Qazaqstan Jazushylar odaghynda Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng «Ádiletti qoghamgha – shynshyl sóz» atty kitabyn talqylaugha arnalghan jiyn ótti.

Basqosugha Qazaqstan Jazushylar odaghy Basqarma Tóraghasynyng orynbasarlary Qasymhan Begmanov, Ghalym Qaliybekúly, Beybit Sarybay jәne jazushy Smaghúl Elubay, synshy Áliya Bópejanova, jazushy Qanat Qayym, aqyn Ádilghazy Qayyrbekov, aqyn Pәtigýl Maqsatova, jazushy Jýsipbek Qorghasbek, aqyn Maraltay Rayymbekúly, aqyn Erlan Jýnis qatysty.  Jiyndy ashyp bergen Qazaqstan Jazushylar odaghy Basqarmasynyng Tóraghasy Mereke Qúlkenov:

– Ádebiyet pen sóz ónerining basty múraty – adamdy adaldyqqa tәrbiyeleu. Sondyqtan «Ádiletti qoghamgha – shynshyl sóz» degen ataudyng ózi biz ýshin ýlken mәnge iye. Shyn sóz aitylmayynsha, әdiletti qogham da qalyptaspaydy. Memleket basshysynyng әr jyldardaghy sózderinen el taghdyryna, últtyq qúndylyqtargha, zang men tәrtipke, úrpaq tәrbiyesine qatysty azamattyq ústanymyn anyq angharugha bolady. Búl jinaq – býgingi Qazaqstannyng damu jolyn, qogham aldyndaghy mindetterdi týsinuge mýmkindik beretin manyzdy enbek.

Qasym-Jomart Kemelúly – memleket basqaru isimen qatar, әdebiyet pen mәdeniyetting qoghamdaghy airyqsha ornyn jaqsy týsinetin memleket qayratkeri. Onyng qazaq әdebiyetine, jazushylar men aqyndargha degen qúrmetin biz ýnemi kórip kelemiz. Memleket basshysynyng atalghan kitaptaghy: «Men Memleket basshysy jәne azamat retinde qazaq әdebiyetin әrdayym qoldaymyn» degen sózi – qalamger qauym ýshin ýlken jauapkershilik jýkteytin әri ýlken senim bildiretin sóz. Búl bizge, jazushylargha, ýlken mindet jýkteydi. Memleket tarapynan kórsetilgen qoldaugha qalamgerler de sapaly shygharma arqyly jauap berui tiyis.

Preziydent óz sózderinde әdilettilik, zang ýstemdigi, enbekqorlyq, jauapkershilik, últ­tyq birlik, qoghamdyq kelisim, bilim, ghylym, mәdeniyet pen ruhaniyat mәselelerine ýnemi nazar audaryp keledi. Búl mәselelerding barlyghy әdebiyet ýshin de jat emes. Óitkeni әdebiyet qoghamnan bólek ómir sýrmeydi. Qoghamda qanday ózgeris bolsa, onyng izi әdebiyetten de kórinedi.

Ádiletti qogham, eng aldymen, әdiletti sana qalyptasqan kezde ornyghady. Al әdiletti sanany qalyptastyruda otbasy, mektep, ghylymmen qatar әdebiyetting de róli zor. Jas úrpaq kitaptan el tarihyn, adamgershilikti, otanshyldyqty, dostyq pen adaldyqty ýirenedi. Sondyqtan kitap oqu mәdeniyetin qalyptastyru, әdebiyetti nasihattau – memleketting ruhany qauipsizdigine qatysty manyzdy mәsele. Osy túrghydan alghanda, «Ádiletti qoghamgha – shynshyl sóz» kitabynyng qalamgerler qauymy ýshin de mәni erekshe.

Ásirese qazirgi jahandanu dәuirinde últtyq әdebiyetke degen jauapkershilik búrynghydan da arta týsti. Aqparat aghyny kýsheyip, jas úrpaqtyng talghamy ózgerip jatqan kezde qazaq әdebiyeti óz biyigin saqtap qana qoymay, jana zamannyng mәselelerin de batyl kóterui kerek. Biz әlemdik әdeby ýderisten tys qalmauymyz qajet. Qazaq qalamgerlerining shygharmalaryn shet tilderine audaru, últtyq әdebiyetti halyqaralyq kenistikke shygharu – býgingi kýnning manyzdy mindetterining biri.

