باسى: «تاسديق» تراكتاتى – اباي عالاماتى

جالعاسى: «تاسديق» تراكتاتى – «الانى تانىماق» ءبولىمى

جالعاسى: اللانىڭ عادالات سيپاتى

جالعاسى: «تاسديق» تراكتاتى – «ءوزىن تانىماق» ءبولىمى

دۇنيەنى تانىماق – اللا تاعالانى تانۋدىڭ قۇرامداس بولشەگى. «دۇنيە» ءسوزى قۇراندا 114 رەت قايتالانعان. ءسۋفيزمنىڭ كورنەكتى وكىلى يبن رۋشد: «جاراتىلعان دۇنيەنى تانىماعان جاراتۋشىنى دا تاني الماس» دەگەن. دەمەك، دۇنيەلىك عىلىم-ءبىلىم، حاكىم كوزىمەن قاراساق، عالام تۇتاستىعىن تانۋدىڭ ماڭىزدى قاينارى. مۇسىلمان الەمىنىڭ پروگرەسس سوڭىندا قالۋى – دۇنيە عىلىمىنا جەتە ءمان بەرىلمەگەندىكتەن. اباي مۇنى جاقسى بىلگەن. جاديتتىك اعىمعا جاناشىر بولعانى ءھام سەنىم ارتقانى – سونىڭ ايقىن دالەلى. تومەندە وسىعان دا كوز جەتكىزەتىن بولامىز.

ويشىلدىڭ ءومىر، دۇنيە جايلى تولعامدارى

اباي كامالاتقا ءبىر دەگەننەن جەتتى مە؟ جوق، ارينە. «ءومىر جولى – تار سوقپاق، ءبىر يگەن جاق» جانە «سوقتىقپالى، سوقپاقسىز جەردە ءوستىم» ءوزى ايتقانداي، جامان، جاقسىنى كورە-كورە جەتتى. عاقليا مۇراسىن: «ەندى جەر ورتاسى جاسقا جەتتىك: قاجىدىق، جالىقتىق; قىلىپ جۇرگەن ءىسىمىزدىڭ بايانسىزىن، بايلاۋسىزىن كوردىك، ءبارى قورشىلىق ەكەنىن بىلدىك» (1-ءسوز) دەپ باستاعانى، سونداي-اق: «ءومىردىڭ بايانسىزىن، دۇنيەنىڭ ءاربىر قىزىعىنىڭ، اقىرىنىڭ شولاقتىعىن كورگەن-بىلگەندەر تىرشىلىكتەن دە جالىقسا بولادى» (20-ءسوز) دەپ وي بولىسكەنى بىزگە كوپ جايدى اڭداتسا كەرەك.

«نە ىزدەيسىڭ، كوڭىلىم، نە ىزدەيسىڭ؟» ولەڭىندە:

ءومىر، دۇنيە دەگەنىڭ –

اعىپ جاتقان سۋ ەكەن.

جاقسى-جامان كورگەنىڭ،

ويلاي بەرسەڭ، ۋ ەكەن (1892), –

دەسە، ايگىلى «ولسە ولەر تابيعات، ادام ولمەس» جىرىندا بىلايشا تولعايدى:

كىم جۇرەر تىرشىلىككە كوڭىل بەرمەي،

باقي قويماس ءفانيدىڭ ءمىنىن كورمەي.

ءمىنى قايدا ەكەنىن بىلە الماسسىڭ،

تەرەڭ ويدىڭ تەلمىرىپ سوڭىنا ەرمەي (1895).

