«Altyn qaqpagha qara qúlyp salghan» arhiv fanatizmi
NEMESE GhYLYMDAGhY IShTARLYQ DERTI MENDEP BARA JATYR
Múhtar Maghauinning «Arhiv hikayasy» povesin oqyp otyryp, jazushynyng adam psihologiyasynyng eng júmbaq, әri ayanyshty tústaryn qalay dәl tapqanyna tanghalasyn. Shygharmadaghy Sәmet pen onyng jolyn qughan shәkirti Sembekting beynesi ghylymgha zor ýmitpen kelip, biraq ghúmyryn arhivtegi sarghayghan qaghazdardy andumen ótkizgen, nәtiyjesinde enbegin eshkimge jariyalatpay ketken tragediyalyq túlghalar.
Olar tarihy derekterdi halyqqa jetkizudin, iygiligine jaratudyng ornyna: «Bәrin búryn ózim ashtym, eshkimge bermeymin» dep jasyryp, aqyry óler aldynda bar qazynasyn órtep, joyyp jiberedi. Búl «ózim jemeymin, ózgege de bermeymin» deytin ruhany sarandyqtyn, ishtey shiruding naqty kórinisi. Býgingi qoghamdaghy jaghdaylarmen baylanystyryp qarasaq, búl dertting uaqyt ótse de azaymaghanyn kóremiz. Bireuler Beysenbaydy, bireuler Núrtastay atalarymyzdy ózderining «jeke menshigine» ainaldyryp alyp, eshkimdi juyqtatpay otyr. Sol iyelikterinen jastar zardap shegip otyrghanyn úgha ma eken? Olardy tanymaydy, jazghandaryn oqymaydy. Shyndyghynda, Sanjar Kerimbay sekildi izdenpazdar eshqanday jana ghylymy janalyq ashyp jatqan joq, kerisinshe, sol bayaghy akademiyalyq ghalymdardyng jyldar boyy arhivte shang basqan, 200 dana tirajben shyqqan, tek ózderi ghana biletin enbekterine ekzistensiyalyq bagha berip, zamanauy túrghydan jan bitirip, jastargha túlgha boludyng jolyn kórsetip jatyr. Akademiyalyq túrghydan alghanda, plagiat degenimiz — basqa bireuding avtorlyq tuyndysyn, ghylymy iydeyasyn, mәtinin nemese zertteu nәtiyjelerin avtordyng atyn atamay, silteme jasamay, óziniki etip zansyz jariyalau nemese kóshirip alu. Al zertteushi tiyisti týrde silteme jasap, attaryn atap, tipti arnayy baryp agha buynnyng aldynan ótip, rúqsatyn alyp jatsa, búl eshqashan plagiat ta, úrlyq ta bola almaydy. Búl tek akademiyalyq әdep pen sabaqtastyq. Oylap qarasaq: Beysenbaylar shәkirtterine qyzmet etip, baryn ortalaryna qoyyp, solardyng aty ozsyn dep týnde úiyqtamady, kýndiz jatpady emes pe? Núrtastar Qanyshtay túlghalardy qoldap, qazaqtyng kógine shygharmady ma? Búl sol túlghalardyng kórsetken úly ýlgisi, tәrbiyesi men joly edi ghoy. Endi sol joldan shәkirtterining tayghany qanday ókinish! Tórinen kóri jaqyndaghandardyng keyingi buynnyng etegine jarmasqany jandy auyrtady. Búl tartysta Gýlsim apamyz da, Sanjar Kerimbay da útylghan joq, týptep kelgende, búl arada Núrtas atamyzdyng ózi útyldy. Óitkeni artyna ergen múragerleri ústazdarynyng keng peyildi, últjandy jolyn jalghastyrudyng ornyna, qyzghanysh pen kórealmaushylyqtan órtenip jatyr.
Týpki tórkinine ýnilsen, bәrining artynda kókeydi tesip, jýrekti jep bara jatqan aqsha mәselesi jatqanday. Ardaqty apamyz «Sanjar kitap satylyp, bayyp ketti» dep oilaytyn shyghar. Ol da pende ghoy. Ol Sanjar Kerimbaydyng elu jasqa deyin óz ýii bolmay, byltyr ghana ipotekagha baspana alghanyn, astynda minip jýrgen qarapayym kóligi týgil, ómirinde salonnan mashina kórip almaghanyn qaydan bilsin?! Tapqan bar paydasy men nәpaqasy kelesi ruhany kitaptyng shyghuyna, últ kәdesine jaratylyp jatqanyn qaydan týsinsin?!
Núrtas pen Beysenbay atalarymyz qazir tirilip kelse, esimin alty alashqa pash etip, jastargha ýlgi etip jatqan Sanjar Kerimbaydyng basynan sipap, alghysyn aitar edi. Tar kabiynetterde shang basqan enbekterdi halyqqa tanytyp jatqan jangha orynsyz min taqqansha, batasyn berip, qoldaghan әldeqayda jarasymdy bolar edi.
Búl endi naghyz paradoks: Núrtastyng esimin dәl sol Núrtastyng ózining múragerinen qorghap alyp qaludyng әreketine kóshkenimiz qanday ókinishti...
PS Múhtar Maghauinning «Arhiv hikayasy» әngimesin oqugha kenes berem...

Suret: Avtordyng әleumettik jelidegi paraqshasynan alyndy.
Sayat Ybyray
Abai.kz