(Oljas Sýleymenov salghan soqpaqpen jol tartu)

ANDATPA

«Qostanay» toponiymining etimologiyasy turasynda bizding tarapymyzdan «Egemen Qazaqstan» gazet betinde jariyalanghan «Tamyrlas toponimder: Qostanay – Dóng (Don) – Dunay», ol basylymnyng orys tilindegi serigi «Kazahstanskaya pravda» gazetinde  «Otkuda beret korny nazvanie goroda Kostanay» jәne Abai.kz platformasyna jariyalanghan «Týrkilik kómbe: Qostanay toponiymining tórkini» atty maqalalarymyzda birneshe mәrte sóz qozghaghan bolatynbyz.

Atalghan jazbalarda qyr-qyrattan oigha qaray (ontýstik-batystan soltýstikke) aqqan Tobyl men Oy (Ýi) jәne Ayat ózenderining geografiyalyq ornalasu tabighatyna oray atalghan ózender arasyndaghy ken-baytaq ólkeni týrki taypalarynyng sóz qoldanysynda «Qúshdónay», yaghny «Qostanay» dep atalaghany talqylandy. Osylaysha, «Qostanay» atauynyng әu bastaghy týpnúsqasy «Qyrdaghy qos ózen arasy» degen maghynagha ie bolghandyghy oi-zerde bezbenine salynghan edi.

Ertedegi týrki taypalarynda bir biteu buyndy týbirde qatang «sh» dybysy men «s» dybysy almasyp qoldana beretin edi. Odan sózding maghynasy esh ózgermeytin. Ol kórinis qazirgi tanda da saqtalghan. Degenmen de, keybir týbirler birikken sózge ainalghanda, mәni solghyn tartyp, maghynasy kýngirttenip ketedi. Qostanay – sonday topqa kiretin toponiym. Degenmen de, «Qyrdaghy qos ózen arasy» degen úghymyndaghy kóne týrkilik «Qúshdónay»-dyng býgingi qazaq týsinigine jaqyn balamasy boluy tiyisti ghoy degen oy týpki kónilimizde qylang bergen edi...

QOSTANAY – QOS ÓZEN – KENARAL

Kónildegi týpki oidy qauzay kele, «Qyrdaghy qos ózen arasy» degen maghynadaghy kóne týrkilik «Qúshdónay» úghymynyng qazaqsha balamasy kognitivtik sana kenistiginde saqtalghanyna kóz jetkizdik. Onyng tildik kórinisi – «Kenaral» toponiymi. Kenaral – patshalyq Resey zamanyndaghy Torghay oblysy Qostanay uezining soltýstik- shyghysynda ornalasqan belgili bolys. Onyng territoriyasy Tobyl men Oy (Ýi) ózenderining (oryssha Uy dep tanbalanghan ózenning qazaqsha maghynasy «Ýi» emes, «Oy» dep sanaymyz) tómengi aghysyndaghy kenistikke ornalasty. Qazirgi tanda ol territoriyada Fedorov pen Qostanay audanynyng (ishinara) jeri ornalasqan (suret 1).

(Suret 1. Qúshdónay – Qostanay óniri)

Kenaral bolysynyng jerinde Orynbor әkimshiligine qarasty Shyghys ordasynyng (keyingi Qostanay uezi) agha súltany Ahmet Janturinning «han ordasy» - qystauy oryn tepti. Qystau Oy ózenining Tobylgha qúyarlyghynda ornalasqan Usti-Uy stanisiyasynyng manynda boldy. Qazirgi tanda onda Vvedenka selosy ornalasqan. Onyng manynda súltan әuletining kisileri jerlengen eski qorym bar. Al Oy ózeninine jaqyn manda «Kenaral» dep atalatyn eldi meken de saqtalghan.

Kenaral bolysynyng Qaraghayly qonysynda (№4 auyl) 1892 jyljyng mausym aiynda Torghay oblysyndaghy alghashqy auyldyq mektep ashylady. Kezinde atalghan mektepte qazaq baspasózining negizin qalaushylardyng biri Múhambetjan Seralin ústazdyq qyzmet atqarady.

