Senbi, 29 Tamyz 2026
46 - sóz 346 0 pikir 27 Tamyz, 2026 saghat 15:11

Eki eneni tel emgen arda kýreng

Suret: Avtordyng jeke arhiyvinen alyndy.

(Kópbosyn Panzabekúlynyng ómir joly men shygharmashylyq әlemi turaly)

Kópbosyn Panzabekúly – qazaq әdebiyetinde aqyndyqty, audarmashylyqty, әdeby syn-zertteudi jәne qoghamdyq-aghartushylyq qyzmetti qatar atqarghan qarymdy qalamger. Toqsannyng toyyna alqynbay jetken asyldyng synyghy.

Eng әueli qalamgerding ómirbayanyna toqtalsaq, Kópbosyn Panzabekúly 1936 jyly 13 qazanda Ontýstik Qazaqstan oblysynyng Tóleby audanyndaghy «Jana túrmys» auylynda dýniyege kelgen. Ákesi Núranqúlúly Panzabek osy kolhozdyng birinshi úiymdastyrushysy jәne tóraghasy bolyp júmys atqarghan. Anasy Óskenbayqyzy Aqsúlu oqymasa da toqyghany kóp, auyz әdebiyetinen meylinshe mol susyndaghan aqynjandy adam retinde el esinde qalghan. Kópbosynnyng qalam ústauyna sol ayauly ananyng ónegesi júghysty bolghan.

K.Panzabekúly 1954 jyly Shymkent memlekettik pedagogikalyq institutyna oqugha týsip, ony 1959 jyly «Qazaq tili men әdebiyeti» jәne «Orys tili men әdebiyeti» mamandyghy boyynsha ýzdik bitirgen. Janadan qyzmetke shyqqan belsendi jas әueli sol kezdegi jergilikti Kenestik biylikte – komsomol, ústaz,  mektep diyrektory bolyp júmys istedi. Odan keyin Almatyda Moskva audandyq oqu bólimining mengerushisi, Oqu Ministrligining Oqu teledidar kabiynetining metodiysi, Ybray Altynsarin atyndaghy pedagogikalyq ghylymdar ghylymiy-zertteu institutynyng agha ghylymy qyzmetkeri, Qazaq SSR Ghylym akademiyasy Múhtar Áuezov atyndaghy Ádebiyet jәne óner istitutynyng ghylymy qyzmetkeri, Respublika Ýkimeti janyndaghy Din isteri jónindegi Kenesting bólim bastyghy, «Russkiy yazyk v kazahskoy shkole» jurnalynyng redaktory, Qazaq memelekettik basqaru akademiyasynyng agha oqytushysy, Biznes jәne qúqyq joghary mektebining dosenti, Qazaqstan Kompartiyasy Almaly audandyq jәne Almaty qalalyq komiytetterining birinshi sekretary, Qazaqstan Kompartiyasy Ortalyq komiytetining buro mýshesi syndy әrtýrli qyzmetter atqardy.

Ózi pedagog bolghandyqtan 2004 jylgha deyin mektep oqulyqtary men metodikalyq oqu qúraldaryn jazugha jәne olardy orys tiline audarugha atsalysty.

Sonymen birge mamandyqtary әrtýrli ghalymdarmen birge «Jalpy bilim beretin qazaq orta mektebining tújyrymdamasy», «Qazaq orta mektebindegi bilim beru mazmúnynyng tújyrymdamasy» syndy enbekterding jazyluyna qatysyp, bilim beru salasynyng teoriyalyq negizderin bekemdeuge kórnekti ýles qosty.

Kópbosyn Panzabekúly әrtýrli әkimshilik qyzmettermen qatar qoghamdyq-sayasy júmystarmen de belsene ainalysty. Birneshe ret Qazaqstan Respublikalyq partiyasy tóraghasynyng jәne Qazaqstannyng Azamattyq «Azat» qozghalysy tóraghasynyng orynbasarlary bolyp saylandy. Halyqaralyq Mústafa Shoqay qoghamdyq qorynyng viyse-preziydenti jәne osy qordyng janynan birneshe jyl boyy shyghyp túrghan «Jas Týrkistan» jurnalynyng Bas redaktorynyng birinshi orynbasary qyzmetterin atqardy. Songhy jyldary Ybray Altynsarin atyndaghy Qazaq Bilim akademiyasynyng eki tilde shyghatyn «Bilim – Obrazovaniye» jәne «Qazaqstan kәsipqoyy – Professional Kazahstana» jurnaldaryna basshylyq jasady.

