Retin tauyp, búl taqyryptyng betin birjolata jabayyq. Solay jasardyng aldynda birneshe jayttyng shetin shiyrlap tastayyq, qajet dep tapqandar ózara talqylay jatar. Pikir bildiru, oiyndy ashyq aitu erkindigi bar qoghamda demokratiya jayyndaghy kenqoltyq úghymdy tym sýmireyte beruge de bolmas. Áriyne, retin tauyp, negizin kórsetip aitsa, sauatty syngha qay kezde de oryn tabylady. Biraq mindetti týrde bir jaghyna qaray qynyr qisayyp jýrmese, kónili kónshy bermeytin pende ýnemi solay ete bere me?

Jasyratyny joq, keyingi kezde bizding júrt ghylymy negizdi, sauatty pikirdi kónilge tiyetin týrpi kýstanamen auystyrynqyrap alghan. Al oryndy syn aitylu ýshin qay nәrsening de artyq, kem túsy teng tarazylanuy shart. Onyng ýstine, sózine qarauyl qoyyp, anyq baspasan, qazirgi qogham, birining izin biri andyghan timiski adam últtyq qúndylyq ataulygha qatysty shalys basqan «qarsaq taban, mysyq bas» pighyldy keshire almaytyn dәrejege jetken. Al endi sodan keyin qoghamdastarynnan bylay, beytarap ómir sýrip kór.

Abaygha qatysty abaysyzdyq tanytqan әlgi nashar balanyng basty qateligi — sózine arqau etken mәlimetti ózi maldanghan, oqu-tәjiriybelik maqsatty kózdegendikten, «otbasy hrestomatiyasy» degen anyqtamany iyelenip jýrgen «Salt-dәstýr sóileydi» [Salt-dәstýr sóileydi: otbasy hrestomatiyasy. –– Almaty : «Otbasy hrestomatiyasy» QQ, 2022. — 280 bet.] degen újymdyq enbekke silteme jasamauy edi. Sóitip, kezinde «QR Mәdeniyet jәne sport ministrligi din isteri komiytetining 2014 jylghy qazandaghy № 04-04-14 / 4071 hatyna sәikes «Dintanu» saraptamasynan ótken bes avtordyng mәtinindegi bir hikayany óz sózine ainaldyramyn dep, basy bәlege qalyp, jyghylghan ýstine tómpeshti júdyryqtyng astynda qaldy.

Jalpy, búl bir ghana qarakóz qaryndasqa tәn jeke sipat emes. Keyingi kezde ózin elding sózin sóileushi sezingisi keletin, sóitip, kópting aldyna shyghugha qúmar keybir jurnalist hәm blogerler ózgening tól sózin elekten ótkizbesten, basybayly avtorlyq sózge ainaldyru arqyly shoq basyp qalyp jýrgeni sondyqtan. Osynday jayttardy kórip otyrghan kózi ashyqtardyng «múnyng artynda ózge kýsh, basqa bireuler túruy mýmkin» dep ýrke kýdiktenuin de týsinuge bolatyn siyaqty. Jalpy, kýdik kiylikken jerding bәri kýmәndi. Al oryndy-orynsyz jyltynday beretin kýmәn barlyq nәrsening anyqtauyshy bolady degendi bildirmese kerek.