ءتانىمىز فانيدە قالماق، جانىمىز – ماڭگىلىك باقيعا قايتپاق. بىراق «ونى كوبى بىلمەيدى» (اباي). بىلمەگەن سوقىر قايتىپ ادامدى سۇيمەك، حيكمەتتى سەزبەك، قايتىپ جانى جۇبانىش، كوڭىلى تىنىشتىق تاپپاق؟

ءومىر جارقىلىنا الدانىپ، عاپىل قالماۋدىڭ جالعىز امالى  – ونى قياناتسىز وتكەرۋ، تازا جۇرەكپەن ءسۇرۋ. قۇران اياتى: «جۇرەگىڭدى تازا ساقتا، قۇداي جۇرەگىڭە ءاردايىم قارايدى» دەيدى. كىم ءناپسىسىن تىيىپ، بويىن توقتاتسا، سول كىسى – يماندى، ەستى. «ول ورىندى ىسكە قىزىعىپ، قۇمارلانىپ ىزدەيدى ەكەن-داعى، كۇننىڭ كۇنىندە ايتسا قۇلاق، ويلانسا كوڭىل سۇيسىنگەندەي بولادى ەكەن. وعان بۇل وتكەن ءومىردىڭ وكىنىشى دە جوق بولادى ەكەن» دەيدى اباي.   ءفاني ءومىر بايانسىز، ونىڭ جارقىلىمەن الداپ، ارباپ ادامدى عاپىل قالدىراتىن سىرىن تانىپ-بىلگەن دانانىڭ ءسوزى بۇل.

«ساعاتتىڭ شىقىلداعى ەمەس ەرمەك» ولەڭىندە اقىن تۇككە تۇرعىسىز قىبىر-جىبىرعا، ۇساق قۋلىق، ونبەس ىسكە ۇرىنبا، اقىلمەن ويلاپ، كوڭىل سۇيسىنەرلىك ءىستى تاپ دەي كەلە، ويىن بىلايشا قورىتادى: «سۇيەنگەن، سەنگەن داۋرەن جالعان بولسا، جالعانى جوق ءبىر ءتاڭىرىم، كەڭشىلىك قىل!» (1896).   يا، داۋرەن ء(ومىر) جالعان. دۇنيە دە بىرقالىپتى تۇرمايدى، بىراق جالعان ەمەس. «ەي، جاستار، قالاي دەيسىڭ بۇل دۇنيە؟» دەگەن ولەڭىندە شاكارىم: «كەرەكسىز جارالعان ءبىر توزاڭى جوق، ءتارتىپتى، تاڭ قالارلىق زور ماشينە» دەيدى.

ءسويتىپ، بۇل دۇنيە – ءۇش انىقتىڭ ءبىرى، قۇداي ونى ءمىنسىز جاراتقان.

دۇنيەنى سۇم، قياناتشىل قىلاتىن ءوزىمىز، پەندەشىلىك مىنەزىمىز.  «ادام – ءبىر بوق كوتەرگەن بوقتىڭ قابى» (1899) ولەڭىندە اباي: «ادامدى ءسۇي، اللانىڭ حيكمەتىن سەز، نە قىزىق بار ومىردە ونان باسقا؟!» دەسە، بۇل ءومىردىڭ ماقسۇتى – رۋحاني كەمەلدىك دەگەنى. ادامدى ءسۇيۋ، اللانىڭ حيكمەتىن سەزۋ دەگەن نە؟ مۇنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءبىلىمنىڭ ءۇش دەڭگەيى بارىن ءبىلۋ كەرەك. ءبىلىمدى ءتان الادى، اقىل ونى ۇعادى، تەك جۇرەك قانا سەزەدى.  ءسويتىپ، رۋحاني كەمەلدىك باسى –  ۇعىنۋ، ءتۇبى – تۇيسىك، سەزىم بيىگىنە جەتۋ. ونىڭ ميحناتى مول، ۇزاق جول ەكەنىن شاكارىم: «تاپقىش وي عوي –  اقىلدىڭ ماعىناسى، ءتۇبى – جۇرەك، بولادى ميدا باسى» دەپ جەتكىزگەن. تاعى ايتايىق، عىلىم، ماحاببات، ادىلەت – اللانىڭ ءۇش ۇلىق سيپاتى. مىنە،  ابايدىڭ «حيكمەتىن سەز» دەگەنى وسى ۇشەۋىن سەز دەگەندى بىلدىرەدى. كۇللى حيكمەت اتاۋلى وسى ۇشەۋىنەن تۋادى.

