ەل تاريحىندا قوعامدىق ومىرگە ارالاسىپ، حالىق يگىلىگى جولىندا ەڭبەك ەتكەن ازاماتتار قازاقتا از ەمەس. ولاردىڭ قوعامداعى ورنى ەرەكشە بولعان. ءالى كۇنگە دەيىن ەل ەسىڭدە ساقتالىپ، ءومىر داستانى حالىق اۋزىڭدا ايتىلىپ ءجۇر. سولاردىڭ ءبىرى جاعالبايلى رۋىنان شىققان پاتشا داۋىرىندە ۇلكەن قىزمەت اتقارعان تۇلعا – دەربىسالى بەركىمباەۆ. قولىمىزداعى 2007 جىلى اقتوبە قالاسىنان جارىق كورگەن «الدى كەڭ، ارتى مايسا» ەڭبەگىندەگى دەرەكتەر، 2001 جىلى اقتوبە باسپاسىنان جارىق كورگەن «اقتوبە ەنتسەكلوپەدياسى»، 2018 جىلى جارىق كورگەن «تۋعان ولكە حرومتاۋ اۋدانى» ەنتسەكلوپەدياسىنداعى مالەمەتتەردى سارالاپ، شىنايى باعاسىن بەرمەكپىز. ونىڭ ءومىر جولى مەن ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى تۋعان ولكە تاريحىمەن ساباقتاسىپ جاتىر. 1837-1913 جىلدارى ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ ءبىرى. جارتى عاسىردان ارتىق ۋاقىت ەل بيلەپ، قوستاناي وڭىرىندە مەكتەپتەر، جىلقى زاۋىتىن تۇرعىزۋعا تىكەلەي ىقپال ەتكەن تۇلعا. بۇل ماقالادا دەربىسالى بەركىمباەۆتىڭ ءومىرى، قىزمەتى جانە شىنايى تۇلعالىق بەت-بەينەسى تۋرالى باياندايتىن بولامىز.

ويسىلقارادان باستالعان عۇمىر...

دەربىسالى بەركىمباەۆ – 1837 جىلى قازىرگى اقتوبە وبلىسى، حرومتاۋ اۋدانىداعى(بۇرىنعى نوۆورەسەي) ويسىلقارا جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. كىشى ءجۇزدىڭ جەتىرۋىنان تارايتىن جاعالبايلى رۋىنان.

تۋعان جەرىنە قايتادان ورالايىق.

قازاق حالقى ءتورت تۇلىكتىڭ ءوزىنىڭ ءپىرى بار ەكەنىڭ باعزى زاماننان ءبىلىپ قانا قويماي، جاتتاپ وسكەن. دانا حالقىمىز جىلقىنىڭ ءپىرى – قامبار اتا، قويدىڭ ءپىرى – شوپان اتا، سىردىڭ ءپىرى - زەڭگى بابا بولسا، ال تۇيەنىڭ ءپىرى – ويسىلقارا.

اۋليەلى ويسىلقارا ءوڭىرى قازاقتىڭ كەڭ ساحاراسىنىڭ تابيعاتى كوز تارتارلىق اسەم بۇرىشتارىنىڭ ءبىرى. اۋدان ورتالىعى قازىرگى حرومتاۋ قالاسىنان 35 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. بۇل وڭىردە باسىن مۇعالجار تاۋلارىنان الاتىن كوكپەكتى ويسىلقارا وزەندەرى بار. ويسىلقارا مەكەنى قوپا ەلدى مەكەنى تۇسىندا ور وزەنىنە قۇيادى. 100 مەتردەي قاشىقتىقتا بيىكتىگى 4 مەتردەي بيىك توبە باسىندا «ويسىلقارا اۋليە» وباسى ورنالاسقان. وبانىڭ باستاپقى بيىكتىگى قازىر كۇيىنەن الدەقايدا بيىكتەۋ بولعان سەكىلدى. بىراق عاسىرلار بويعى تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ اسەرىنەن وبا الاسارعان ءارتۇرلى پىشىندەگى ۇلكەندى-كىشىلى تاس ۇيىندىسىنەن تۇراتىن وبانىڭ قازىرگى بيىكتىگى 1 مەتر دە، ديامەترى – 1,5م.

وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى ر.ءىلياسوۆانىڭ، ۇلتتىق تاريحي مۇرالاردى زەرتتەۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان ەكسپەديتسياسى وزدەرىنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەسىنە، ەل اۋزىنداعى ايتىلعان دەرەكتەرگە جانە ءار داۋىردەگى جەرلەۋ كەشەندەرىنىڭ ەرەكشەلىگىنە سۇيەنىپ، ويسىلقارا وباسىن VI عاسىرعا جاتقىزدى(قاراڭىز: تۋعان ولكە حرومتاۋ اۋدانى ەنتسەكلوپەدياسى، 2018ج. 60-بەت).

وسىنداي اۋليەلەر مەكەندەگەن كيەلى ولكەدە تۋعان دەربىسالى بەركىمباەۆتا قازىرگى ۋاقىتتا ۇلى تۇلعاعا اينالىپ وتىر. اكەسى – بەركىمباي(شىن ەسىمى - بوشىباي) ورىنبور ارحيۆىندە ساقتالعان قۇجاتتىق دەرەكتەرگە قاراعاندا 1825-32 جىلدار ارالىعىندا جەتىرۋ تايپاسىنىڭ ستارشيناسى، ال 1832 جىلى اعا سۇلتان باسقاراتىن ايماقتا ديستانتسيالىق باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە وراي، 1858 جىلعا دەيىن كىشى ءجۇزدىڭ ورتا بولىگىندەگى 15 ديستانتسياعا باستىق بولىپ بەكىتىلگەن. بەركىمباي – دۇنيەدەن وتكەنشە ەل باسقارعان ادام(قاراڭىز: زەكىراتدين ب. ساۋلەسى تۇسكەن عالامعا...// 24.08.2017. aqtobegazeti). كەيىنەن ۇلى دا اكە جولىڭ جالعاستىردى. 1857 جىلى ءداربىسالىنىڭ 20 جاسىندا اكەسى قايتىس بولىپ، ۇلى 15 ديستانتسيا باستىعى بولادى.

ۇلى مۇرات جولىندا...

بەركىمباەۆ دەربىسالى – ءوز زامانىندا ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. سانالى ءومىرى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قازاق جەرىندە جۇرگىزگەن ساياسي-اكىمشىلىك وزگەرىستەرىن ەنگىزۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ونىڭ قىزمەتى 1857 جىلدان باستالعان بولاتىن. ودان كەيىن 1857-60 جىلدارى اۋىلدىق سۋديالىق بي، 1860-69 جىلدارى كىشى ءجۇزدىڭ شىعىس بولىگىندەگى № 15, 23 ديستانتسيالار باستىعى، 1869-72 جىلدارى ىرعىز ۋەزىنىڭ قالىپتاستىرىپ، قۇرۋ القاسىنىڭ مۇشەسى، 1872 جىلى ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ا.كريجانوۆسكي ونى ەلەك(كەيىنەن اقتوبە) ۋەزىنىڭ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندايدى. دەربىسالى بۇل قىزمەتتى 1872-73 جىلدارى اتقارعان. كەيىنەن 1873-93 جىلدارى اقتوبە ۋەزىنىڭ كىشى(ەكىنشى) جاردەمشىسى، 1893 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە دەيىن تورعاي وبلىسىنىڭ اسكەري-گۋبەرناتورىنىڭ جانىنداعى شتاتتان تىس ەرەكشە تاپسىرمالار ورىندايتىن اعا شەنەۋنىك مىندەتىن اتقارعان.