Qosh, sonymen, Abaydyng múrajayyndaghy jenil «әzildin» aqyry batpan zilge ainalyp, diny qissa, anyz, әpsana jinaqtaghan avtorlardyng andatpadaghy sózimen aitqanda «...qazaqtyng salt-dәstýri men yrym-tiymdarynyng shyghuyna sebep bolghan» basylymnyng jaghdayaty bórtpe daugha úlasyp ala jóneldi. Jalpy, osy kitaptyng betasharyndaghy «qúrastyrushy» degen anyqtama óz ornynda, belgili bir atqarym ayasynda túrmaghanday әser etti maghan. Áytpese, avtorlardyng tórt kózi týgel túrghanda, әdette «birneshe avtordyng shygharmalarynan, әrtýrli kózderden material jinaqtap, basylymdy qúrsatyryp jariyalau» kezinde paydalanylatyn, ghylymy mashyqqa tәn «qúrastyrushy» atqarymy búl jerde ne maqsatta túrghanyn jygha týsine almadyq. Óitkeni, hrestomatiyanyng andatpasynda búl basylym «Otbasy hrestomatiyasy» qoghamdyq qorynyng jobasy, jobanyng avtory Sanjar Kerimbay, jobagha kenesshilik etken etnograf Bolat Bopayúly, al avtorlar B. Bopayúly, S. Kerimbay, M. Tólegen, Á. Nәbi, A. Tasbolat ekeni, kitaptyng ne ýshin qúrastyrylghany, yaghny maqsaty men mindeti taygha tanba basqanday kórsetilip túr emes pe? Shamasy, әuelde bylayghy júrtty shatastyrugha sebep bolghan: «Búl hrestomatiyalyq jinaq pa, әlde avtorlar újymynyng shygharmashylyq júmysynyng jemisi me?» — degen týitkildi súraqtyng qúlaghy osy jerde qyltiyp qalsa kerek. Meyli, uaqyt aldyryp, júrtty sharuasynan qaldyryp, búl sheshimin taptyrmastyng tóniregine kóp ayalday bermeyik, mәselening aujayy onsyz da týsinikti shyghar?

Búl joly búryn bildirgen birneshe pikirimdi jinaqtap, belinen bir buyp tastaghym kelip otyr. Áytpese, әr jerde aitqanymdy әrkim óz mýddesine qaray jaqyndatyp, kýlshelerine shoq tarta bastapty. Qolqadaghy qolamta qozdy ýrlep, mazdata bernennen kimge ne payda? Onsyz da estining ishi biletin, essiz artyn jalanashtap kýletin jayt kóbeyip túrghan kezeng ghoy. Jalpy, bizdegi jappay qolaysyz ýrdiske ainalyp bara jatqan әdetterding biri — jalpaq júrt Sanjar Kerimbay dese «sopy», al Múhamedjan Tazabekting esimi atalghan jer bolsa, «uahab» dep dýrligip, atoy, attangha basatyn bolghan. Sonda qalay, qazirgi dýniyauy bilim men diny tanymnyng bar dengeyi men kórsetkishi osy bolghany ma? Búl joly taghy da soghan kuә boldyq, sóitip, әlgi basylymdy ghylym qaghidattaryna sýiene otyryp, talqylau jayyndaghy jylt etken ýmit ýzildi. IYә, ekeui de diny tәlim iyesi, biri — shyghystanushy, ekinshisi — halyqtyng auyz әdebiyeti janrynyng ókili. Bastysy: aityp, dәleldep jýrgen aqidalary tónireginde әjeptәuir dayyndyqtary bar. Áriyne, kózqarastary qiysynqyramaydy demesen. Olay bolsa, olarmen pardalasyp, payym ozdyrmasa da, eng bolmasa, qatar ilbip otyru ýshin qarapayym qaymanagha da azyn-aulaq dayyndyq kerek siyaqty. Al ony qaydan almaq, kitaptan basqa?