Kenaral – eki týbir sózden qúralghan. «Ken» atty týbir sóz «ýlken», «kólemdi» degen maghyna beredi. HH ghasyrdyng basynda Astrahani ólkesindegi qazaqtar Kaspiy tenizindegi araldardyng birin «Keng aral», ekinshisin «Kishi aral» dep ataghanyn «Turgayskaya gazeta» basylymyna tirkelgen. Múnda qos araldyng ataulary biri kólemi jaghynan ýlken, ekinshisi kishi bolghandyghyna baylanysty tuyndaghany anyq bayqalyp túr.

Al «aral» týbiri qazirgi tandaghy sóz qoldanysymyzda kóbinese su ortasyndaghy qúrghaq jerge baylanysty qoldanyp keledi. Shyntuaytynda, ol «ara» týbir morfemasynan tuyndaydy. Odan «aralyq», «arasy», «aral» syndy degen tuyndy sózder óristeydi. Múnday sózderden qúralghan toponimder qazaq dalasynda jii kezdesedi. Búl orayda, aldymen til úshyna oralatyn atau – Aral tenizi. Aral – qazaqtyng geografiyalyq úghymy boyynsha, Syr men Qyr ólkesining aralyghyna, ortasyna ornalasqan ýlken kól (teniz).

Aral tenizimen úshtasatyn Yrghyz dalasynda «Araltoghay», «Araltóbe» atty toponimder kezdesedi. Yrghyz – dalalyq ólke. Onda orman-toghay, tau men tas óte siyrek kezdesedi. Sondyqtan «toghay», «tóbe» syndy geografiyalyq ataular dalalyq ólkede belgili mekendi airyqsha belgisimen aiqyndaytyn úghym retinde qoldanysta jii bolatyny zandy. Bizding mysalymyzdaghy ataulardyng úghymdyq shenberine Araltoghay – «aralyq nemese ortadaghy toghay», Araltóbe – «aralyq nemese ortadaghy tóbe» degen geografiyalyq  úghymdar oryn tepken dep sanaymyz.

Al «ara»  formatyndaghy týbir  núsqagha «Araqaraghay» toponiymin ataugha bolady. HIH ghasyrdyng orta shenindegi kóne kartalarda «Ara-aghash» dep belgilengen búl atau keyin «Araqaraghay»-gha ózgeredi. Araqaraghay – Obaghan men Tobyl ózenderi aralyghyndaghy aghash-ormany aralas dalalyq ólke. Ol qos ózen arasynda ornalasqandyqtan halyqtyng georgafiyalyq tanymynda «Ara-aghash», yaghny «aralyq, ortadaghy aghash» dep tanylghan. Atalghan ólke patsha zamanynda «Araqaraghay bolysy» dep atalady.

Demek, Tobyl men Oy (Ýi) ózenderi arasyndaghy kenistikke qazaqtar «Kenaral», yaghny «ýlken, kólemdi orta» degen úghymdy qoldanghan. Osylaysha, kóne týrkilik úghymda «Qyrdaghy qos ózen aralyghy» degen maghyna beretin «Qúshdónay»-dyng (Qostanaydyn) qazaq tanymyna jaqyn balamasy payda bolghan dep esepteymiz. Kenaral – jazghy mezgilde jayylymgha qolayly, shóbi shýigin, qos ózenmen qorshalghan ken-baytaq orta. Sol ortagha ontýstikten kelgen kósh Tobyl ózenining boyyndaghy ótkelderding biri – Qostanay ótkelinen ótip, qonysy keng óriske shygha alatyn edi (Marhabbat: Qostanay: Ózen ótkelinen shahar atauyna deyin).

Basqasha sózben aitsaq, kóne «Qúshdónay»-dyng qauyzy-fonemalyq túrpaty «Qostanay»-gha ózgergenmen, halyq tanymyndaghy sharuashylyqqa, qonysqa, geografiyalyq erekshelikke qatysty kognitiv «Kenaral» atauynda saqtalghan.

QAUYZ BEN DÁN

Sózding fonemalyq qauyzy ýnemi ózgeris ýstinde bolady. Ásirese, týbir morfemalar birikken uaqytta sózder dybystyq ózgeriske qatty úshyrap, dәn-dәmi ózgeredi. Belgili tilshi ghalym Bijomart Qapalbekting beynelep aituynsha, búl kórinis oryn alghanda týbir sózder «atasyn tanymay» ketedi.