Memleket basshysynyng qazaq әdebiyetin qoldau jónindegi ústanymy osy baghyttaghy júmystargha jana serpin beredi dep oilaymyn. Qazaqstan Jazushylar odaghy da osy mindetterdi jýzege asyrugha óz ýlesin qosugha dayyn. Biz jas qalamgerlerdi qoldau, әdeby audarmany damytu, qazaq әdebiyetin halyqaralyq dengeyde nasihattau, kitap oqu mәdeniyetin arttyru baghytyndaghy júmystardy jalghastyra beremiz», – dedi.

Jiyn barysynda ózge de aqyn-jazushylar men әdebiyet ókilderi kitaptyng mazmúny men kótergen mәseleleri jóninde pikir bildirip, Preziydentting elding bolashaghy, últtyq birlik, memlekettik til, jastar tәrbiyesi men ruhany qúndylyqtargha qatysty oilaryna toqtaldy.

Qatysushylar «Ádiletti qoghamgha – shynshyl sóz» jinaghyn Memleket basshysy­nyng memleket qúru men qoghamdy damytu jónindegi kózqarastarynyng qalyptasuy men sabaqtastyghyn kórsetetin manyzdy basylym retinde baghalady. Alqaly jiynda aitylghan pikirler toptamasy oqyrman nazarynda.

Smaghúl ELUBAY: Qúndylyqtar tarau-tarau bolyp qamtylghan!

Preziydentting «Ádiletti qoghamgha – shynshyl sóz» kitabyna tobyqtay-tobyqtay týiindi sózder toptastyrylghan eken. Búryn-sondy múnday formadaghy kitap shyqpaghan edi. Býgingi tanda eng kóp aitylyp jýrgen asyl sózderimizding biri – Tәuelsizdik bolsa, endi bir qatary – әdilettilik, adaldyq, tazalyq, memleketshildik, patriotizm… Jinaqta osy qúndylyqtardyng bәri tarau-tarau bolyp qamtylghan.

Kimde-kim Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng sózderine sýiengisi kelse, izdegenining bәrin osy kitaptan taba alady. Erekshe nazar audaryp aitqymyz keletini, Preziydentting qay sózine ýnilseniz de shynshyldyghy kórinip túrady. Árbiri jýrekten shyqqan. Kitaptyng manyzdylyghy da osynda. Búl – shyndyq, әdilet izdegen kez kelgen qazaq­standyqtyng ýstelining ýstinde jatatyn kitap dep oilaymyn. Óitkeni múnda tilim, elim, әdebiyetim, halqym degen әr qazaq azamatynyng jan dauysy bar.

Áliya BÓPEJANOVA: Bәrimiz ýshin de kerek kitap...

Qazaq ózi maqaldap sóileytin halyqpyz ghoy. Kez kelgen úzyn-sonar әngimeni qazaq eki auyz sózben týiindep aitqan. Qolymyzdaghy kitapqa Memleket basshysynyng Joldaularynda, Ýndeulerinde, týrli manyzdy sәtterde sóilegen sózderinen oimaqtay oilary jinaqtalyp alynypty. Jalpy, Preziydentimiz bilimdi adam ghoy. Tegi de myqty ekenin halqymyz jaqsy biledi. Ákesi – jazushy Kemel aghanyng kózin kórdik. Tabighatynan taza kisi bolatyn.

Memleket basshysynyng mazmúny tereng oilary toptastyrylghan búl kitap jastar ýshin de, bәrimiz ýshin de kerek kitap dep esepteymin.

Qanat QAYYM: Bilimdarlyq túnyp túr

Kitaptyng eng únaghan túsy – Preziydent sózderi 21 taqyryp boyynsha jýielenip toptastyrylghan eken. Izdegenindi jyldam tauyp alugha óte ynghayly. Sózderdi oqy otyryp Memleket basshysynyng Joldaulary men Ýndeulerin oigha oraltyp qana qoymay, bilimdarlyq pen terendikting de túnyp túrghanyn týisindik.

Ádilghazy QAYYRBEKOV: Ruhany kemeldenuge úmtylmay órkendeu bolmaydy!