ابايدا بۇل دۇنيە جايلى سوزدەر كوپ ەمەس، بىراق ونداعى «جول» ۇعىمىنا ەرەكشە كوڭىل بولگەن. ادام تاڭداۋى ەكى تارام جول: ءبىرىنشىسى – كىندىگى فانيگە بايلانعان، مالدان باسقا مۇڭى جوقتىڭ جولى. بۇل جولدا «دۇنيە قايعىسى اق جاۋىنداي ۇزىلمەي جاۋادى» (شاكارىم). ەكىنشىسى –  ءومىردى ءتاڭىرىنىڭ سىيى سانايتىن، ونى «ءتۇپسىز تەرەڭ جاقسىلىق سۇيمەكتىكپەن» وتكىزەتىندەر جولى. مىنە، ءۇمىت وسىندا، ويتكەنى، ول – قۇداي سالعان جول. قۇران اياتى: «قۇداي ءادىل ادامداردى جانە ىزگىلىكتى سۇيەدى» دەپ ەسكەرتكەن. اباي: «حاق جولى – ادىلەتتى»، ال: «عۇمىر ءوزى – حاقيقات» دەپ بەكىتەدى.  دەمەك، پەندەلىكتىڭ كامالاتى – ىزگى ىستەر، كوپكە پايداسى تيەتىن حارەكەت جاساۋ ارقىلى كەلمەك. حاكىمنىڭ ومىرگە ءھام دۇنيەگە  دەگەن پايىمدارىن وسى يدەيامەن ساباقتاماقپىن.

ەندى نەگىزگى مىندەتىمىز: «ءۇش تانىماقتىڭ» ءۇشىنشىسى – «دۇنيەنى تانىماق» ءبولىمى مازمۇنىن تالداۋعا ويىسايىق.

عىلىمدى كاسىپ قىلۋ – ەل كوركەيۋىنىڭ كەپىلى  

«ءبىز عىلىمدى ساتىپ، مال ىزدەمەك ەمەسپىز. مالمەنەن عىلىم كاسىپ قىلماقپىز. ونەر – ءوزى دە مال، ونەردى ۇيرەنبەك – ءوزى دە يحسان (جاقسىلىق). بىراق ول ونەر عادالاتتان شىقپاسىن، شارعىعا[1] مۋافيح[2] بولسىن. ادامعا ءوز حالىنشە يحساندى بولماق – قارىز ءىس. بىراق وزگەلەردىڭ يحسانىنا سۇيەنبەك دۇرىس ەمەس».

مىنە، بۇل – «تاسديق» تراكتاتى «دۇنيە تانىماق» ءبولىمىنىڭ ءتۇيىنى. امال قانشا، دانالىق تەزيستەن عيبرات الا المادىق. «ەل بولام دەسەڭ، عىلىمدى كاسىپ قىل!» يدەياسىن ويشىلدىڭ بوداندىق پەن قاراڭعىلىق قوس وكپەدەن قىسقان تار كەزەڭدە كوتەرگەنى تاڭ قالدىرادى. «عىلىمدى كاسىپ قىل!» يدەياسى تاپ قازىر دە اسا وزەكتى. ونىڭ ءمان-ماعىناسىن اشپاققا تومەندە ابايدىڭ «دۇنيەنى تانىماق» ءىلىمىن رەت-رەتىمەن تاپسىرلەپ كورەيىك.

