El tarihynda qoghamdyq ómirge aralasyp, halyq iygiligi jolynda enbek etken azamattar qazaqta az emes. Olardyng qoghamdaghy orny erekshe bolghan. Áli kýnge deyin el esinde saqtalyp, ómir dastany halyq auzynda aitylyp jýr. Solardyng biri jaghalbayly ruynan shyqqan patsha dәuirinde ýlken qyzmet atqarghan túlgha – Derbisәli Berkimbaev. Qolymyzdaghy 2007 jyly Aqtóbe qalasynan jaryq kórgen «Aldy ken, arty maysa» enbegindegi derekter, 2001 jyly Aqtóbe baspasynan jaryq kórgen «Aqtóbe enseklopediyasy», 2018 jyly jaryq kórgen «Tughan ólke Hromtau audany» enseklopediyasyndaghy mәlemetterdi saralap, shynayy baghasyn bermekpiz. Onyng ómir joly men elge sinirgen enbegi tughan ólke tarihymen sabaqtasyp jatyr. 1837-1913 jyldary ómir sýrgen qazaqtyng birtuar úldarynyng biri. Jarty ghasyrdan artyq uaqyt el biylep, Qostanay ónirinde mektepter, jylqy zauytyn túrghyzugha tikeley yqpal etken túlgha. Búl maqalada Derbisәli Berkimbaevtyng ómiri, qyzmeti jәne shynayy túlghalyq bet-beynesi turaly bayandaytyn bolamyz.

Oysylqaradan bastalghan ghúmyr...

Derbisәli Berkimbaev – 1837 jyly qazirgi Aqtóbe oblysy, Hromtau audanydaghy(búrynghy Novoresey) Oisylqara jerinde dýniyege kelgen. Kishi Jýzding Jetiruynan taraytyn Jaghalbayly ruynan.

Tughan jerine qaytadan oralayyq.

Qazaq halqy tórt týlikting ózining piri bar ekening baghzy zamannan bilip qana qoymay, jattap ósken. Dana halqymyz jylqynyng piri – Qambar Ata, qoydyng piri – Shopan Ata, syrdyng piri - Zengi baba bolsa, al týiening piri – Oisylqara.

Áuliyeli Oisylqara óniri qazaqtyng keng saharasynyng tabighaty kóz tartarlyq әsem búryshtarynyng biri. Audan ortalyghy qazirgi Hromtau qalasynan 35 shaqyrym jerde ornalasqan. Búl ónirde basyn Múghaljar taularynan alatyn Kókpekti Oisylqara ózenderi bar. Oisylqara mekeni Qopa eldi mekeni túsynda Or ózenine qúyady. 100 metrdey qashyqtyqta biyiktigi 4 metrdey biyik tóbe basynda «Oysylqara әuliye» obasy ornalasqan. Obanyng bastapqy biyiktigi qazir kýiinen әldeqayda biyikteu bolghan sekildi. Biraq ghasyrlar boyghy tabighat qúbylystarynyng әserinen oba alasarghan әrtýrli pishindegi ýlkendi-kishili tas ýiindisinen túratyn obanyng qazirgi biyiktigi 1 metr de, diametri – 1,5m.

Oblystyq tarihiy-ólketanu múrajayynyng enbek sinirgen mәdeniyet qyzmetkeri R.Ilyasovanyn, últtyq tarihy múralardy zertteu maqsatynda úiymdastyrylghan ekspedisiyasy ózderining zertteu nәtiyjesine, el auzyndaghy aitylghan derekterge jәne әr dәuirdegi jerleu keshenderining ereksheligine sýienip, Oisylqara obasyn VI ghasyrgha jatqyzdy(qaranyz: Tughan ólke Hromtau audany enseklopediyasy, 2018j. 60-bet).

