Basy: «Tasdiyq» traktaty – Abay ghalamaty

Jalghasy: «Tasdiyq» traktaty – «Alany tanymaq» bólimi

Jalghasy: Allanyng ghadalәt sipaty

Jalghasy: «Tasdiyq» traktaty – «ózin tanymaq» bólimi

Dýniyeni tanymaq – Alla taghalany tanudyng qúramdas bólshegi. «Dýniye» sózi Qúranda 114 ret qaytalanghan. Sufizmning kórnekti ókili Ibn Rushd: «Jaratylghan dýniyeni tanymaghan Jaratushyny da tany almas» degen. Demek, dýniyelik ghylym-bilim, hakim kózimen qarasaq, ghalam tútastyghyn tanudyng manyzdy qaynary. Músylman әlemining progress sonynda qaluy – dýnie ghylymyna jete mәn berilmegendikten. Abay múny jaqsy bilgen. Jәdittik aghymgha janashyr bolghany hәm senim artqany – sonyng aiqyn dәleli. Tómende osyghan da kóz jetkizetin bolamyz.

Oyshyldyng ómir, dýnie jayly tolghamdary

Abay kәmәlatqa bir degennen jetti me? Joq, әriyne. «Ómir joly – tar soqpaq, bir iygen jaq» jәne «Soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde óstim» ózi aitqanday, jaman, jaqsyny kóre-kóre jetti. Ghaqliya múrasyn: «Endi jer ortasy jasqa jettik: qajydyq, jalyqtyq; qylyp jýrgen isimizding bayansyzyn, baylausyzyn kórdik, bәri qorshylyq ekenin bildik» (1-sóz) dep bastaghany, sonday-aq: «Ómirding bayansyzyn, dýniyening әrbir qyzyghynyn, aqyrynyng sholaqtyghyn kórgen-bilgender tirshilikten de jalyqsa bolady» (20-sóz) dep oy bóliskeni bizge kóp jaydy andatsa kerek.

«Ne izdeysin, kónilim, ne izdeysin?» óleninde:

Ómir, dýnie degening –

Aghyp jatqan su eken.

Jaqsy-jaman kórgenin,

Oylay bersen, u eken (1892), –

dese, әigili «Ólse óler tabighat, adam ólmes» jyrynda bylaysha tolghaydy:

Kim jýrer tirshilikke kónil bermey,

Baqy qoymas fәniyding minin kórmey.

Mini qayda ekenin bile almassyn,

Tereng oidyng telmirip sonyna ermey (1895).

Tәnimiz fәniyde qalmaq, janymyz – mәngilik baqigha qaytpaq. Biraq «ony kóbi bilmeydi» (Abay). Bilmegen soqyr qaytip adamdy sýimek, hikmetti sezbek, qaytip jany júbanysh, kónili tynyshtyq tappaq?

Ómir jarqylyna aldanyp, ghapyl qalmaudyng jalghyz amaly  – ony qiyanatsyz ótkeru, taza jýrekpen sýru. Qúran ayaty: «Jýregindi taza saqta, Qúday jýregine әrdayym qaraydy» deydi. Kim nәpsisin tyiyp, boyyn toqtatsa, sol kisi – imandy, esti. «Ol oryndy iske qyzyghyp, qúmarlanyp izdeydi eken-daghy, kýnning kýninde aitsa qúlaq, oilansa kónil sýisingendey bolady eken. Oghan búl ótken ómirding ókinishi de joq bolady eken» deydi Abay.   Fәny ómir bayansyz, onyng jarqylymen aldap, arbap adamdy ghapyl qaldyratyn syryn tanyp-bilgen dananyng sózi búl.

«Saghattyng shyqyldaghy emes ermek» óleninde aqyn týkke túrghysyz qybyr-jybyrgha, úsaq qulyq, ónbes iske úrynba, aqylmen oilap, kónil sýisinerlik isti tap dey kele, oiyn bylaysha qorytady: «Sýiengen, sengen dәuren jalghan bolsa, Jalghany joq bir Tәnirim, kenshilik qyl!» (1896).   IYә, dәuren (ómir) jalghan. Dýnie de birqalypty túrmaydy, biraq jalghan emes. «Ey, jastar, qalay deysing búl dýniye?» degen óleninde Shәkәrim: «Kereksiz jaralghan bir tozany joq, Tәrtipti, tang qalarlyq zor mәshiyne» deydi.

Sóitip, búl dýnie – ýsh anyqtyng biri, Qúday ony minsiz jaratqan.