Jalpy, keyingi jyldary halyqtyng arasynda «Sary kitap» atanyp ýlgergen әlgi basylym jayyndaghy sózding týiini bola ma, bolmay ma, ol jaghyn әzirge kesip aita almaymyn. Eger salt-dәstýrge qatysty aqiqatqa shynymen kóz jetkizu kerek bolsa, aldymen sony QR Bilim jәne ghylym ministrligi, L. Gumiylev atyndaghy Euraziya Últtyq uniyversiytetining ghylymy kenesi bekitken etnograf ghalym, jazushy Seyit Kenjeahmetúlynyng qazaqqa qatysty salt-dәstýr, әdet-ghúryp ýlgilerining 350 ýlgisin toptastyrghan, ghylymiy-tanymdyq túrghyda әzirge aldyna qara týsirmegen, adam balasynyng dýnie didaryna kelgen sәtinen bastap, baqigha attanghangha deyingi aralyqtaghy jeti belesti belgileytin «Otau kóteru dәstýrleri», «Tәrbie dәstýrleri», «Otbasy, túrmys dәstýrleri», «Enbek dәstýrleri», «Nauryz dәstýrleri», «Islam taghylymdary», «Qaza ghúryptary» sekildi ghylymiy-tanymdyq jýiege keltirilgen, ýsh tildegi (qazaq, orys, aghylshyn) «Qazaq halqynyng salt-dәstýrleri» kitabymen [Kenjeahmetúly S. Qazaq halqynyng salt-dәstýrleri. — Almaty : «Almatykitap» JShS, 2005. — 284 bet.]; osy salany zerttegen Y. Altynsariyn, S. Bronevskiy, N. Grodekov, A. Divaev, A. Levshiyn, V. Radlov, R. Karutstyng enbekterimen; ózge de etnograf, foliklortanushy avtorlar jiyp-tergen týrli múraghat mýlkimen, qazaqtyng etnografiyalyq úghym, sanat, atau, ejelgi ghúryptarymen; qala berdi 2009 jyly suretshi Eraly Ospanovtyng qúrastyruymen, tól keskindemeleri arqyly kórkemdelgen kitabymen bettestirip, tereng mәtintanymdyq taldau jasau kerek. Diny salt-dәstýr men qazaq etnografiyasynyng jayyn, ondaghy ortaq tústar men aiyrmashylyqtar turaly sonda ghana belgili bir túshymdy pikir aitugha bolady. Sonday-aq, avtorlardy materialmen qamtamasyz etken, osynyng bәrin Dýre jerindegi Imamaghzam Tәkenúly esimdi qariyadan, odan ózge Núrghali, Qabylhaq, Ándistan, Bayghali, Qonyrbay, Kәmeldennen estip, «ýirenip, hatqa týsirip, jaza berdim» deytin etnograf Bolat Bopayúly materialdarynyng týpnúsqa negizine kóz jetkizip, osy avtordyng tarapynan úsynylghan qissa, anyz, әpsana ataulynyng әrqaysysynyng jeke deregi anyqtaluy shart. Onsyz kim ne dese de, qalghan sózding «bәldu-bәldu, bәri ótirikten» әri asa almaytyny anyq.

Al endi shynyn aitu kerek, bәrinen de atalmysh kitaptyng qazirgi tandaghy «halyqtyq atauy» kýshti bolyp túr. Izdeseng tappaytyn, aqysyn tóleseng de, boqysyn shygharugha shamasy jetpeytin tegin jarnama degening — osy! Olay bolsa, onyng kimderge týsetin әjeptәuir «paydasy» men әldekemge tiygizer «ziyanyn» әrkim ózi ýshin ajyratyp ala jatar. Asyly, sol «Sary kitapty» qalghymay otyryp bir oqyp kórgen dúrys shyghar. Sodan song aitqan jón bolar, múnyng mazmúny men tәrbiyelik mәn-manyzyna baylanysty qiqym-siqymdardy. Óz basym búl seriyamen jaryq kórgen ónimderding birazyn alghashqy «gu-gu» bastalmay túryp-aq oqyp, tolyq týgese almaghanymdy paraqtap shyqqanmyn. IYә, key jerlerinde kónildi kónshitpegen týitkilder men shoqparbas súraqtar boldy. Onyng shet-shepiri qazir de bar. Diny qissa, anyz, әpsana bolghan song mazmún qúraushy qay taqyryp ayasynan bolsyn, әueli anyqtamany kórging keletini ras. Mening kýtkenim de, ýmit etkenim de osy bolatyn. Biraq ol oidyng ýdesinen shygha almadyq. Alayda onyng mazmúnynan bas jarylyp, kóz shyghatynday da óreskeldik bayqay qoymadyq. Múndaghy barlyq anyz-әpsananyng óni diny renkti. Eger ony da bireu «dinim — islam, kitabym — Qúran» deytin qazaq balasynyng diny tanymyna qighash dep jýrmese, әriyne.