دۇنيەنى تانىماق ءبولىمىن اباي: «حاكىم، عالىم – اسىلدا ءبىر ءسوز، بىراق عارافتا[3] باسقالار-ءدۇر. دۇنيەدە عىلىم زاھيري[4] بار، ولار ايتىلمىشتاردى ناقليا[5] دەپ تە ايتادى. بۇل ناقلياعا جۇيرىكتەر «عالىم» اتانادى» دەپ باستاعان. ونان سوڭ، حاكىمگە اۋىسىپ، ونىڭ سيپاتىن كەڭىنەن بەرەدى: «قۇداي تاباراكا ءۋا تاعالا ەشبىر نارسەنى سەبەپسىز جاراتپاعان، مۇنى ىزەرلەپ تاففاككارۋ فيعلا-يللاھي[6] دەگەن حاديسكە ءبيناان[7] بۇل سۇنعاتي[8] قۇدادان ىزەرلەپ، قۇمار بولىپ عيبراتلانۋشىلارعا تىيۋ جوق. ...اللا تاعالانىڭ پەندەسىن ماحاببات ءۋا مارحامات ءبىرلان جاراتقانىن ءبىلىپ، ماحابباتىنا ماحابباتپەنەن عانا ەلجىرەمەكتى – قۇدايعا عاشىق بولدى دەيمىز. ولاي بولعاندا، حيكمەت قۇداعا پەندە ءوز اقىلى جەتەرلىك قادىرىن عانا بىلسەم دەگەن ءاربىر ءىستىڭ سەبەبىن ىزدەۋشىلەرگە «حاكىم» ات قويدىلار. بۇلار حاق ءبىرلان باتىلدى (تەرىستى) ايىرماققا، سەبەپتەرىن بىلمەككە تىرىسقاندارىمەنەن ءھامماسى ادام بالاسىنىڭ پايداسى ءۇشىن، ويىن-كۇلكى تۇگىل، دۇنيەدەگى بۇكىل ءلاززات بۇلارعا ەكىنشى ءمارتابادا قالىپ، ءبىر عانا حاقتى تاپپاق، ءاربىر نارسەنىڭ سەبەبىن  تاپپاقپەنەن  ءلاززاتتانادى».

اباي: «حاكىم، عالىم – اسىلدا ءبىر ءسوز» دەپ وتىر. نەگە دەسەڭىز، ەكەۋى دە ادامزاتقا زور پايدا اكەلەتىندەر.  بىراق «عارافتا (تانىمدا) باسقالار». باسقا بولاتىنى، عالىم – ناقليا، ياعني جاراتىلىس سىرىنىڭ، ال حاكىم – عاقليا، ياعني جان سىرىنىڭ جۇيرىگى. عالىم مەن حاكىمدى وسىلاي ايىرىپ، اجىراتىپ الىپ، ويشىل ءسوزىن بىلايشا جالعاستىرعان:

«اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكىمدەر بولماسا، دۇنيە ويران بولار ەدى. فيعىل پاندەنىڭ[9] قازىعى – وسى جاقسى حاكىمدەر، ءار نارسە دۇنيەدە بۇلاردىڭ يستيحراجى[10] ءبىرلان ءراۋاج[11] تابادى. بۇلاردىڭ ءىسىنىڭ كوبى – دۇنيە ءىسى، لاكين وسى حاكىمدەردىڭ جاساعان، تاراتقان ءۋا ايتقان ىستەرى. ءاد-ءدۇنيا مازراگاتۋل-احيرەت[12] دەگەندەي، احيرەتكە ەگىندىك بولاتىن دۇنيە سول.