Dýniyeni súm, qiyanatshyl qylatyn ózimiz, pendeshilik minezimiz.  «Adam – bir boq kótergen boqtyng qaby» (1899) óleninde Abay: «Adamdy sýi, Allanyng hikmetin sez, Ne qyzyq bar ómirde onan basqa?!» dese, búl ómirding maqsúty – ruhany kemeldik degeni. Adamdy sýy, Allanyng hikmetin sezu degen ne? Múny týsinu ýshin bilimning ýsh dengeyi baryn bilu kerek. Bilimdi tәn alady, aqyl ony úghady, tek jýrek qana sezedi.  Sóitip, ruhany kemeldik basy –  úghynu, týbi – týisik, sezim biyigine jetu. Onyng mihnaty mol, úzaq jol ekenin Shәkәrim: «Tapqysh oy ghoy –  aqyldyng maghynasy, Týbi – jýrek, bolady mida basy» dep jetkizgen. Taghy aitayyq, ghylym, mahabbat, әdilet – Allanyng ýsh úlyq sipaty. Mine,  Abaydyng «hikmetin sez» degeni osy ýsheuin sez degendi bildiredi. Kýlli hikmet atauly osy ýsheuinen tuady.

Abayda búl dýnie jayly sózder kóp emes, biraq ondaghy «jol» úghymyna erekshe kónil bólgen. Adam tandauy eki taram jol: birinshisi – kindigi fәniyge baylanghan, maldan basqa múny joqtyng joly. Búl jolda «dýnie qayghysy aq jauynday ýzilmey jauady» (Shәkәrim). Ekinshisi –  ómirdi Tәnirining syiy sanaytyn, ony «týpsiz tereng jaqsylyq sýimektikpen» ótkizetinder joly. Mine, ýmit osynda, óitkeni, ol – Qúday salghan jol. Qúran ayaty: «Qúday әdil adamdardy jәne izgilikti sýiedi» dep eskertken. Abay: «Haq joly – әdiletti», al: «Ghúmyr ózi – haqiqat» dep bekitedi.  Demek, pendelikting kәmәlaty – izgi ister, kópke paydasy tiyetin hareket jasau arqyly kelmek. Hakimning ómirge hәm dýniyege  degen payymdaryn osy iydeyamen sabaqtamaqpyn.

Endi negizgi mindetimiz: «ýsh tanymaqtyn» ýshinshisi – «dýniyeni tanymaq» bólimi mazmúnyn taldaugha oiysayyq.

Ghylymdy kәsip qylu – el kórkeyining kepili  

«Biz ghylymdy satyp, mal izdemek emespiz. Malmenen ghylym kәsip qylmaqpyz. Óner – ózi de mal, ónerdi ýirenbek – ózi de ihsan (jaqsylyq). Biraq ol óner ghadalәttan shyqpasyn, sharghygha[1] muafiyh[2] bolsyn. Adamgha óz hәlinshe ihsandy bolmaq – qaryz is. Biraq ózgelerding ihsanyna sýienbek dúrys emes».

Mine, búl – «Tasdiyq» traktaty «dýnie tanymaq» bólimining týiini. Amal qansha, danalyq tezisten ghibrat ala almadyq. «El bolam desen, ghylymdy kәsip qyl!» iydeyasyn oishyldyng bodandyq pen qaranghylyq qos ókpeden qysqan tar kezende kótergeni tang qaldyrady. «Ghylymdy kәsip qyl!» iydeyasy tap qazir de asa ózekti. Onyng mәn-maghynasyn ashpaqqa tómende Abaydyng «dýniyeni tanymaq» ilimin ret-retimen tәpsirlep kóreyik.

Dýniyeni tanymaq bólimin Abay: «Hakim, ghalym – asylda bir sóz, biraq gharafta[3] basqalar-dýr. Dýniyede ghylym zahiriy[4] bar, olar aitylmyshtardy naqliya[5] dep te aitady. Búl naqliyagha jýirikter «ghalym» atanady» dep bastaghan. Onan son, hakimge auysyp, onyng sipatyn keninen beredi: «Qúday tәbәraka uә taghala eshbir nәrseni sebepsiz jaratpaghan, múny izerlep tәffakkaru fiyghla-illahiy[6] degen hadiske binaәn[7] búl súnghatiy[8] Qúdadan izerlep, qúmar bolyp ghibratlanushylargha tyi joq. ...Alla taghalanyng pendesin mahabbat uә marhamat birlәn jaratqanyn bilip, mahabbatyna mahabbatpenen ghana eljiremekti – Qúdaygha ghashyq boldy deymiz. Olay bolghanda, hikmet Qúdagha pende óz aqyly jeterlik qadirin ghana bilsem degen әrbir isting sebebin izdeushilerge «hakim» at qoydylar. Búlar haq birlәn batyldy (teristi) aiyrmaqqa, sebepterin bilmekke tyrysqandarymenen hәmmasy adam balasynyng paydasy ýshin, oiyn-kýlki týgil, dýniyedegi býkil lәzzat búlargha ekinshi mәrtabada qalyp, bir ghana Haqty tappaq, әrbir nәrsening sebebin  tappaqpenen  lәzzattanady».