دەربىسالى بەركىمباەۆ رەسەيدىڭ ورىنبورداعى يمپەراتورلىق گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ، تورعاي وبلىسىنىڭ ستاتيستيكالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە بىرنەشە رەت سايلانعان. قازاق ەلىنىڭ، حالقىنىڭ تاريحى، مادەنيەتى، ەتنوگرافياسى جايلى وسى عىلىمي قوعامداردىڭ جاريالىمدارىنداعى مول دەرەكتەر كوپتەگەن ماقالالارعا ارقاۋ بولعان. 1865 جىلى وعان زاۋرياد حورۋنجي اتاعى بەرىلگەن. 1864-1911 جىلدارى 5 رەت ستانيسلاۆ، اننا، ءۆلاديميردىڭ 2-4 دارەجەدەگى وردەندەرىمەن،  2 رەت التىن، 3 رەت كۇمىس، 2 رەت قولا مەدالدارمەن، بارلىعى 12 رەت ماراتتالعان. پاتشالىق ۇكىمەتتەن 25 رەت جەكە اتىنان جازىلعان قىمبات باعالى سىيلىقتار العان. تورعاي وبلىسىنىڭ قازاقتارى دەپۋتاتسياسىنىڭ قۇرامىندا 1876, 1881, 1896, 1898 جىلدارى سانكت-پەتەربۋرگكە، ماسكەۋگە بارعان. 1896 جىلى ءىى نيكولايدىڭ تاققا وتىرۋ راسىمىنە، جانە ءىى الەكساندرعا ەسكەرتكىش اشۋ سالتاناتىنا قاتىسقان. 1902 جىلعا دەيىن جۇمىس جاساپ، 1200 سومدىق زەينەتاقىمەن دەمالىسقا شىعادى. «دۆوريانين» - دەگەن اريستوكراتيالىق جوعارعى اتاق العان. ونىڭ قازىرگى ۇرپاقتارى ورسك قالاسىندا تۇرادى(قاراڭىز: اقتوبە ەنتسەكلوپەدياسى، 2001ج. 340-بەت، تۋعان ولكە حرومتاۋ اۋدانى ەنتسەكلوپەدياسى، 2018ج. 50-بەت).

تاعى ءبىر «جارتى پاتشا» اتانعان قازاق...

الدىنعى ماقالامىزدا پاتشا ۇكىمەتى كەزىندە ءومىر سۇرگەن المات توبابەرگەنۇلىنىڭ بولىس بولىپ ەل باسقارعان، «جارتى پاتشا» اتانعان – الماتۇلى سامۇراتتىڭ(شاحمۇرات) ءومىرى مەن قىزمەتىن، ەلگە جاساعان كوپتەگەن يگى-ىستەرىن جەتكىزگەن بولاتىنبىز. ەندى دەربىسالىنىڭ ءومىربايانىندا دا سول ۇعىمعا تۇسپا - تۇس كەلىپ وتىرمىز. بۇل تۇلعانىڭ ءومىربايانىنا شولۋ جاساعانىمىزدا «جارتى پاتشا» ۇعىمىنا تاپ كەلدىك. بۇل ۇعىمدى زەرتتەپ، سارالاي كەلە ولاردىڭ پاتشا اۋلەتىمەن بايلانىسى عانا ەمەس، ولاردىڭ ەگىنشىلىككە، مال شارۋاشىلىعىنا جانە دە وتىرىقشىلىققا كوشۋ تەوريالىق جاعىنان پراكتيكاعا اينالۋ بويىنشا ۇلكەن قۇرىلىستارعا بەلسەنە ات سالىسقاندىعى جونىندەگى ماتەريالداردى كورىپ، كوزىمىز جەتتى. ەل-جۇرتىنا پايداسى تيەرلىك ۇلكەن جۇمىستار جاساعانىنا بايلانىستى حالىق وسى «جارتى پاتشا» اتاپ كەتكەن بولۋى كەرەك. ولاردىڭ ىستەگەن ءىس-ارەكەتتەرى مەن ءجۇرىس-تۇرىسى، ءسوز سارالاۋى، سويلەۋ مانەرى، اكەلەرىنىڭ بەرگەن تانىم-تاريبەسى، ونەگەسى جانە ت.ب. وسى سياقتى ءبىر ادامنىڭ بويىنا قالىپتاسا بەرمەيتىن قاسيەتتەردىڭ ارقاسىندا دەپ ەسەپتەيمىز.