ءاربىر عالىم – حاكىم ەمەس، ءاربىر حاكىم – عالىم. عالىمدارىنىڭ ناقلياسى ءبىرلان مۇسىلمان يمان تاقليدي (ەرىپ يمان قىلۋ)  كاسىپ قىلادى. حاكىمدەردىڭ عاقلياتى ءبىرلان جەتسە، يمان ياكيني[13] بولادى. بۇل حاكىمدەردەن مۇرات – مۇسىلمان حاكىمدەرى، بولماسا عايري[14] ءدىننىڭ حاكىمدەرى – اگارشە فاتلۇبني ءتاجيدۋني[15] دەلىنسە دە، دۇنيەنىڭ ءھام ادام ۇعلى ءومىرىنىڭ سىرىنا جەتسە دە، ءدىننىڭ حاق ماعريفاتىنا[16] جەتە الماعاندار. بۇلاردىڭ كوبى – يماننىڭ جەتى شارتىنان، ءبىر اللانى تانىماقتان عايري، ياعني التاۋىنا كىمى كۇماندى، كىمى مۇڭكىر[17] بولىپ، تاحقيقلاي الماعاندار. ەگەر بۇلار ءدىن ۇستازىمىز ەمەس بولسا دا، دىندە باسشىمىز قۇدايدىڭ ەلشىسى پايعامبارىمىزدىڭ حاديس ءشاريفى «حايرۋن ناس ءمان يانفاگۋن ناس»[18] دەگەن».

تاپسىرلەيىىك. «ءاربىر عالىم – حاكىم ەمەس، ءاربىر حاكىم – عالىم». بۇل تۇسىنىكتى، سەبەبى، عالىم دۇنيەنىڭ تەك سىرتقى سىرىنا قانىق، ال حاكىم دۇنيەنىڭ ىشكى-سىرتقى سىرىن تۇگەندەپ بىلۋگە ۇمتىلادى. سوندىقتان ول دۇنيە قايتسە ويران  بولماسىن بىلەدى جانە ونىڭ عاقلياتىمەن «يمان ياكيني (شىن) بولادى».

حاكىم جارالىس سىرىن ىزدەۋشى، ال دىنگە قاتىسى قايسى؟ شىنى كەرەك، «دۇنيەنىڭ ءھام ادام ۇعلى ءومىرىنىڭ سىرىنا جەتسە دە، ءدىننىڭ حاق ماعريفاتىنا جەتە الماعاندار» دەگەن سويلەمدى قابىلداۋ قيىنعا سوعادى. ونى دۇرىس ۇعۋدىڭ ءجونى مىناۋ سياقتى: ءدىننىڭ حاق ماعريفاتىنا (اللا ديدارىنا دەپ وقىڭىز) تەك اۋليە عانا جەتپەكشى. ال، مۇسىلمان، مەيلى، عايري (باسقا) ءدىننىڭ حاكىمدەرى دەيىك، وعان «جەتە الماعاندار».  بۇل – راستىق. بىراق، بۇلار «ءدىن ۇستازىمىز ەمەس بولسا دا»  ادامزاتتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جەڭىلدەتكەن، «ادامنىڭ جاقسىسى باسقاعا پايدا كەلتىرگەن ادام» دەگەن حاديسكە ساي زور جاڭالىقتار اشقان، سونداي-اق، حاق پەن تەرىستى ايىرۋدى ۇيرەتكەن ىلىمدەر جاساعان حاكىمدەر. سوندىقتان اباي بىلاي دەپ ءتۇيىن تۇيەدى:

«بۇل حاكىمدەر ۇيقى، تىنىشتىق، اۋەس-قىزىقتىڭ ءبارىن قويىپ، ادام بالاسىنا پايدالى ءىس شىعارماقلىعىنا، ياعني ەلەكتريانى تاۋىپ، اسپاننان جايدى بۇرىپ الىپ، دۇنيەنىڭ ءبىر شەتىنەن قازىر جاۋاپ الىپ تۇرىپ، وت پەن سۋعا قايلاسىن تاۋىپ، مىڭ ادام قىلا الماستاي قىزمەتتەر ىستەتىپ قويىپ تۇرعاندىعى، ءۋا حۇسۋسان[19] ادام بالاسىنىڭ اقىل-پىكىرىن ۇستارتىپ، حاق پەنەن باتىلدى ايىرماقتى ۇيرەتكەندىگى – بارشاسى نافيعلىق[20] بولعان سوڭ، ءبىزدىڭ ولارعا مىندەتكەرلىگىمىزگە داۋ جوق».