Abay: «Hakim, ghalym – asylda bir sóz» dep otyr. Nege deseniz, ekeui de adamzatqa zor payda әkeletinder.  Biraq «gharafta (tanymda) basqalar». Basqa bolatyny, ghalym – naqliya, yaghny jaratylys syrynyn, al hakim – ghaqliya, yaghny jan syrynyng jýirigi. Ghalym men hakimdi osylay aiyryp, ajyratyp alyp, oishyl sózin bylaysha jalghastyrghan:

«Adaspay tura izdegen hakimder bolmasa, dýnie oiran bolar edi. Fighyl pәndenin[9] qazyghy – osy jaqsy hakimder, әr nәrse dýniyede búlardyng istihrajy[10] birlәn rәuaj[11] tabady. Búlardyng isining kóbi – dýnie isi, lәkin osy hakimderding jasaghan, taratqan uә aitqan isteri. Ád-dýniya mәzrәgәtul-ahiyret[12] degendey, ahiyretke egindik bolatyn dýnie sol.

Árbir ghalym – hakim emes, әrbir hakim – ghalym. Ghalymdarynyng naqliyasy birlәn músylman iman taqlidy (erip iman qylu)  kәsip qylady. Hakimderding ghaqliyaty birlәn jetse, iman yakiniy[13] bolady. Búl hakimderden múrat – músylman hakimderi, bolmasa ghayriy[14] dinning hakimderi – әgәrshe fatlúbny tәjiduniy[15] delinse de, dýniyening hәm adam úghly ómirining syryna jetse de, dinning haq maghrifatyna[16] jete almaghandar. Búlardyng kóbi – imannyng jeti shartynan, bir Allany tanymaqtan ghayri, yaghny altauyna kimi kýmәndi, kimi mýnkir[17] bolyp, tahqiyqlay almaghandar. Eger búlar din ústazymyz emes bolsa da, dinde basshymyz Qúdaydyng elshisi payghambarymyzdyng hadis shariyfi «hayrun nas mәn yanfagun nas»[18] degen».

Tәpsirleyiik. «Árbir ghalym – hakim emes, әrbir hakim – ghalym». Búl týsinikti, sebebi, ghalym dýniyening tek syrtqy syryna qanyq, al hakim dýniyening ishki-syrtqy syryn týgendep biluge úmtylady. Sondyqtan ol dýnie qaytse oiran  bolmasyn biledi jәne onyng ghaqliyatymen «iman yakiny (shyn) bolady».

Hakim jaralys syryn izdeushi, al dinge qatysy qaysy? Shyny kerek, «dýniyening hәm adam úghly ómirining syryna jetse de, dinning haq maghrifatyna jete almaghandar» degen sóilemdi qabyldau qiyngha soghady. Ony dúrys úghudyng jóni mynau siyaqty: dinning haq maghrifatyna (Alla didaryna dep oqynyz) tek әulie ghana jetpekshi. Al, músylman, meyli, ghayry (basqa) dinning hakimderi deyik, oghan «jete almaghandar».  Búl – rastyq. Biraq, búlar «din ústazymyz emes bolsa da»  adamzattyng túrmys-tirshiligin jenildetken, «adamnyng jaqsysy basqagha payda keltirgen adam» degen hadiske say zor janalyqtar ashqan, sonday-aq, haq pen teristi aiyrudy ýiretken ilimder jasaghan hakimder. Sondyqtan Abay bylay dep týiin týiedi:

«Búl hakimder úiqy, tynyshtyq, әues-qyzyqtyng bәrin qoyyp, adam balasyna paydaly is shygharmaqlyghyna, yaghny elektriyany tauyp, aspannan jaydy búryp alyp, dýniyening bir shetinen qazir jauap alyp túryp, ot pen sugha qaylasyn tauyp, myng adam qyla almastay qyzmetter istetip qoyyp túrghandyghy, uә húsusan[19] adam balasynyng aqyl-pikirin ústartyp, haq penen batyldy aiyrmaqty ýiretkendigi – barshasy nafiyghlyq[20] bolghan son, bizding olargha mindetkerligimizge dau joq».

