Tanymdyq әdebiyetting tәrbie isinde manyzdy oryn alatyny kýmәnsiz. Búghan sovettik kezendegi jalpy odaqtyq iydeologiyada, tiyisinshe bizding respubikamyzda da kezinde jetkilikti dәrejede mәn berilgen-di. Áriyne, tek imperiyalyq ortalyq mýddesi túrghysynan. Memlekettik derbestikke qol jetkennen keyin bizding elimizde búl mәsele jana ahualgha say airyqsha mazmúnda oryndalugha súranyp túrdy.

Bizding kópten ansaghan tәuelsizdigimizdi bayandy etu jolynda ruhty azamattar qatarynyng arta týsuine ýles qosu manyzdy ekeni anyqqa shyqqan, búl tarapta enbek etu әsirese qalam ústaghandar ýshin abyroyly mindet-túghyn.

Patsha zamany men kommunistik dәuirde qangha sinirilgen otar pendesi jaghdayynan birjola arylugha jana әdebiyetting tanymdylyghy erekshe әser eterine dau joq. Sonday әdebiyetti jasaugha atsalysudy paryzym tútyp, azdy-kópti jazu-syzu júmysymnyng basym bóligin sol mýddege arnaghanym ózime ayan. Solardyng negizinde jasalyp jatqan kóptomdyqtyng alghashqy kitabyn oqyrmandar nazaryna úsynudyng reti, mine, endi keldi...

Búl kóptomdyq mening qazaq últ-azattyq qozghalysy tarihyn janghyrtudy maqsat etip jazghan on dәpterden túratyn riysәlәmning jalghasy ispetti boy týzbek. Qazaq (Alash) qozghalysynyng jenisti shynyna jetuimen qorytyndylanghan riysәlә jana túrpatta súryptalyp qolgha alynghan jalghasynda  odan bergi kezenderdegi kýrdeli tarihtan syr shertetin bolady. Jәne kóne zamandarda shyghys halyqtary әdebiyetinde joldau mazmúnynda qoldanylghan osy janrlyq ataudy saqtaydy. Óitkeni búl kóptomdyqta qozghalar taqyryptardy beyneleytin etudter negizine ózimiz bastan keship otyrghan jana tarih kezeni alynghanymen, joldau syndy sipatyna say, býgingi jәne keler úrpaqqa taghlymdy syr shertu arqyly oqyrmandy oilanugha shaqyrady, jarqyn bolashaq ýshin ne isteu kerektigin oilap-pishudi, adaspay, meylinshe dúrys sheshim jasaugha yqpal etudi kózdeydi.

Qazaq eli jetpis jyl boyy qyzyl tu ayasynda ómir sýrdi, bolishevizmning ayar sayasaty saldarlaryn bastan keshti, ýsh dýrkin asharshylyqqa úshyrap, últtyq apatty bastan keshti, janqiyarlyqpen ortaq otandy jaudan qorghady, aldamshy úranmen qazaq jeri janasha otarlanghanda óz elinde últtyq azshylyq dengeyine týsti, aman qalghan bóligi ósti, jetildi, demografiyalyq dýmpudi bastan keship, qataryn kóbeytti, «orys tili – ekinshi ana tilim» atty astarly úrandy jatsynghan joq, bilim kókjiyekterin sәtti shabuyldady, jasampaz enbek maydandarynda ayanbay enbek etti, sóitip, aqyry, memlekettik tәuelsizdikke qol jetkizdi. Sol kezder jayyndaghy jazbalardy – «Sovetiya», al tәuelsiz damu kezenin qamtyghan   jazbalardy – «Qazaqiya» dep aidarlau súranyp túrghanday-túghyn. Alayda ómir kórsetkendey, búl eki dәuirdi qatang mejelep qarau mýmkin emes eken. Kenestik kezeng qyzmetkerleri tәuelsiz  dәuirding basty qaharmandary bolyp shygha keldi. Olardyng boylarynan patshalyq sinirgen qúldyq sana qaldyqtary joyylyp ýlgermegen, oghan sabaqtasa dәurendegen kommunistik tәrbie úshqyndary sóne qoymaghan-tyn. Sondyqtan da olar el tynys-tirshiligin últtyq mýdde túrghysynan batyl reformalaugha saqtyqpen qarady. Tiyisinshe sovettik dәuir shyndyghynan at qúiryghyn ýzisu mýmkin bolmaghany aiqyndaldy. Sondyqtan da, eki dәuirding birinen birine úlasqan qoghamdyq ómirindegi tyghyz baylanysty ótkir sezingendikten de, jana riysәlәmdi men «Sovetiya & Qazaqiya» dep ataudy qosh kórdim.

Sonymen «Sovetiya & Qazaqiyanyn» oqyrmandar nazaryna úsynylyp otyrghan alghashqy kitabyna jiyrmasynshy ghasyrdyng bastapqy onjyldyqtaryndaghy qazaq ómirinen oryn alghan últtyq jәne taptyq qozghalystar tarihynan syr shertken jazbalardy engizdim. Sonday-aq taptyq negizde qúrylghan alyp memlekettegi derbes eldikti ansaghan tosyn oqigha, is jýzinde tarihy damudaghy kýrt betbúrysty tanytqan eren qúbylys solardan keyin berilgen arnayy toptamagha arqau boldy.  Múnda ashyq ozbyrlyq tanytqan samoderjaviyelik, odan bayyrghy ýstemdikti tәtti úrandarmen býrkemelep saqtap-qoldaghan bolisheviktik imperiyalar tabighatyn úghynyp qana qoymay, ony tereng týsinip, әlemning jarty bóligine әmirin jýrgizip túrghan kommunistik totalitarizmning kóbesin sógudi bastap bergen qazaq jastarynyng maksimalizmin is jýzinde, óz dәrejesinde  moyyndaudyng tәuelsizdik azamattaryna ýlken syn bolghany әngimelenedi.

Men búl kitabymdy («Sovetiya & Qazaqiya» riysәlәsin) biylghy – tәuelsizdigimizding 35 jyldyghy merekelenetin, tәuelsizdikke jol ashqan Jeltoqsan kóterilisining 40 jyldyghy atap ótiletin   –  merekeli jyly shygharuymnyng sәti týskenine asa quanyshtymyn. Riysәlә Otan tarihyna beytarap qaray almaytyn jastargha, qalyng oqushy qauymgha, izgi niyettegi kópshilikke  arnalghan. Qúrmetti oqyrman, búghan siz de belgili dәrejede kónil bólersiz dep ýmittenem.

Beybit Qoyshybaev

Abai.kz