جالپى ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز بويىنشا ەكەۋىنىڭدە ماراپاتتارى بىردەي بولسا دا، ولاردىڭ العان اتاق دارەجەسى مەن اتقارعان جۇمىستارىنىڭ ايىرماشىلىعىندا بولىپ وتىرعان سەكىلدى. مىسالى سامۇراتتىڭ  1912 جىلى «رەسەيدىڭ يمپەراتور اۋلەتى ۇلىقتارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» جوعارعى اتاعىنا يە بولۋىنا بايلانىستى جەرگىلىكتى جۇرت سولاي اتاپ كەتكەن شىعار. «جارتى پاتشا» ول حالىق شىعارعان ناقىل ءسوز، كەيىن ۇلكەن ۇعىمعا يە بولىپ جاتادى. وعان قوسا قيىن قىستاۋ زاماندا ەل-جۇرتىنىڭ سەنىمىن ۇلكەن ابرويمەن اقتاپ، وتىرقشىلىققا كوشىپ، ەگىنشىلىكپەن اينالىسىپ وتباسىن اسىراعان جۇرت شىنىمەن دە «جارتى پاتشا» دەپ ەسەپتەگەن بولۋى كەرەك. وعان قوسا قازىرگى جاباساق اۋىلىنا مەشىت سالىپ جاس بالدارعا ساۋات اشۋعا سەبەپكەر بولۋى ونىڭ مەرەيىڭ ودان ءارى اسقاقتاتتى.

دەربىسالىگە قايتا ورالايىق.

دانا حالقىمىز «حالىق ايتسا قالت ايتپايدى» – دەپ جاتپاي ما. «دەربىسالى جارتى پاتشا» دەگەن باعالىق اتاۋدىڭ نەگىزى «رەسەي پاتشاسى ءبىز ءۇشىن تىم قاشىق، ول بىزگە جارتى پاتشا دا، دەربىسالى ول ءبىزدىڭ تۇگەل پاتشامىز» دەگەن كەزىندە نەپليۋەۆ كادەت كوپۋسىن بىتىرگەن ءبايادىل كيحيننىڭ سوزىنەن شىققان ەدى(قاراڭىز: بايدوسۇلى ز. الدى كەڭ، ارتى مايسا دەربىسالى. 2007ج. اقتوبە ق. «ناسيحات» ب. 64-بەت). مىنە، «جارتى پاتشا» دەگەن حالىق اراسىندا جۇرگەن كىسىلەردىڭ بەرگەن باعاسى.

دەربىسالى دە كوپتەگەن ماراپاتتار الىپ، ەل-جۇرتتىنىڭ سەنىمىن اياقتاعان تۇلعا دەپ ويلايمىز. ول دا پاتششا ۇكىمەتىنىڭ سەنىمىن تولىق اقتاعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى. 1865 جىلى وعان زاۋرياد حورۋنجي اتاعى مەن قوسا، «دۆوريانين» - دەگەن اريستوكراتيالىق جوعارعى اتاق العان. بۇلدا تۇلعانىڭ ۇلكەن جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى بولىپ قالاتىنى ءسوزسىز. دەربىسالى كوپتەگەن ءىرىلى-ۇساقتى قۇرىلىستاردىڭ  باسى-قاسىندا بولدى. اتاپ ايتساق، اقتوبە، ىرعىز جەرلەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنا، جول، پوشتالىق بايلانىستار، جەر شارۋاشىلىعىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى، ونەركاسىپتىڭ نەگىزدەلىپ، قالىپتاسۋىنا، قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋىنە ايرىقشا سەبەپكەر بولعان تۇلعا.

«اكە كورگەن وق جانار»

«اكە كورگەن وق جانار، انا كورگەن تون پىشەر» - دەگەن دانا حالقىمىز. «اكە - بالاعا سىنشى» دەگەندەي، بەركىمباي بالاسى دەربىسالىنى بالا كەزىنەن-اق ەل تىنىسىنىڭ اعىمدارىنا شومىلدىرا تاربيەلەيدى. ايماق جاقسىلارىمەن قاۋىشتىرىپ، ولاردىڭ ورتاسىنىڭ شاپاعاتىن سەزدىرەدى، اڭگىمەلەرىمەن سۋسىنداتادى. كوپتى كورسەتىپ، كوپتى ءبىلدىرىپ، ومىردەن تاجىربيە جيناقتاۋدىڭ نەگىزىن سالادى. بۇل بەركىمبايدىڭ كورەگەندىگى بولاتىن. دەربىسالىنىڭ «جارتى پاتشا» اتالىپ، ەلگە تانىمال دەربىسالى بولۋىنىڭ سىرى وسىندا جاتسا كەرەك. قانشاما يگى-ىستەر اتقارعان تۇلعا 72 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ونىڭ 2000 ءىرى قاراسى، 3000 دەسياتينا جەرى بولعان(قاراڭىز: بايدوسۇلى ز. الدى كەڭ، ارتى مايسا دەربىسالى. 2007ج. اقتوبە ق. «ناسيحات» ب. 24-بەت). ول ءوز زامانىندا لايىقتى باعاسىن العان. ءبىر ازاماتتىڭ باسىنا بەرىلە بەرمەيتىن عۇمىر كەشتى. حالقىنا، اينالىسىنا، اعايىن تۋما-تۋىسىنا قادىرلى، سىيلى بولدى.