Sóitip, hakim – hareketshil túlgha, onyng «isining kóbi – dýnie isi».  Ál-Faraby babamyz: «Tabighat – adamnyng ghylym-bilimining kózi» demekshi,  Sokrat, Platonnan beride tabighat zanyn ashqandar qarasy kóp-aq (sayyp kelgende, bәri de teologiyagha qyzmet etedi). Bir qyzyghy, «aspannan jaydy búryp alghan» degen sóz «Tasdiyq» traktaty jazylghan naqty uaqytqa menzeydi. Sebebi, búl – 1900  jyly ashylghan ghylymy janalyq. Sóitip, bas ainalatyn ghylymy progress qarqyn aldy. Alayda músylmandyq Shyghys oghan ilese almay shet qaldy. Onyng bir sebebin Abay bylaysha ashady:

«Búl zamannyng moldalary hakim atyna dúshpan bolady. Búlary bilimsizdik, bәlki, búzyq fighyl, әl-insan ghәddý lә ma jәhilgә hisap[21]. Olardyng shәkirtterining kóbi biraz gharap-parsydan til ýirense, birli-jarym bolymsyz sóz – bahas ýirense, soghan mәz bolyp, ózine ózgeshelik beremin dep әure bolyp, júrtqa paydasy tiymek týgil, týrli-týrli zararlar hasiyl[22] qylady. «hay-hoy!» menen, maqtanmenen qauymdy adastyryp bitiredi».

Hakim atyna dúshpan bolu – dýnie ghylymyna qarsylyq. Búl jerde Abay syn nayzasy úshyn eskishil (qadymshyl) moldalargha búrghan. Nege? Sebebi, olar ghylym dәnin sebuge úmtylghan jәdittik aghymgha qarsy maydan ashty (jәdidizm – Resey imperiyasy músylmandarynyng mәdeny qozghalysy, onyng iydeologtary – Shagabudin Marjani, Kaim Nasyri, Ismagul Gasprinskiy enbekterin Abay jaqsy bilgen).

Ári qaray Abay: «Búl kýndegi eski medreseler búl zamangha paydasy joq boldy. Soghan qaray Ghúsmaniyada (qazirgi Týrkiya) mektep harbiya (әskeriy), mektep rýshdiyalar (orta mektep) salynyp, jana nizamgha ainalghan» dep jana ýlgide mektep ashugha shaqyrady. Eski oqu-toqumen «dýniyede bir essiz adam bolyp shyghady da, eshbir hareketke layyghy joq bolghan son, adam aulaugha, adam aldaugha salynady» deydi. Negizi, Abaydiki bir dinge emes, әlemdik diny ahualgha qatysty syn. Músylmandar zahiry ghylymnan qúr qalsa, Batys әlemi batiny ilimnen alystap, kórsoqyrlyqqa úryndy. Qúdaydyng Ata zany – mahabbat pen ghadalәt tәrki etildi (qarugha sýiengen «mәdeniyetti» Europa amerikan ýndisterin qyryp saldy, әlemdik otarlau – adam aulau jýiesin qúrdy). Mine, osy aitylghan qúdaysyzdyq tamyryn Abay tap basyp otyr.

Ghylymdy kәsip qylu degen ne? Osyghan oralayyq. Búl mәseleni hakim-ústaz bylay dep týsindiredi: «Dýniyening mәghmurlyghy[23] bir týrli aqylgha núr berip túratúghyn nәrse. Joqshylyqtyng adamdy hayuandandyryp jiberetini de bolady. Bәlki, dýniyening ghylymyn bilmey qalmaqtyq — bir ýlken zararly nadandyq, ol Qúranda sógilgen». Demek, dýniyening ghylymy – joqshylyqtan qútqaratyn qúdiret, ol – adamzatqa Tәniriden týsken zor nyghmet. Osy iydeyany ortagha salghan әlem oiynyng alyby Abay mynaday qorytyndygha keledi: «Biz ghylymdy satyp, mal izdemek emespiz. Mal birlәn ghylym kәsip qylmaqpyz. Óner – ózi de mal, ónerdi ýirenbek – ózi de ihsan. Biraq ol óner ghadalәttan shyqpasyn, sharghygha[24] muafiyh[25] bolsyn. Adamgha óz hәlinshe ihsandy bolmaq – qaryz is. Biraq ózgelerding ihsanyna sýienbek dúrys emes».