Osynday әuliyeler mekendegen kiyeli ólkede tughan Derbisәli Berkimbaevta qazirgi uaqytta úly túlghagha ainalyp otyr. Ákesi – Berkimbay(shyn esimi - Boshybay) Orynbor arhiyvinde saqtalghan qújattyq derekterge qaraghanda 1825-32 jyldar aralyghynda Jetiru taypasynyng starshinasy, al 1832 jyly agha súltan basqaratyn aimaqta distansiyalyq basqaru jýiesin engizuge oray, 1858 jylgha deyin Kishi Jýzding Orta bóligindegi 15 distansiyagha bastyq bolyp bekitilgen. Berkimbay – dýniyeden ótkenshe el basqarghan adam(qaranyz: Zekiratdin B. Sәulesi týsken ghalamgha...// 24.08.2017. aqtobegazeti). Keyinen úly da әke jolyng jalghastyrdy. 1857 jyly Dәrbisәlining 20 jasynda әkesi qaytys bolyp, úly 15 distansiya bastyghy bolady.

Úly múrat jolynda...

Berkimbaev Derbisәli – óz zamanynda aituly túlghalardyng biri. Sanaly ómiri patsha ýkimetining qazaq jerinde jýrgizgen sayasiy-әkimshilik ózgeristerin engizuimen túspa-tús keldi. Onyng qyzmeti 1857 jyldan bastalghan bolatyn. Odan keyin 1857-60 jyldary auyldyq sudiyalyq bi, 1860-69 jyldary Kishi Jýzding Shyghys bóligindegi № 15, 23 distansiyalar bastyghy, 1869-72 jyldary Yrghyz uezining qalyptastyryp, qúru alqasynyng mýshesi, 1872 jyly Orynbor general-gubernatory A.Krijanovskiy ony Elek(keyinen Aqtóbe) uezining basshysynyng orynbasary qyzmetine taghayyndaydy. Derbisәli búl qyzmetti 1872-73 jyldary atqarghan. Keyinen 1873-93 jyldary Aqtóbe uezining kishi(ekinshi) jәrdemshisi, 1893 jyldan ómirining songhy kezenine deyin Torghay oblysynyng әskeriy-gubernatorynyng janyndaghy shtattan tys erekshe tapsyrmalar oryndaytyn agha sheneunik mindetin atqarghan.

Derbisәli Berkimbaev Reseyding Orynbordaghy Imperatorlyq geografiyalyq qoghamynyn, Torghay oblysynyng statistikalyq komiytetining mýsheligine birneshe ret saylanghan. Qazaq elinin, halqynyng tarihy, mәdeniyeti, etnografiyasy jayly osy ghylymy qoghamdardyng jariyalymdaryndaghy mol derekter kóptegen maqalalargha arqau bolghan. 1865 jyly oghan Zauryad Horunjiy ataghy berilgen. 1864-1911 jyldary 5 ret Stanislav, Anna, Vladimirding 2-4 dәrejedegi ordenderimen,  2 ret Altyn, 3 ret kýmis, 2 ret qola medalidarmen, barlyghy 12 ret marattalghan. Patshalyq ýkimetten 25 ret jeke atynan jazylghan qymbat baghaly syilyqtar alghan. Torghay oblysynyng qazaqtary deputasiyasynyng qúramynda 1876, 1881, 1896, 1898 jyldary Sankt-Peterburgke, Mәskeuge barghan. 1896 jyly II Nikolaydyng taqqa otyru rәsimine, jәne II Aleksandrgha eskertkish ashu saltanatyna qatysqan. 1902 jylgha deyin júmys jasap, 1200 somdyq zeynetaqymen demalysqa shyghady. «Dvoryaniyn» - degen aristokratiyalyq jogharghy ataq alghan. Onyng qazirgi úrpaqtary Orsk qalasynda túrady(qaranyz: Aqtóbe enseklopediyasy, 2001j. 340-bet, Tughan ólke Hromtau audany enseklopediyasy, 2018j. 50-bet).

Taghy bir «Jarty patsha» atanghan qazaq...

