تانىمدىق ادەبيەتتىڭ تاربيە ىسىندە ماڭىزدى ورىن الاتىنى كۇمانسىز. بۇعان سوۆەتتىك كەزەڭدەگى جالپى وداقتىق يدەولوگيادا، تيىسىنشە ءبىزدىڭ رەسپۋبيكامىزدا دا كەزىندە جەتكىلىكتى دارەجەدە ءمان بەرىلگەن-ءدى. ارينە، تەك يمپەريالىق ورتالىق مۇددەسى تۇرعىسىنان. مەملەكەتتىك دەربەستىككە قول جەتكەننەن كەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل ماسەلە جاڭا احۋالعا ساي ايرىقشا مازمۇندا ورىندالۋعا سۇرانىپ تۇردى.

ءبىزدىڭ كوپتەن اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ جولىندا رۋحتى ازاماتتار قاتارىنىڭ ارتا تۇسۋىنە ۇلەس قوسۋ ماڭىزدى ەكەنى انىققا شىققان، بۇل تاراپتا ەڭبەك ەتۋ اسىرەسە قالام ۇستاعاندار ءۇشىن ابىرويلى مىندەت-تۇعىن.

پاتشا زامانى مەن كوممۋنيستىك داۋىردە قانعا سىڭىرىلگەن وتار پەندەسى جاعدايىنان ءبىرجولا ارىلۋعا جاڭا ادەبيەتتىڭ تانىمدىلىعى ەرەكشە اسەر ەتەرىنە داۋ جوق. سونداي ادەبيەتتى جاساۋعا اتسالىسۋدى پارىزىم تۇتىپ، ازدى-كوپتى جازۋ-سىزۋ جۇمىسىمنىڭ باسىم بولىگىن سول مۇددەگە ارناعانىم وزىمە ايان. سولاردىڭ نەگىزىندە جاسالىپ جاتقان كوپتومدىقتىڭ العاشقى كىتابىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنۋدىڭ رەتى، مىنە، ەندى كەلدى...

بۇل كوپتومدىق مەنىڭ قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى تاريحىن جاڭعىرتۋدى ماقسات ەتىپ جازعان ون داپتەردەن تۇراتىن ءريسالامنىڭ جالعاسى ىسپەتتى بوي تۇزبەك. قازاق (الاش) قوزعالىسىنىڭ جەڭىستى شىڭىنا جەتۋىمەن قورىتىندىلانعان ءريسالا جاڭا تۇرپاتتا سۇرىپتالىپ قولعا الىنعان جالعاسىندا  ودان بەرگى كەزەڭدەردەگى كۇردەلى تاريحتان سىر شەرتەتىن بولادى. جانە كونە زامانداردا شىعىس حالىقتارى ادەبيەتىندە جولداۋ مازمۇنىندا قولدانىلعان وسى جانرلىق اتاۋدى ساقتايدى. ويتكەنى بۇل كوپتومدىقتا قوزعالار تاقىرىپتاردى بەينەلەيتىن ەتيۋدتەر نەگىزىنە ءوزىمىز باستان كەشىپ وتىرعان جاڭا تاريح كەزەڭى الىنعانىمەن، جولداۋ سىندى سيپاتىنا ساي، بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاققا تاعلىمدى سىر شەرتۋ ارقىلى وقىرماندى ويلانۋعا شاقىرادى، جارقىن بولاشاق ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ويلاپ-ءپىشۋدى، اداسپاي، مەيلىنشە دۇرىس شەشىم جاساۋعا ىقپال ەتۋدى كوزدەيدى.