Esesine, kitaptyng «Alghy sózi» (B. Bopayúly) men «Qazaqtyng dili men diny sanasy ólmeydi» (K. Dosay), «Jelisin izdep týisiktin» (Gh. Qambarbekova) maqalalarynda, S. Kerimbaydyng «Kirispesinde», sonday-aq avtorlardyng «Týiin sózinde» etnograf, shyghystanushy, teolog mamandar basylymnyng kózdegen maqsat-mindetin bәrshama ashyp kórsetuge tyrysqan. Alayda marqúm B. Bopaydyng lebizinde esimderi atalatyn birneshe qariya «aytyp, jetkizdi-mys» degennen basqa jerde mәlimet atauly belgili bir týpnegizden, naqty týgenshe esimdi jetkizushiden alyndy degen tolyq silteme joq. Ras, qaydan qúlaq shygharsa da, «qazanshynyn» erkinde shyghar. Biraq ondaghy mәlimetter búrynghy basylymdardyng bәrinde ózge renkte, diny emes, últtyq sipatty iyelenip túrghanyn nemen týsindiruge bolady?

Osyghan oray azyn-aulaq mysal keltiruimdi súrap otyrsyz ba? Jaqsy, endeshe, keltirip kóreyik. Aytpaqshy, atalmysh kitap «Sәbiylik shaq» (18), «Qalyptasu kezenindegi jón-joralar» (27), «Tabighatpen til tabysu» (27), Túlghagha ainalu kezeni (41), «Ábilet pen Tәbiletten qalghan yrym-tiymdar» (11), «Ýy bolu» (50), «Ómirden keyingi ómir» (13), «Qazaq dýniyetanymyndaghy sakralidi úghymdar» (12), «Súraq-jauaptar» (9) sekildi ózara ýilesim tapqan toghyz taraugha bólinip, týrli dengeydegi 208 saualgha jauap alugha mýmkindik ashatynyn aitudy úmytyp barady ekenmin ghoy. Mine, birinshi tarau, «Sәbiylik shaq». Múndaghy «qúrsaq shash», «sýiinshi súrau», «nәrestege kórimdik beru», «qalja beru», «balagha it kóilek kiygizu», «besikke bóleu», «besik jyry», «balany qyrqynan shygharu dәstýri», «jas balanyng auzyna týkirtu», «túsau kesu», «kóilekti teris kiygizu» t. b. tolyp jatqan salt-sana, yrym-tiymdar jogharyda atalghan mýiizderi qaraghayday etnograf ghalymdardyng enbekterinde, solar qúrastyrghan jinaqtarda últtyq salt-dәstýr, әdet-ghúryp, nanym-senim esebinde berilgen. Sóz etip otyrghan kitapta avtorlar újymy: sýiinshi súrau — «Ybyrayym payghambardyng balaly boluyna», kórimdik beru — «Payghambar dýniyege keldi dep sýiinshi súraudan», qalja beru — «Haua anagha soyylghan qoydy «qalja» dep ataudan», besikke bóleu dәstýri — «...Aydahar biyding zamanynda dýnie kelgen desedi», besik jyry — «Diny anyzdarda besik jyryn alghash oryndaghan Haua ana desedi» degen siyaqty avtorlyq eskertulerge jýgingen. Biz sanyn kórsetken anyz-әpsanalardyng biri emes, bәri solay. Kitapqa qatysty týsiniksiz әri zandy dau-dalaba da osy jerden bastalghan siyaqty. Endeshe, diny anyz, әpsanalar aitylyp, biraq jetkizushilerge qatysty tolyq tólqújattyq aighaqtar úsynylmaghan jerde artyq sóz qozghau, onyng ghylymy negizi jayynda birdene deu qiyn.