Aldynghy maqalamyzda Patsha ýkimeti kezinde ómir sýrgen Almat Tobabergenúlynyng bolys bolyp el basqarghan, «Jarty patsha» atanghan – Almatúly Samúrattyn(Shahmúrat) ómiri men qyzmetin, elge jasaghan kóptegen iygi-isterin jetkizgen bolatynbyz. Endi Derbisәlining ómirbayanynda da sol úghymgha túspa - tús kelip otyrmyz. Búl túlghanyng ómirbayanyna sholu jasaghanymyzda «Jarty patsha» úghymyna tap keldik. Búl úghymdy zerttep, saralay kele olardyng patsha әuletimen baylanysy ghana emes, olardyng eginshilikke, mal sharuashylyghyna jәne de otyryqshylyqqa kóshu teoriyalyq jaghynan praktikagha ainalu boyynsha ýlken qúrylystargha belsene at salysqandyghy jónindegi materialdardy kórip, kózimiz jetti. El-júrtyna paydasy tiyerlik ýlken júmystar jasaghanyna baylanysty halyq osy «Jarty patsha» atap ketken boluy kerek. Olardyng istegen is-әreketteri men jýris-túrysy, sóz saralauy, sóileu mәneri, әkelerining bergen tanym-tәriybesi, ónegesi jәne t.b. osy siyaqty bir adamnyng boyyna qalyptasa bermeytin qasiyetterding arqasynda dep esepteymiz.

Jalpy bizding kózqarasymyz boyynsha ekeuininde marapattary birdey bolsa da, olardyng alghan ataq dәrejesi men atqarghan júmystarynyng aiyrmashylyghynda bolyp otyrghan sekildi. Mysaly Samúrattyn  1912 jyly «Reseyding imperator әuleti úlyqtarynyng qúrmetti azamaty» jogharghy ataghyna ie boluyna baylanysty jergilikti júrt solay atap ketken shyghar. «Jarty patsha» ol halyq shygharghan naqyl sóz, keyin ýlken úghymgha ie bolyp jatady. Oghan qosa qiyn qystau zamanda el-júrtynyng senimin ýlken abroymen aqtap, otyrqshylyqqa kóship, eginshilikpen ainalysyp otbasyn asyraghan júrt shynymen de «Jarty patsha» dep eseptegen boluy kerek. Oghan qosa qazirgi Jabasaq auylyna meshit salyp jas baldargha sauat ashugha sebepker boluy onyng mereying odan әri asqaqtatty.

Derbisәlige qayta oralayyq.

Dana halqymyz «halyq aitsa qalt aitpaydy» – dep jatpay ma. «Derbisәli jarty patsha» degen baghalyq ataudyng negizi «Resey patshasy biz ýshin tym qashyq, ol bizge jarty patsha da, Derbisәli ol bizding týgel patshamyz» degen kezinde Nepluev kadet kopusyn bitirgen Bayadil Kiyhinning sózinen shyqqan edi(qaranyz: Baydosúly Z. Aldy ken, arty maysa Derbisәli. 2007j. Aqtóbe q. «Nasihat» b. 64-bet). Mine, «Jarty patsha» degen halyq arasynda jýrgen kisilerding bergen baghasy.

Derbisәli de kóptegen marapattar alyp, el-júrttynyng senimin ayaqtaghan túlgha dep oilaymyz. Ol da patsha ýkimetining senimin tolyq aqtaghan azamattardyng biri. 1865 jyly oghan Zauryad Horunjiy ataghy men qosa, «Dvoryaniyn» - degen aristokratiyalyq jogharghy ataq alghan. Búlda túlghanyng ýlken jetistikterding biri bolyp qalatyny sózsiz. Derbisәli kóptegen irili-úsaqty qúrylystardyn  basy-qasynda boldy. Atap aitsaq, Aqtóbe, Yrghyz jerlerining qalyptasuy men nyghangyna, jol, poshtalyq baylanystar, jer sharuashylyghynyng ósip-órkendeui, ónerkәsipting negizdelip, qalyptasuyna, qazaq halqynyng mәdeniyetin odan әri jetildiruine airyqsha sebepker bolghan túlgha.