ءسويتىپ، حاكىم – حارەكەتشىل تۇلعا، ونىڭ «ءىسىنىڭ كوبى – دۇنيە ءىسى».  ءال-فارابي بابامىز: «تابيعات – ادامنىڭ عىلىم-ءبىلىمىنىڭ كوزى» دەمەكشى،  سوكرات، پلاتوننان بەرىدە تابيعات زاڭىن اشقاندار قاراسى كوپ-اق (سايىپ كەلگەندە، ءبارى دە تەولوگياعا قىزمەت ەتەدى). ءبىر قىزىعى، «اسپاننان جايدى بۇرىپ العان» دەگەن ءسوز «تاسديق» تراكتاتى جازىلعان ناقتى ۋاقىتقا مەڭزەيدى. سەبەبى، بۇل – 1900  جىلى اشىلعان عىلىمي جاڭالىق. ءسويتىپ، باس اينالاتىن عىلىمي پروگرەسس قارقىن الدى. الايدا مۇسىلماندىق شىعىس وعان ىلەسە الماي شەت قالدى. ونىڭ ءبىر سەبەبىن اباي بىلايشا اشادى:

«بۇل زاماننىڭ مولدالارى حاكىم اتىنا دۇشپان بولادى. بۇلارى بىلىمسىزدىك، بالكي، بۇزىق فيعىل، ءال-ينسان عاددۇ ءلا ما جاھيلگا حيساپ[21]. ولاردىڭ شاكىرتتەرىنىڭ كوبى ءبىراز عاراپ-پارسىدان ءتىل ۇيرەنسە، ءبىرلى-جارىم بولىمسىز ءسوز – باحاس ۇيرەنسە، سوعان ءماز بولىپ، وزىنە وزگەشەلىك بەرەمىن دەپ اۋرە بولىپ، جۇرتقا پايداسى تيمەك تۇگىل، ءتۇرلى-ءتۇرلى زارارلار حاسيل[22] قىلادى. «ھاي-ھوي!» مەنەن، ماقتانمەنەن قاۋىمدى اداستىرىپ بىتىرەدى».

حاكىم اتىنا دۇشپان بولۋ – دۇنيە عىلىمىنا قارسىلىق. بۇل جەردە اباي سىن نايزاسى ۇشىن ەسكىشىل (قادىمشىل) مولدالارعا بۇرعان. نەگە؟ سەبەبى، ولار عىلىم ءدانىن سەبۋگە ۇمتىلعان جاديتتىك اعىمعا قارسى مايدان اشتى ء(جاديديزم – رەسەي يمپەرياسى مۇسىلماندارىنىڭ مادەني قوزعالىسى، ونىڭ يدەولوگتارى – شاگابۋدين مارجاني، كايۋم ناسىري، يسماگۋل گاسپرينسكي ەڭبەكتەرىن اباي جاقسى بىلگەن).

ءارى قاراي اباي: «بۇل كۇندەگى ەسكى مەدرەسەلەر بۇل زامانعا پايداسى جوق بولدى. سوعان قاراي عۇسمانيادا (قازىرگى تۇركيا) مەكتەپ حاربيا (اسكەري), مەكتەپ ءرۇشديالار (ورتا مەكتەپ) سالىنىپ، جاڭا نيزامعا اينالعان» دەپ جاڭا ۇلگىدە مەكتەپ اشۋعا شاقىرادى. ەسكى وقۋ-توقۋمەن «دۇنيەدە ءبىر ەسسىز ادام بولىپ شىعادى دا، ەشبىر حارەكەتكە لايىعى جوق بولعان سوڭ، ادام اۋلاۋعا، ادام الداۋعا سالىنادى» دەيدى. نەگىزى، ابايدىكى ءبىر دىنگە ەمەس، الەمدىك ءدىني احۋالعا قاتىستى سىن. مۇسىلماندار زاھيري عىلىمنان قۇر قالسا، باتىس الەمى باتيني ىلىمنەن الىستاپ، كورسوقىرلىققا ۇرىندى. قۇدايدىڭ اتا زاڭى – ماحاببات پەن عادالات تاركى ەتىلدى (قارۋعا سۇيەنگەن «مادەنيەتتى» ەۋروپا امەريكان ۇندىستەرىن قىرىپ سالدى، الەمدىك وتارلاۋ – ادام اۋلاۋ جۇيەسىن قۇردى). مىنە، وسى ايتىلعان قۇدايسىزدىق تامىرىن اباي تاپ باسىپ وتىر.