Qalay desek te, búl kitaptyng da basylym ataulygha tәn artyqshylyghy men kemshin tústary bar. Solardyng biri — sóz joq, balalardyng tanymyn keneytsin degen izgi oidan tughan enbek ekeni. Al onyng әseri men keyin boluy mýmkin saldary jayynda sóz basqa. Kitapqa pikir jazghan Dosay Kenjetaydyng sózimen aitqanda: «...diny sana ózine tәn diny tanym men mәdeniyetti ghana qabyldaydy. Basqa tanym oghan jat, bóten. Býgingi qazaqtyng diny sanasy «eki diny dýniyetanym» arasynda qaldy». Odan әri ghalym qazaqtyng diny sanasyn, últtyq mәdeny qabattaryn saqtap qalu ýshin ózining tól tanymyn janghyrtu kerektigin aitady. Basylymnyng әuelde etnopedagogikalyq baghyt ústanu sebebin osy lebizding ayasynan andaugha bolady. Sóz joq, kitaptan kemshilik kórgisi keletinder de izdegenin tabady. Biraq onyng jayyn tap osy jerde tәptishtemey-aq qoyalyq, birsipyra aityldy ghoy. Olay bolsa, bir jaytty taghy da qaytalaugha tura keledi. Diny anyz-әpsanalardyng әuelde shyqqan, bolmasa alynghan derekkózderine tolyq silteme jasalmaghan, onyng týpnegiz mәlimeti kórsetilmegen, núsqalar bettestirilmegen jerde olardy tanymdyq dengeyde bolmasa, ghylymy negizdi derek retinde paydalanugha uәj jetkiliksiz. Kerisinshe, balalardyng tanymyn, qiyalyn úshtau ýshin avtorlar újymy qiilastyrghan tól shygharma desek, qisyngha siymdyraq. Negizi, búrynghy qissashyldyq dәstýrding kózdegen negizgi múrat-mýddesining shet-sheperi de sol edi ghoy. Onyng jayyn dәstýr búlaghynan qanyp ishken, qazaqy qalyptan alystamaghandar jaghy biletin bolar. Qissa, jyr tyndap óskenderding bәri sypyrylyp, bir jaqqa ýdere kóship ketpese. Mәsele, jaqsynyng bәrin jat sanaghan, ainalasyna ýreymen qaraghan býgingining jetilgen oqyrmanynda bolyp túrghan siyaqty. Áytpese, bizding islam mәdeniyetin qabyldap, salt-dәstýr, әdet-ghúryp, nanym-senimderimizdi diny әpsanalarmen egiz órim sinirip, tútyna bastaghanymyz qashan?