«Áke kórgen oq janar»

«Áke kórgen oq janar, ana kórgen ton pisher» - degen dana halqymyz. «Áke - balagha synshy» degendey, Berkimbay balasy Derbisәlini bala kezinen-aq el tynysynyng aghymdaryna shomyldyra tәrbiyeleydi. Aymaq jaqsylarymen qauyshtyryp, olardyng ortasynyng shapaghatyn sezdiredi, әngimelerimen susyndatady. Kópti kórsetip, kópti bildirip, ómirden tәjirbie jinaqtaudyng negizin salady. Búl Berkimbaydyng kóregendigi bolatyn. Derbisәlining «Jarty patsha» atalyp, elge tanymal Derbisәli boluynyng syry osynda jatsa kerek. Qanshama iygi-ister atqarghan túlgha 72 jasynda dýniyeden ótti. Onyng 2000 iri qarasy, 3000 desyatina jeri bolghan(qaranyz: Baydosúly Z. Aldy ken, arty maysa Derbisәli. 2007j. Aqtóbe q. «Nasihat» b. 24-bet). Ol óz zamanynda layyqty baghasyn alghan. Bir azamattyng basyna berile bermeytin ghúmyr keshti. Halqyna, ainalysyna, aghayyn tuma-tuysyna qadirli, syily boldy.

Derbisәlining inisi Merәli 1888-97 jyldar aralyghynda Oisylqara bolysy bolghan. Derbisәlining Múhtar, Qayyrzaman, Seyil degen balalary bolghany aitylady. Olar ótken ghasyrdyng otyzynshy jyldarynda qudalaugha úshyraghan.

Naqtyraq aitsaq, Múhtar Derbisәliúly 1941 jyly «halyq jauy» retinde ústalyp, enbek týzeu koloniyasynda auyr nauqastan qaza tapqan(qaranyz: Baydosúly Z. Aldy ken, arty maysa Derbisәli. 2007j. Aqtóbe q. «Nasihat» b. 64-bet). Al Qayyrzaman bolsa 1930 jyldyng jeltoqsanynda ruaralyq kýres-tartysty úiymdastyrghany ýshin jiyrma jylgha aidalghan. Alayda 1931 jyly 18 aqpanda kinәsining dәleldenbeuinen týrmeden bosatylghan. Kishi úly Seyil Derbisәliúly 1924 jyly otyz bes jasynda kenes ýkimetine qarsy qimyldary ýshin ústalghan(qaranyz: Zekiratdin B. Sәulesi týsken ghalamgha...// 24.08.2017. aqtobegazeti).

Sóz sony: Derbisәli Berkimbaev jayly halyq sanasynda әngimeleri men jyrlar jeterlik. Sonyng eng jariyalary Kerderi Ábubәkir, Ákimәli Qarjauov, Sarysholaq ólenderi. Olarda Derbisәlining tarihy túlghasy somdalghan. Búndaghy bir erekshelik jogharghyda kórsetilgen ýsh aqynnyng ýsheui de Derbisәli Berkimbaevtyng zamandastary. Búlar Derbisәli qyrlaryn biletin, kózing kórgen, dәmdes bolghan adamdar.

Atadan qalyp tudyng qyzyl jýzdi,

Rahmet ata-anana tughan sizdi.

Biletin múny oilar kisi bolsa,

Ár jerde maqtandyrdyng Kishi jýzdi. –

Deydi Kerderi Ábubәkir.

Al Ákimәli:

Qara qyldy qaq jaryp,

Baytaqqa qypshaq han boldy.

Sәuleng týsip ghalamgha,

Raushan jaryq sham boldy. –

deydi.

Derbisәli turaly Shektilik Sarysholaq shayyr:

Jaghalbayly Jetiru,

Kókemning edi bastasy.

Derbisәli aghasy,

Dúgha da etip qoshtasty.

Asyldyng isin qarashy,

Orasan kózge kórindi. –

dep jyrgha qosqan eken.

Asqar Rahymjanúly, tarihshy

Abai.kz