عىلىمدى كاسىپ قىلۋ دەگەن نە؟ وسىعان ورالايىق. بۇل ماسەلەنى حاكىم-ۇستاز بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: «دۇنيەنىڭ ماعمۋرلىعى[23] ءبىر ءتۇرلى اقىلعا نۇر بەرىپ تۇراتۇعىن نارسە. جوقشىلىقتىڭ ادامدى حايۋانداندىرىپ جىبەرەتىنى دە بولادى. بالكي، دۇنيەنىڭ عىلىمىن بىلمەي قالماقتىق — ءبىر ۇلكەن زارارلى ناداندىق، ول قۇراندا سوگىلگەن». دەمەك، دۇنيەنىڭ عىلىمى – جوقشىلىقتان قۇتقاراتىن قۇدىرەت، ول – ادامزاتقا تاڭىرىدەن تۇسكەن زور نىعمەت. وسى يدەيانى ورتاعا سالعان الەم ويىنىڭ الىبى اباي مىناداي قورىتىندىعا كەلەدى: «ءبىز عىلىمدى ساتىپ، مال ىزدەمەك ەمەسپىز. مال ءبىرلان عىلىم كاسىپ قىلماقپىز. ونەر – ءوزى دە مال، ونەردى ۇيرەنبەك – ءوزى دە يحسان. بىراق ول ونەر عادالاتتان شىقپاسىن، شارعىعا[24] مۋافيح[25] بولسىن. ادامعا ءوز حالىنشە يحساندى بولماق – قارىز ءىس. بىراق وزگەلەردىڭ يحسانىنا سۇيەنبەك دۇرىس ەمەس».

تاڭ قالارلىعى، اباي بۇل تەزيستى بوداندىق پەن قاراڭعىلىق قوس وكپەدەن قىسقان تار زاماندا ايتقان. بىراق قازىرگى قازاق قوعامى تىرەلگەن تىعىرىقتى كورە بىلگەندەي: «مالدان، ياعني شيكىزاتتان تۇسكەن قارجىعا عىلىمدى دامىت، ونى كاسىپ قىل، ونەر ۇيرەن!» دەيدى. عاجاپ، ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ جولىنا سىلتەگەن وسيەت ەمەس پە!

سونىمەن، دۇنيەنى تانىماق، ياكي زاھيري عىلىم – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى. بىراق ول – سوقىر عىلىم. ونىڭ باتيني عىلىمعا ۇيلەسىمدى (مۋافيح) بولۋى شارت (ونى ەسكەرمەگەن ادامزات ارباسى اۋدارىلۋعا از-اق قالدى قازىر). ادىلەتتى حاق جولى دا، پەندەلىكتىڭ كامالاتى دا سوندا عانا تابىلماق. مىنە، الەمنىڭ ابايى عىلىمدى كاسىپ قىلۋدىڭ ءمانىسىن وسىلاي انىقتاپ بەرەدى.