Bizding mysalymyzda bir biteu buyndy «Qúsh» týbir sózding sonyndaghy qatang «sh» dybysy «s» dybysymen ózara oryn almasatynyn bayqaymyz. Sonyng saldarynan juan buyndy «qos» týbir morfemasy kelesi «dón» sózimen birikken kezende «atasyn tanymay» ketip, ekinshi buyndaghy bir buyndy «dón» týbirining maghynasyn kýngirttendirip, beymәlim «tan» degen buyngha ainaldyrady. Osylaysha, «Qúshdónay»-dan fonemalyq dybystaluy tolyq qazaqsha, biraq maghynasy júmbaq «Qostanay» atty birkken týbir tuyndaydy.

Týrki tilderinde bir biteu buyndy týbirlerding sonyndaghy qatang «sh» dybysy sol dәrejedegi «s» dybysymen auysyp otyratyndyghyna kóptegen mysaldar keltiruge bolady. Aytalyq, bash – bas, besh – bes, qúsh – qús, t.b. Eki týbirden biriken sózderde de sol kórinis saqtalady. Mysaly, Beshtamaq – Bestamaq (toponiym), beshbarmaq – besbarmaq, Qúshmúrún – Qúsmúrún (toponiym), qúshbegi – qúsbegi (qosyn begi), t.b.

Búl orayda, belgili týrkolog Oljas Sýleymenovting payymymen oy tarqatsaq, baghytymyzdan janylmaghan bolar edik: ertedegi belgili bir halyqtar, ru-taypalar ýnemi qaqtyghysta nemese bitpes jaulastyqta bolmaghan. Soghys, qaqtyghys uaqytsha, beybit ómir sýru úzaq jyldargha sozylyp otyrady. Sonyng nәtiyjesinde mәdeniy-ruhany baylanystar ornyghady, ózara alamasady. Osynday keleli tújyrymgha sýiene kele ótkenge shyndyq bolmystyng dýrbisimen kóz salsaq, týrki júrtynda, shartty týrde alghanda, bir biteu buyndy týbir sózderding sonynda «sh» dybysyn qoldanatyn taypalarmen sol kýige «s» dybysyn qoldanatyn ru-taypalar qoyan-qoltyq aralasyp ómir sýrgen. Sondyqtan olargha sózding týpki maghynasy birdey týsinikti bolghan. Búl – ertedegi bilingvizm kórinisining bir belgisi.

Uaqyt óte kele, ghylym-ilim jetilip, týrki taypalary jeke el-júrt bolyp otau tikken uaqytta keybir sózderding maghynasy kýngirttenip, júmbaq sózge ainalghan. Búghan naqty mysal retinde, biz qozghap otyrghan mysaldan basqa, «Qostýbek» degen maghyna beretin «Qúshmúrún» toponiymin (Marhabbat: Qazynaly Qúsmúryn qúpiyasy), sonday-aq «Sujarghan» degen úghymdaghy Obaghan toponiymin (Marhabbat: «Arqada bir ózendi der Obaghan...») tilge tiyek etuge bolady.

DON (DÓN) – DUNAY (DÓNÁY) ARASY: DNEPR JÁNE DNESTR

Ýsh týbir sózden birikken «Qostanay» toponiymining alghashqy jәne songhy týbirlerining (Qos+ay) maghynasy aiqyn. Ol «qos ózen» degen úghymdy beredi. Bar kiltipan orta buyndaghy maghynasy kýngirt «tan» týbiri. Búl –týrki tilderindegi singormonizm zany negizinde syrtqy qauyzy ózgeriske úshyraghan «dón» (sinonimdik qatary – qyr, biyik, bel, beles) týbirining dybystar toghysyndaghy «qaqtyghys, qysym» әserinen ózgergen týri.

