesi әuliye» dep qol qusyrmay, jaqsygha – janashyr bolyp, jamandy jalghannyng jaryghyna shygharghangha ne jetsin! Adamnyng zamandy biyley almaytyny, әriyene dausyz. Biraq «zamangha jamannyng ghana kýilep, zamana ony iyleytini»   aytpaq oidyng týiini, alayaq pen ekijýzdige shygharghan ýkim desek, búghan Siz de kelisseniz kerek.

Bolat Jýnisbekov, jazushy

Abai.kz