اباي حاكىم «ءۇش تانىماق» ءىلىمىن: «ەندى بىلدىڭىزدەر، ەي، پەرزەنتلەر! قۇداي جولى دەگەن جول نيھاياتسىز بولادى. بىراق سول جولعا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ كىم قادام باستى، ول – تازا مۇسىلمان، تولىق ادام دەلىنەدى» دەپ قورىتا كەلە: «سىرتقا قاسيەت بىتپەيدى، اللا تاعالا قارايتۇعىن قالىبىڭا (جۇرەگىڭە), بوياماسىز ىقىلاسىڭا قاسيەت بىتەدى. اقىل وسسە، ول ءتۇپسىز تەرەڭ جاقسىلىق سۇيمەكتىكپەن وسەر» دەۋىمەن سوڭعى نۇكتەنى قويادى.

ءبىزدىڭ دە «تاسديق» تراكتاتىنىڭ ءۇش ءبولىمىن (اللانى تانىماق، ءوزىن تانىماق جانە دۇنيەنى تانىماق) تاپسىرلەۋىمىز وسىمەن ءتامام. ەندى ونىڭ «پايدالى مەنەن زالالدىنى ايىرماقلىق»  دەگەن سوڭعى بولىگى قالعانىن ەسكەرتە وتىرايىن.

اسان وماروۆ، ابايتانۋشى

[1] شارعى (ارابشا) – ءدىني زاڭ.

[2] مۋافيح (ارابشا) – ۇيلەسىمدى، سايكەس.

[3] عاراف (ارابشا) – تانىم.

[4] عىلىم زاھيري (ارابشا) – سىرتقى عىلىم.

[5] ناقليا (ارابشا) – بۇرىننان ءمالىم ءسوز، ءداستۇرلى عىلىمدار.

[6] تاففاككارۋ فيعلا-يللاھي (ارابشا) –اللانىڭ ىستەرى تۋرالى ويلانۋ.

[7] ءبيناان (ارابشا) – نەگىزدەلگەن.

[8] سۇنعات (ارابشا) – جاقسى ءىس.

[9] فيعىل پاندە (پارسىشا) – ادام ءىسى دەگەن ماعىنادا.

[10] يستيحراج (ارابشا) – ىستەۋ، شىعارۋ، ويلاۋ.

[11] ءراۋاج – رەتتەۋ، پايداعا اسىرۋ، تاراتۋ.

[12] ءاد-ءدۇنيا مازراگاتۋل-احيرەت (ارابشا) – دۇنيە – احيرەتتىڭ ەگىندىگى (بۇل دۇنيەدە جاسالعان يگىلىكتى ءىس اقىرەتتە جەمىس بولادى دەگەن ماعىنادا).

[13] يمان ياكيني (ارابشا) – شىن، ناعىز سەنىم (قۇدايدىڭ بارىنا اقىلمەن كوز جەتكىزۋ).

[14] عايري – باسقا، وزگە.

[15] فاتلۇبني ءتاجيدۋني (ارابشا) – تالاپ قىلساڭ تاباسىڭ.

[16] ماعريفات (ارابشا) – تانۋ، ءبىلۋ; حاق ماعريفات – شىنايى، تۇپكى تانىم.

[17] مۇڭكىر (ارابشا) – قارسى بولۋ، سەنبەۋ.

[18] حايرۋن ناس ءمان يانفاگۋن ناس (ارابشا) – ادامنىڭ جاقسىسى ادامعا پايدا كەلتىرگەن ادام.

[19] حۇسۋسان (ارابشا) – اسىرەسە، ەرەكشە.

[20] نافيع (ارابشا) – پايدالى، ونەگەلى ءىس.

[21] ءال-ينسان عاددۇ ءلا ما ءجاھيل (ارابشا) – ادامنىڭ كوڭىلى جامانشىلىققا اۋىپ تۇرادى.

[22] حاسيل (ارابشا) – بۇل جەردە جۇعىستى قىلۋ، اسەر ەتۋ دەگەن ماعىنادا.

[23] ماعمۋر (ارابشا) – قىزىق، ادەمى، كەلىستى.

[24] شارعى (ارابشا) – ءدىني زاڭ.

[25] مۋافيح (ارابشا) – ۇيلەسىمدى، سايكەس.

Abai.kz