«Dón» týbirining ózen-sugha qatystylyghyn Euraziya kenistigindegi birsypyra gidronimderdi mysalgha keltire otyryp aiqyndaugha bolady. Aytalyq, bizder búghan deyin taldap ótkenimizdey, ol týbir qazaq dalasynyng Jetisu aimaghyndaghy «Dónbúlaq», Aqtóbe ónirindegi «Dón» jәne «Dóngirlik» (Dungurluk) shaghyn ózenderining atauynda, Orynbor ólkesining dalalyq aimaghyndaghy Dónghúz (Donguz) ózeninde, Kúban (Kubani) dalasyndaghy Dóng (Don), Balqan týbegindegi Dónay (Dunay) gidronimderinde anyq әri naqty saqtalghan. Anadoly týrikteri Dunaydy «Tunay» dey kele, onyng maghynasyn «ózen» dep tanidy. Qazirgi uaqytta ukrain halqynyng jaudan qorghap jatqan ataqty Donbass óniri «Dónbasy», yaghny «qyr, bel-beles basy» degen maghynagha iye. Qazaq toponimderinde Qazanbasy, Túzbasy, Qarabasy degen ataular jii úshyrasady,

Don men Dunay ózenderi arasynda qyrdan oigha, yaghny Qara tenizge qaray qúlaytyn ýlken eki ózen bar. Olar – Dnepr jәne Dnestr. Kenestik zamanyndaghy zertteushiler búl ataulardy iran tilindegi «ózen, su» degen maghynadaghy «danu» sózimen baylanystyrdy. Búl ghylymy baghyt atalmysh ózen ataularyn týrki halyqtarynyng tildik múrasyna búiyrtpau maqsatynan tuyndaghan dep esepteymiz. Sebebi «dón» týbirindegi gidronimder iran tektes halyqtarda emes, týrki taypalary jaylaghan kenistikte jii kezdesedi.

Jayyq, Edil, Don, Dunay ózenderi arasyndaghy dalalyq ólkeni týrki júrtynyng qypshaq tildes taypalary jaylaghany әlimsaqtan belgili. Sol ónirdegi qypshaq taypalarynyng әlemge әigili tildik múrasy retinde HIÝ ghasyrlardyng basynda jazbagha týsken әlemge ayan «Kodeks Kumanikus» sózdigin ataugha bolady.

Deshti-Qypshaqtyng tildik múrasyna Don men Dunay ózenderining atauymen qatar, bizdinshe, Dnepr jәne Dnestr gidronimderin qosugha bolady. Aldymen, Donnan batysqa qaray shyqqanda kezdesetin Dnepr ózenining atauyn taldayyq. Dnepr, bizding týsinigimizde, eki týbir sózden qúralghan: biri – «dón» týbiri, ekinshisi – kóne týrki-monghol tilinderindegi «nópir» nemese «ilepir» sózderi.

«Nópir» týrki tilderinde «kóp, mol su» degen maghyna berse, «ilepir» týbirinde toqtausyz qimyl әreketti beyneleytin maghyna bar. Aytalyq, qazaq júrty arasynda bir mezet te toqtamay kóp sóilegen kisini «ilepirip otyr» dep beynelep sipattau bar. Búghan qosa, «il» etistigi týbirinen tuyndaytyn «ilu, ilesu, ilbu, ilgeri» syndy qimyl-syndy ýsteytin sózder qazaq tilinde keninen qoldanylady. Atalghan etistik týbir sóz Jetisu ónirindegi taudan oigha qaray aghatyn «Ilepsi» (Lepsi) jәne «Ile», Aqtóbe aimaghyndaghy Ilek (Elek) atty gidronimderden oryn tapqan. Aytpaqshy, Don ózenining sol jaghyndaghy bir salasy «Ilovlya» dep atalsa, Dongha qúyatyn Voronej ózenining bir ózegi «Ilovay» dep atalady. Búl ózenderding atauy Ile, Ilepsi, Ilek ózenderimen tórkindes bolar dep topshylaymyz.

Demek, «Dnepr» gidroniymi alghashqy núsqada «dónnen», yaghny qyrdan «nópirmen» nemese «ileperip» aghatyn, yaghny «suy mol», bolmasa «aghysy qatty ózen» degen maghyna bergen dep payymdaymyz. Biraq uaqyt siyaqty til de qozghalysta bolady. Tarih kerueni toqtausyz jýrip, uaqyt dóngelegi alystan orap ainalghanda, «dón» men «ilepsi» týbir sózderding kirige biriguinen qúralghan týrkilik gidronim qatty ózgeriske úshyraydy. Endi ol Deshti-qypshaqtyng qonysyn basqan ózge halyqtardyng tildik qoldanysyndaghy fonemalyq erekshelikterding әserinen syrtqy qauyzyn ózgertedi. Sóitip, ol týpki úghymynan tolyq aiyrylyp, qazirgi tanda, zertteushiler payymdap jýrgendey, maghynasy kýngirttengen «Dnepr» atty toponimge ainalghan.