Jalpy, keyingi kezde jalpy ruhaniyat әlemindegi dýrmekter jayynda shanshu bolyp qadalatyn qanqular kóbeydi. Shyn mәninde, halyqtyng arasynda kýdik pen kýmәn zorayyp ketti. Ózining ruhany kenistigin, senim úyasyn qyzghyshtay qoryp, qanday kýres jolymen bolsyn, qorghap qalghysy keletin, sol jolda úrpaghyn saqtap, bauyrynan ósken bala-shaghasyna qazaqy tәrbie berip, babalar amanatyn keleshekke úlastyrugha ansarly jalpaq júrttyng búl tilegine de qarsy shyghugha bolmaydy. Kezinde tilge tiyek etip otyrghan avtorlardyng biri meni «jengen» bolatyn, túraqty sóz tirkesindegi sәruardyng sany 99 emes 99 myng ekenin óz әlinshe dәleldep. Mine, sodan beri qansha jyl ótse de, ahualdyng siqyn kórip otyrsyzdar. Men dәl qazirgidey, sol kezde de óz pikirimning biyiginde qalghanmyn. Biraq odan beri qanshama jyldar ótse de, bizding qoghamda eshtene ózgere qoyghan joq. Ókinishke qaray, kóp nәrse keri ketip, ghylymgha iyek artqan salmaqty, salauatty syn joyyla bastady. Bar deseniz de, kóbi sol bayaghy barmaq baspay, kóz qyspay dengeyding tónireginde. Qazir shyn aitsang da, birdene bilip syn aitsang da júrt búrtandap renjiytin bolghan. Renjigening ne, er-toqymyn bauyryna alyp tulap, tipti kórmey ketuge dayyn. Din — sayasatqa emes, tarihy tanymnyng qúralyna, ghylymnyng nysanyna ainalmayynsha; diny anyz, әpsana, qissa atauly belgili bir maqsatty saudadan tys túrmayynsha, qalghan әreketting bәri osylay bolyp, siyrqúiymshaqtana berui zandy. Bolmasa, búl mәselelerding mәn-jayyn, bayybyn biletin sauatty mamandar bar ghoy, shýkir, kezeni men kezegi qatar kelgenin bilse, foliklortanu, etnografiya men dintanudyng jayyn jiktep, jiliktep bere alatyn.

Al býgingi ahualdyng keskin-keypi mynau: búl ónimning qalqasynda qanday pighyl, mýdde, teris diny renk jatuy mýmkin ekenin әrkim óz әlinshe san saqqa jýgirtuden asa almay, әzirge tek bastaryn ústap, daghdarumen otyr. Sol ýshin de kózi ashyq, kókiregi oyau qauym ókilderi alandaushylyq tanytuda. Tipti keybireulerding mәseleni belinen búrap, tym sayasilandyryp jiberuge peyildi ekeni bayqaluda. Ózbek әka aitqan: «Ár kәllada bir gәp!» — degen sol. Bir bayqaghanym, qansha jerden «Babalar sózi» jýztomdyghyndaghy diny dastandardan qiyp alynghan shaghyn mәtin ýzikterine eki jerde silteme (Salt-dәstýr sóileydi, 45, 153-bb) jasalsa da, mazmún qúraushy býkil qissa, anyz, әpsana Qytay qazaqtarynyng arasyndaghy «qariyalardan estidim» degen bir ghana etnograf jetkizgen, týpnúsqalylyghy Qazaqstannyng týrli aimaqtarynan jinalghan mәtindermen salystyrmaly-salghastyrmaly tәsil arqyly bettestirip, tekseru jasaugha ynta qoyylmaghan siyaqty. Áytpese, ózderi bir ghana jerde tamyrgha dәl týsken tәsilmen: «Búl hikaya Qyzylorda oblysy Búqarbay batyr auylynyng túrghyny Tólegenov Jylqaydardyng aituynan jazyp alyndy» (Salt-dәstýr sóileydi, 164-b), — deytin synar auyz sóilem ghoy júrttyng bәrining әrbir anyz, әpsana, hikayanyng týsiniktemesinen kýtkeni.