دەربىسالىنىڭ ءىنىسى مەرالى 1888-97 جىلدار ارالىعىندا ويسىلقارا بولىسى بولعان. دەربىسالىنىڭ مۇحتار، قايىرزامان، سەيىل دەگەن بالالارى بولعانى ايتىلادى. ولار وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا قۋدالاۋعا ۇشىراعان.

ناقتىراق ايتساق، مۇحتار دەربىسالىۇلى 1941 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالىپ، ەڭبەك تۇزەۋ كولونياسىندا اۋىر ناۋقاستان قازا تاپقان(قاراڭىز: بايدوسۇلى ز. الدى كەڭ، ارتى مايسا دەربىسالى. 2007ج. اقتوبە ق. «ناسيحات» ب. 64-بەت). ال قايىرزامان بولسا 1930 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا رۋارالىق كۇرەس-تارتىستى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن جيىرما جىلعا ايدالعان. الايدا 1931 جىلى 18 اقپاندا كىناسىنىڭ دالەلدەنبەۋىنەن تۇرمەدەن بوساتىلعان. كىشى ۇلى سەيىل دەربىسالىۇلى 1924 جىلى وتىز بەس جاسىندا كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى قيمىلدارى ءۇشىن ۇستالعان(قاراڭىز: زەكىراتدين ب. ساۋلەسى تۇسكەن عالامعا...// 24.08.2017. aqtobegazeti).

ءسوز سوڭى: دەربىسالى بەركىمباەۆ جايلى حالىق ساناسىندا اڭگىمەلەرى مەن جىرلار جەتەرلىك. سونىڭ ەڭ جاريالارى كەردەرى ابۋباكىر، اكىمالى قارجاۋوۆ، سارىشولاق ولەڭدەرى. ولاردا دەربىسالىنىڭ تاريحي تۇلعاسى سومدالعان. بۇنداعى ءبىر ەرەكشەلىك جوعارعىدا كورسەتىلگەن ءۇش اقىننىڭ ۇشەۋى دە دەربىسالى بەركىمباەۆتىڭ زامانداستارى. بۇلار دەربىسالى قىرلارىن بىلەتىن، كوزىڭ كورگەن، دامدەس بولعان ادامدار.

اتادان قالىپ تۋدىڭ قىزىل ءجۇزدى،

راحمەت اتا-اناڭا تۋعان ءسىزدى.

بىلەتىن مۇنى ويلار كىسى بولسا،

ءار جەردە ماقتاندىردىڭ كىشى ءجۇزدى. –

دەيدى كەردەرى ابۋباكىر.

ال اكىمالى:

قارا قىلدى قاق جارىپ،

بايتاققا قىپشاق حان بولدى.

ساۋلەڭ ءتۇسىپ عالامعا،

راۋشان جارىق شام بولدى. –

دەيدى.

دەربىسالى تۋرالى شەكتىلىك سارىشولاق شايىر:

جاعالبايلى جەتىرۋ،

كوكەمنىڭ ەدى باستاسى.

دەربىسالى اعاسى،

دۇعا دا ەتىپ قوشتاستى.

اسىلدىڭ ءىسىن قاراشى،

وراسان كوزگە كورىندى. –

دەپ جىرعا قوسقان ەكەن.

اسقار راحىمجانۇلى، تاريحشى

Abai.kz