K.Panzabekúly qazir Enbek maydanyna qatysqan ardager retinde demalystaghy zeynetker. Qazaqstan Respublikasy Bilim beru isining Qúrmetti qyzmetkeri. «Pobeda», «Partiynaya doblesti» syndy 20-gha juyq ordender men  medalidardyng iyegeri.

Kópbosyn Panzabekúlynyng jarty ghasyrdan asqan shygharmashylyq jolyna kóz jibergende,  óz qalamynan tughan jәne eki tilden bir-birine audarghan, redaksiyalaghan kitaptarynyng ózi 50-den asady eken. Sayasi, әkimshilik, bilim beru jәne qoghamdyq júmystarmen ainalysa jýrip, osynshama mol enbek jaratu shynynda da onay emes.

Biz jogharyda Kópbosyn Panzabekúlynyng anasynyng júrt auzyna ilikken aqyn jandy adam bolghanyn aitqan edik. Sol ananyng aq uyzymen daryghan aqyndyq Kópbosyn Panzabekúlyn da óleng iyirimne ýiirdi. Qara óleng qanynda qaynaghan qazaq balasynyng qatarynda jyr tolghady. Eng әueli oqushy jәne studenttik kezderinen bastap orys tilinde óleng jaza bastady. Óz tuyndylaryn qazaq tilinen orys tiline, orys tilinen qazaq tiline audarugha da den qoydy.

Kópbosyn Panzabekúlynyng poeziyasynda adam, uaqyt, tughan jer, eldik sana, qariyalyq taghylym, úrpaq sabaqtastyghy tәrizdi mәselelerding orny erekshe. Onyng aqyndyghynyng bir ereksheligi – ólendi tek sezimning syrtqy kórinisi retinde emes, ómirden jinaqtalghan oidyng kórkem formasy retinde paydalanuy der edik. Onyng ólenderinen aqynnyng dalany jay ghana geografiyalyq meken emes, adamnyng jady men ruhynyng mekeni retinde qabyldaytyn sezimdik boyauy men aqyndyq shabytyn qatar kóruge bolady.

Kópbosyn Panzabekúlynyng shygharmashylyq ómirining ekinshi qyry retinde onyng әdeby synshylyghy men zertteushiliginde de erekshe ataugha bolady. Onyng shygharmashylyq jolynyng manyzdy belesi bolghan «Jyldar men oilar» kitaby («Ayos» ABA – Almaty. 2000 jyl) – Kópbosyn Panzabekúlynyng shygharmashylyq múrasyn jýieli týrde tanugha mýmkindik beretin negizgi enbekterining biri. Jinaqtyng qúramynda ólender, audarmalar, parodiyalar, epigrammalar berilumen qatar  maqalalar men zertteuler de berilgen. Atalghan enbekten onyng әdeby syn men zertteuge qosqan ýlesin de aiqyn bayqaymyz. Kitapta Nәmet Sýleymenov, Múhtar Áuezov, t.b. shygharmalary turaly da oi-tolghauy bar. Ol әdebiyetke tek shygharmashylyq әues retinde emes, oilanatyn, taldaytyn ruhany qúbylys retinde qaraydy. Kópbosyn ýshin әdebiyet: adam tabighatyn tanu; qoghamnyng ruhany jaghdayyn baghalau; qalamgerding azamattyq pozisiyasyn anyqtau; últtyq dýniyetanymdy saqtau; sóz mәdeniyetin jetildiru qúraly.

Qalamgerding negizgi shygharmashylyq jolynyng biri – audarmashylyq. Onyng toptama jinaqtaryna audarma enbekterining kóptep engizilui Kópbosynúlynyng shygharmashylyq kenistigining kendigin kórsetedi. Audarma taqyryptaryn tandaudaghy erekshelikteri arqyly qalamgerding dýniyetanymy jәne eki tildegi mәdeny kenistikti salystyryp qabyldaugha beyim túratyn ereksheligi anyq angharylady. Audarma barysyndaghy týpnúsqanyng maghynasyn saqtau, qazaq tilin qamyrsha iyleu, eki tilding ene-qúlynday jaqyndyghyn tabu, últtyq obraz ben avtorlyq stilidy saqtau syndy san qyrly ótkeldi basyp ótu de audarmashynyng talgham tarazysyn aiqyn kórsetedi. Ol әdeby enbekterdi erkin audarumen birge, kóptegen oqulyqtardy qazaq tilinen orys tiline audardy.