Al endi kitaptyng mazmúnyn tindeushi diny renk pen islamy túlghalardyng esiminsiz oqysan, kәduilgi qazaqy salt-dәstýr, әdet-ghúryp, nanym-senim núsqalary bolyp shygha keledi. Negizi, niyeti teris emes, tek foliklortanu, etnografiya ghylymdary jolgha qoyghan teoriyalyq, әdistemelik zertteuler qaghidaty jetispey túr demesen. Sol ýshin de búl kitapty týgel iske alghysyz etip, kýstanalap, birden kýresinge iyterip tastay almas edik. Kerisinshe, kýmәn men kýdikti seyiltip, hrestomatiya retinde paydalanyp, ol ýshin mәlimetterin tolyq elep, ekshep, ghylymy ainalymgha týsirip, foliklortanu teoriyalaryna sýienip, tól topyraghymyzdaghy zerttelgen, ghylymy ainalymda búrynnan bar múralarmen bettestire zerdeleuge de bolady. Áriyne, ortadan tómen dengeydegi qoghamdyq pikirler legi múndaylyq júmysqa múrsat qaldyrsa. Kóktemde, kóbeli múzdyng astymen jylystap aghyp jatatyn qyzyl su degendi kórgenderiniz bar shyghar, kórmesenizder de sóz joq. Negizi, sonyng jayyn da bir oilap qoyghan dúrys. Áriyne, jeke ýdde men qoghamdyq mýdde toghysqan nemese mýldem toghyspaytyn jerde esh nәrsege tanghalugha bolmaydy. Jel túrmasa, shópting basy qimyldamaydy. Onyng ýstine qamys degen qasqanyng da ýkisi anau-mynaugha búlghaqtay bermeydi. Ashyp aitsang — bireuding kóniline tiyetin shyghar, aitpasang — qazaqtyng ruhany sabasy qyryq jerden shúrq tesik bolyp, diniy-tanymdyq kenistigining kýii tayyp, diny iydeologiyanyng halyqtan bólinip bara jatqany jasyryn jaghday ma? Shynyn aitqanda, elde es-uysh qalmaghandyqtan emes, nege ekeni týsiniksiz, qatar jýrgen dos-dúshpandy aiyra almaytyn dýdamal jaghdaygha jettik.

Ázirge búl tónirekti torlaghan pikirlerding qatarynda bizdi túshyndyrghany belgili foliklortanushy ghalymdar T. Qonyratbay men K. Matyjanovtyng shaghyn lebizderi. Ásirese «Foliklordaghy salt-sana kórinisterin saralaudyng aksiologiyalyq arqauy» taqyrybyndaghy Tynysbek ústazymyzdyng aksiologiyagha, yaghny ghylymy teoriyagha, qúndylyq ataulynyng tabighaty men týrli faktorlyq baylanysqa qatysty aitqan tújyrymy shaghyn bolghanymen, shaqpaqtyng shaqylynday bolyp erekshe jarq-júrt etip túr: «Osynyng bәri foliklortanu ghylymynyng nysany bolyp tabylyp, onyng etnografiya, әdebiyettanu, etnomuzykologiya siyaqty tarmaqtary arqyly sheshiluge tiyis... teoriyalyq foliklortanudyng tanymdyq tayanyshtaryna taban tireytin kýrdeli mәsele... Osynyng ózinen qazaq folikloryndaghy tәnirshildik pen islam kórinisterin zertteuding qajettiligi bayqalady...». Al bizding keybir «dostarymyz» ne istedi? Ne isteushi edi, sol bayaghy qazaqy qalyppen «әp-әdemi әnnin» aqyryn dabyra daugha ainaldyryp tyndy. Jalpy, foliklordyng kópqabatty qúbylys ekenin, ondaghy nanym-senim kórinisterin bir ghana etnografiyalyq kezenge teluge bolmaytynyn, olardyng san ghasyrlar boyynda qalyptasatynyn aitqan ghalymnyng nýkteli sózi mynau: «Tarihy damu men diny nanym-senimderding damuyn shatastyrudyng kemshiligi osynda. Tarih — ómirding arqauy, al nanym-senim –– jol-jónekey qosylyp, týrli ózgeristerge úshyryp otyratyn qúbylys». Olay bolsa, «dini-iydeologiyalyq ýderis ózgeriske beyim» ekenine sizding de kóziniz jetip, kóniliniz sene bastaghan bolar? Dese de sol «ózgeris» degen qúrymaghyr ghoy san qúbylyp, aqyry: «Nege ózgertedi?» — degen súraqqa ainalyp, dýiim júrttyng janyna jay taptyrmay otyrghany.

Berik Jýsipov, foliklortanushy

Abai.kz