Dneprden asa alys emes aimaqta ornalasqan Dnestr ózenining atauynda da kóne týrki tilining emis-emis elesi, qarauytqan izi men silemderi bar. Bizdinshe, búl gidronim de alghashqyda týrkilik «dón» men «isterli» sózderining kirige biriguinen týzelip, «Dónisterli» (Dnestr) gidroniymin qúraghan syndy. «Isterli» týbiri bashqúrt tilinde «ózen, su» degen maghynada qoldanylady. Osy orayda, Bashqúrtstanda «Isterlitamaq» (Sterlitamak) atty ózen bar ekendigin erekshe atap ótuimiz qajet. Búghan qosa atalghan gidronimning týbir morfemasynda «is», yaghny qimyl-әreketti bildiretin etistik maghynaly sóz oryn alyp túrghany bayqalady. Qazaq tilinde tigin nemese keste tigu isimen shúghyldanyp otyrghan kisini «is tigip otyr» dep suretteu bar, yaghny ol «kisi bos emes, qimyl-әreket jasap otyr» degen maghynada aitylady. Demek, «isterli» atauy aghysty ózenge qatysty qoldanylsa kerek. Olay bolsa, Dnestr de «qyrdan aghatyn su» degen maghynagha iye.

AT AUNAGhAN JERDE TÝK QALADY

Búl, әriyne, bizding boljam. Ýzildi-kesildi týrde «osylay dep» týiindeuden biz әrdayym auylymyzdy alys qondyrugha tyrysamyz. Búl tústa bizder súnghyla týrkolog Oljas Sýleymenovting ejelgi slavyan tiline týrki tilining yqpalyn eskermey, ony bir-birinen bólip, oqshaulap zertteu janylys, qate payymdar týzeui әbden mýmkin degen payymyn aqjelken retinde ústaugha úmtylyp otyrmyz. Sol túrghydan kelgende, týrki halyqtary shyghystan batysqa nemese batystan shyghysqa josyghan erte zamandaghy tynys-tirshiligining ainasy bolghan tildik tanbanyng emis-emis izi qalghan Dnepr men Dnestr ózenining ataulary sol kenistikke keyinnen túrghylyqty ornyqqan ózge halyqtar óz qalpyna salyp elep-ekshep, tabanyna salyp iylegen kezeninde fonemalyq ózgeristerge úshyraghan gidronimder qatarynan oryn alady dep týiindeymiz.

«At aunagha jerde týk qalady» degen halyq tәmsiline sýienip, Don men Dunay arasyndaghy kenistikte tirlik izin qaldyrghan týrki taypalarynan tildik tanba qalyp, ol iz jer-su ataularyna ornyqqany aiqyn. Búghan eshkimning kýmәni bolmas dep sanaymyz.

Týiindey kelgende, aty әlemge tanymal atalghan gidronimder qúramynda «Qostanay» atauyn qalyptastyrugha qatysqan «dón» týbirining oryn aluy – ólke tarihynyng týp tamyry terende jatqanyn bildiretin tildik eskertkishting biri. Bizdinshe, Euraziya kenistigindegi tanymal toponimdermen tamyrlas Qostanay atauynyng mәn-manyzyn qadirley bilip, oghan tikeley qatysty tarihy Kenaral men Araqaraghay bolysynyng ataularyn keri qaytaru mәselesin talqylaudy kýn tәrtibine qoy – ólke tarihyna qúrmetting bir kórinisi bolyp tabylatyny anyq. Derekti úsynysqa qúlaq asar kisi bolsa, bizden qoshtau, qoldau kem bolmas edi.

Almasbek Ábsadyq,

filologiya ghylymdarynyng doktory, Qostanay qalasy

Abai.kz