قازاق ەلى جەتپىس جىل بويى قىزىل تۋ اياسىندا ءومىر ءسۇردى، بولشەۆيزمنىڭ ايار ساياساتى سالدارلارىن باستان كەشتى، ءۇش دۇركىن اشارشىلىققا ۇشىراپ، ۇلتتىق اپاتتى باستان كەشتى، جانقيارلىقپەن ورتاق وتاندى جاۋدان قورعادى، الدامشى ۇرانمەن قازاق جەرى جاڭاشا وتارلانعاندا ءوز ەلىندە ۇلتتىق ازشىلىق دەڭگەيىنە ءتۇستى، امان قالعان بولىگى ءوستى، جەتىلدى، دەموگرافيالىق ءدۇمپۋدى باستان كەشىپ، قاتارىن كوبەيتتى، «ورىس ءتىلى – ەكىنشى انا ءتىلىم» اتتى استارلى ۇراندى جاتسىنعان جوق، ءبىلىم كوكجيەكتەرىن ءساتتى شابۋىلدادى، جاسامپاز ەڭبەك مايداندارىندا ايانباي ەڭبەك ەتتى، ءسويتىپ، اقىرى، مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. سول كەزدەر جايىنداعى جازبالاردى – «سوۆەتيا»، ال تاۋەلسىز دامۋ كەزەڭىن قامتىعان   جازبالاردى – «قازاقيا» دەپ ايدارلاۋ سۇرانىپ تۇرعانداي-تۇعىن. الايدا ءومىر كورسەتكەندەي، بۇل ەكى ءداۋىردى قاتاڭ مەجەلەپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. كەڭەستىك كەزەڭ قىزمەتكەرلەرى تاۋەلسىز  ءداۋىردىڭ باستى قاھارماندارى بولىپ شىعا كەلدى. ولاردىڭ بويلارىنان پاتشالىق سىڭىرگەن قۇلدىق سانا قالدىقتارى جويىلىپ ۇلگەرمەگەن، وعان ساباقتاسا داۋرەندەگەن كوممۋنيستىك تاربيە ۇشقىندارى سونە قويماعان-تىن. سوندىقتان دا ولار ەل تىنىس-تىرشىلىگىن ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان باتىل رەفورمالاۋعا ساقتىقپەن قارادى. تيىسىنشە سوۆەتتىك ءداۋىر شىندىعىنان ات قۇيرىعىن ءۇزىسۋ مۇمكىن بولماعانى ايقىندالدى. سوندىقتان دا، ەكى ءداۋىردىڭ بىرىنەن بىرىنە ۇلاسقان قوعامدىق ومىرىندەگى تىعىز بايلانىستى وتكىر سەزىنگەندىكتەن دە، جاڭا ءريسالامدى مەن «سوۆەتيا & قازاقيا» دەپ اتاۋدى قوش كوردىم.

سونىمەن «سوۆەتيا & قازاقيانىڭ» وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان العاشقى كىتابىنا جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باستاپقى ونجىلدىقتارىنداعى قازاق ومىرىنەن ورىن العان ۇلتتىق جانە تاپتىق قوزعالىستار تاريحىنان سىر شەرتكەن جازبالاردى ەنگىزدىم. سونداي-اق تاپتىق نەگىزدە قۇرىلعان الىپ مەملەكەتتەگى دەربەس ەلدىكتى اڭساعان توسىن وقيعا، ءىس جۇزىندە تاريحي دامۋداعى كۇرت بەتبۇرىستى تانىتقان ەرەن قۇبىلىس سولاردان كەيىن بەرىلگەن ارنايى توپتاماعا ارقاۋ بولدى.  مۇندا اشىق وزبىرلىق تانىتقان سامودەرجاۆيەلىك، ودان بايىرعى ۇستەمدىكتى ءتاتتى ۇراندارمەن بۇركەمەلەپ ساقتاپ-قولداعان بولشەۆيكتىك يمپەريالار تابيعاتىن ۇعىنىپ قانا قويماي، ونى تەرەڭ ءتۇسىنىپ، الەمنىڭ جارتى بولىگىنە ءامىرىن جۇرگىزىپ تۇرعان كوممۋنيستىك ءتوتاليتاريزمنىڭ كوبەسىن سوگۋدى باستاپ بەرگەن قازاق جاستارىنىڭ ماكسيماليزمىن ءىس جۇزىندە، ءوز دارەجەسىندە  مويىنداۋدىڭ تاۋەلسىزدىك ازاماتتارىنا ۇلكەن سىن بولعانى اڭگىمەلەنەدى.

مەن بۇل كىتابىمدى («سوۆەتيا & قازاقيا» ءريسالاسىن) بيىلعى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 35 جىلدىعى مەرەكەلەنەتىن، تاۋەلسىزدىككە جول اشقان جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ 40 جىلدىعى اتاپ وتىلەتىن   –  مەرەكەلى جىلى شىعارۋىمنىڭ ءساتى تۇسكەنىنە اسا قۋانىشتىمىن. ءريسالا وتان تاريحىنا بەيتاراپ قاراي المايتىن جاستارعا، قالىڭ وقۋشى قاۋىمعا، ىزگى نيەتتەگى كوپشىلىككە  ارنالعان. قۇرمەتتى وقىرمان، بۇعان ءسىز دە بەلگىلى دارەجەدە كوڭىل بولەرسىز دەپ ۇمىتتەنەم.

بەيبىت قويشىباەۆ

Abai.kz