Tang qalarlyghy, Abay búl tezisti bodandyq pen qaranghylyq qos ókpeden qysqan tar zamanda aitqan. Biraq qazirgi qazaq qoghamy tirelgen tyghyryqty kóre bilgendey: «Maldan, yaghny shiykizattan týsken qarjygha ghylymdy damyt, ony kәsip qyl, óner ýiren!» deydi. Ghajap, ekonomikalyq tәueldilikten qútylu jolyna siltegen ósiyet emes pe!

Sonymen, dýniyeni tanymaq, yaky zahiry ghylym – qoghamnyng qozghaushy kýshi. Biraq ol – soqyr ghylym. Onyng batiny ghylymgha ýilesimdi (muafiyh) boluy shart (ony eskermegen adamzat arbasy audarylugha az-aq qaldy qazir). Ádiletti Haq joly da, pendelikting kәmәlaty da sonda ghana tabylmaq. Mine, әlemning Abayy ghylymdy kәsip qyludyng mәnisin osylay anyqtap beredi.

Abay hakim «Ýsh tanymaq» ilimin: «Endi bildinizder, ei, perzentler! Qúday joly degen jol nihayatsyz bolady. Biraq sol jolgha jýrudi ózine shart qylyp kim qadam basty, ol – taza músylman, tolyq adam delinedi» dep qoryta kele: «Syrtqa qasiyet bitpeydi, Alla taghala qaraytúghyn qalybyna (jýregine), boyamasyz yqylasyna qasiyet bitedi. Aqyl ósse, ol týpsiz tereng jaqsylyq sýimektikpen óser» deuimen songhy nýkteni qoyady.

Bizding de «Tasdiyq» traktatynyng ýsh bólimin (Allany tanymaq, Ózin tanymaq jәne Dýniyeni tanymaq) tәpsirleuimiz osymen tәmam. Endi onyng «Paydaly menen zalaldyny aiyrmaqlyq»  degen songhy bóligi qalghanyn eskerte otyrayyn.

Asan Omarov, abaytanushy

[1] Sharghy (arabsha) – diny zan.

[2] Muafih (arabsha) – ýilesimdi, sәikes.

[3] Gharaf (arabsha) – tanym.

[4] Ghylym zahiry (arabsha) – syrtqy ghylym.

[5] Naqliya (arabsha) – búrynnan mәlim sóz, dәstýrli ghylymdar.

[6] Tәffakkaru fiyghla-illahy (arabsha) –Allanyng isteri turaly oilanu.

[7] Binaәn (arabsha) – negizdelgen.

[8] Súnghat (arabsha) – jaqsy is.

[9] Fighyl pәnde (parsysha) – adam isi degen maghynada.

[10] Istihraj (arabsha) – isteu, shygharu, oilau.

[11] Rәuaj – retteu, paydagha asyru, taratu.

[12] Ád-dýniya mәzrәgәtul-ahiyret (arabsha) – dýnie – ahiyretting egindigi (búl dýniyede jasalghan iygilikti is aqyrette jemis bolady degen maghynada).

[13] Iman yakiny (arabsha) – shyn, naghyz senim (Qúdaydyng baryna aqylmen kóz jetkizu).

[14] Ghayry – basqa, ózge.

[15] Fatlúbny tәjiduny (arabsha) – talap qylsang tabasyn.

[16] Maghrifat (arabsha) – tanu, bilu; haq maghrifat – shynayy, týpki tanym.

[17] Mýnkir (arabsha) – qarsy bolu, senbeu.

[18] Hayrun nas mәn yanfagun nas (arabsha) – adamnyng jaqsysy adamgha payda keltirgen adam.

[19] Húsusan (arabsha) – әsirese, erekshe.

[20] Nafigh (arabsha) – paydaly, ónegeli is.

[21] Ál-insan ghәddý lә ma jәhil (arabsha) – adamnyng kónili jamanshylyqqa auyp túrady.

[22] Hasil (arabsha) – búl jerde júghysty qylu, әser etu degen maghynada.

[23] Mәghmur (arabsha) – qyzyq, әdemi, kelisti.

[24] Sharghy (arabsha) – diny zan.

[25] Muafih (arabsha) – ýilesimdi, sәikes.

Abai.kz