Kópbosyn Panzabekúlynyng shygharmashylyq múrasyndaghy nazar audararlyq bir sala – parodiya men epigramma. Ádette, satiralyq janr qalamgerden: bayqampazdyqty; tildik iykemdilikti; adam minezin tanudy; qoghamdaghy qayshylyqtardy sezinudi; astarly oidy qysqa formagha syighyzudy talap etedi. Onyng jazbalarynda dostyq әzil, keudemsoq basshy, kórsoqyr nadandar haqyndaghy ótkir satira da barshylyq. Qalamger qandauyrday qadaytyn sóz ónerin jaghynan da qara jayau emes ekenin kórsete bildi.

Kópbosyn Panzabekúlynyng shygharmashylyghyndaghy ortaq taqyryptyq erekshelik retinde onyng úly adamdargha bas iii men olardyng ónegeli ómirin úrpaq sanasyna janghyrtu iydeyasyn ataugha bolady. Ol «Shyghystyng jeti júldyzy» – O.Hayyam, Nizami, Nauai, Rudaki, Firdousi, t.b. lardy, úly Abaydyng múrasyn, Sәken Seyfulliyn, Iliyas Jansýgirov bastaghan qazaq aqyndaryn ónege tútty jәne orys tiline audardy. Orys poeziyasynyng alyptary: Pushkin men Lermontov, Sergey Eseniyn, Vladimir Mayakovskiy, Mihail Isakovskiy, Aleksey Surkov, Konstantin Simonov, Nikolay Tihonov, Aleksandr Tvardovskiy syndy aqyndardyng bir bólimin ana tilimizge tәrjimalady. Songhy jyldary Múqaghaly Maqataevtyn, Túmanbay Moldaghaliyevtyn, Tólegen Aybergenovtin, Sofy Smataevtyn, Satybaldy Mendekeshevtin, Aysúlu Qadyrbaevanyn, t.b. aqyndardyng jyrlaryn orys tildi oqyrmangha jetkizdi.

Bauyrjan Momyshúly, Aqjan әl-Mashani, Ózbekәli Jәnibekov, Ábdihamit Sembaev,  Qaliybek Hakim, Serikbolsyn Ábdildiyn, Oyaz Biymenov, Tóleubek Qaramendiyn, Oljas Sýleymenov, t.b. túlghalar turaly qúndy estelikter jazdy.

Qalamgerding «Men jyrlaghan jәne meni jyrlaghan esimder» («Ýshqiyan», Almaty. 2025 jyl) kitabynda berilgen 70-80 jastyq mereytoyyndaghy aq joltay lebizderding de aitary mol. Aghamyz 90-nyng tórine jay kelmepti. Eki eneni tel emgen arda kýrendey – әdebiyet ýshin altyn kópirlik qyzmet etkenin maqtanyshpen aitugha bolady.

Jalpy alghanda, Kópbosyn Panzabekúlynyng shygharmashylyq jolyn onyng qoghamdyq jәne enbek jolynan bólip qaraugha bolmaydy. Búl túrghydan onyng shygharmashylyghyn: qoghamdyq qyzmet, ómir tәjiriybesi, azamattyq kózqarasy men oi-tanymy, әdeby oy terendigi jaqtarynan baylanystyra zertteu qajet. Tipti onyng songhy shiyrek ghasyrdaghy әdeby qyzmetining taghy bir ereksheligi – úrpaqqa sóz qaldyru, tәlim aitu, ómirlik tәjiriybeni keyingi buyngha jetkizu ekenin de baghalaugha tiyispiz. Enbekterine jeke-jeke shygharmalar jiyntyghy retinde emes, birtútas dýniyetanymdyq jýie retinde qaraudyng manyzy zor.

Qalamgerding әdebiyettegi orny turaly aitqanda, bir sózben tújyrymdau qiyn. Óitkeni Kópbosyn Panzabekúly segiz qyrly, bir syrly túlgha. Bylaysha aitqanda, ol – aqyn,  publisist,  әdeby synshy, zertteushi, audarmashy, satiriyk, tәlimger, t.b. san ónerding tarlany. «Aqyn bolu erkinde, azamat bolu boryshyn» degendey, eng bastysy ol toqsangha kelgenshe óz baghytynan janylmaghan, taymaghan naghyz qazaq azamaty. Ónegeli ómir jolyn adal enbekpen jasaghan oishyl qalamger.

Toqsan jastyq toyynyz qútty bolsyn, Agha!

Jәdy Shәkenúly,

Jazushy-tarihshy, Qazaqstan jazushylar odaghynyng mýshesi, Euraziya jazushylar odaghynyng mýshesi. Halyqaralyq «Alash» әdeby syilyghynyng iyegeri.

25.08.2026.

Almaty.

Abai.kz

0 pikir