Men kitaptyng «Tariyh. Mәdeniyet. Ruha­niyat» degen bólimine erekshe nazar audardym. Osy baghyttaghy Preziydentting tújyrymdamalary, strategiyasy kónilimizden shyghady. Bir taraudyng ózindegi «Mәdeniyet – últtyng ruhany derbestigining kepili», «Ruhany kemeldenuge úmtylmay órkendeu bolmaydy», «Dombyra – qazaqtyng jany, bolmysynyng ainasy», «Tarihiy-mәdeny múramyzdy XXI ghasyrgha say janghyrtyp, jýieli týrde dәripteuimiz qajet», «Abay ilimi últtyq biregeyligimizdin, últtyq bolmysymyzdyng ózegi bolugha tiyis» degen qadau-qadau oilary ýlken oilargha jeteleydi. Jalpy, Memleket basshysynyng últqa, memleketke, halyqqa qatysty kózqarastarynyng jinaqtalyp bergeni quantty.

Qasymhan BEGMANOV: Ádiletti Qazaqstan qúrudaghy bir baghdarshamymyz ispetti

«Ádiletti qoghamgha – shynshyl sóz» kitabyn zor qyzyghushylyqpen oqyp shyqtym. Jinaqtyng әr bólimi bir-birin tolyqtyryp túr eken. Eng alghashqy «Últ sayasaty» tarauynda «Halqy myqty el ghana quatty memleket qúra alady» degen tújyrymdy aityp, halyqqa arqa sýieydi Preziydentimiz. Búnyng astarynda ýlken oy jatyr. «Halqy myqty bolmay – salty myqty bolmaydy, salty myqty bolmay – halqy myqty bolmaydy» degen ataly sózben astasyp túr. Kitap Ádiletti Qazaqstan qúrudaghy bir baghdarshamymyz ispetti bolaryna senemin. Sonymen qatar jinaqty oqy otyryp, Memleket basshysynyng halqyn shynayy jaqsy kóretinin, elge janashyr ekenin anyq kóremiz. Preziydent osy kitaby arqyly últtyng jana sapasyn qalyptastyru, adam kapitalyn damytu, memlektshildik pen bilimdilikti dәripteu mәselelerin de oryndy qozghaghan. Óitkeni adamnyng taghdyry – memleketting taghdyry ekeni ras.

Patigýl MAHSATOVA: Oy órbituimizge serpin beretindey enbek

Halqymyzda «Danalar sózi – aqyldyng kózi» degen maqal bar ghoy. Osy kitapty men aqyldyng kózi dep sanaymyn. Memleket basshysynyng ghylym men bilim, sifrlandyru, jasandy intellekt, taza Qazaqstan turaly oilary qatty únady. Býkil әlem qol sozghan sifrlandyru jýiesinen biz de kesheuildep qalmauymyz kerek ekenin de qadap aitqanyn óte dúrys dep esepteymin. Jinaqty paraqtay jýrip, ózimizding de osynda qamtylghan taqyryptar ayasynda oy órbituimizge serpin beretindey enbek. Preziydent bilimdi úrpaq bolmasa, elding keleshegi de búlynghyr ekenin dәiekti jetkizgen. Ústazdar men ghalymdar, jazushylar jayly oilary da únady. Taza Qazaqstan tújyrymyn algha tartqanda syrtqy tazalyqqa ghana emes, ishki adamdyq tazalyqqa, mәdeniyetke basa nazar audartqany da óte ózekti. Kitaptaghy Preziydentting әr oiy – aforizmge ainalatyn sózder.

Jýsipbek QORGhASBEK: Jasqa da, jasamysqa da paydaly jinaq

Kitaptyng basty qúndylyghy – halyqtyng memleketting basty qozghaushy kýshi ekenin naqtylap bergen. Memleket basshysy әr tújyrymy arqyly myqty halyq – myqty memleketting tetigi ekenin jetkizgen. «Aqqu, shortan hәm shayan» syndy qoghamda týrli tartystar oryn alyp túr ghoy. Sonyng әrbirinde últtyng róli algha shyghu kerek. Preziydentting kelensizdikterge jol bermeu turaly tújyrymdary da әr azamattyng qaperinde jýretindey sózder. Preziydent qoghamnyng barlyq salasynda Tolyq adam ilimine bas úrsaq, kemdik kórmeytinimiz turasynda da jan-jaqty jetkizgen. Sonyng ishinde din baghytynda da dúrys reforma jýrgizgen jón.
Kitapta Preziydentting kóp dýniyede «oqqa keudesin tosyp túrghany» bayqalady.Talay shetin taqyryptargha baryp, ashyq týrde jaua­byn bergen. Jasqa da, jasamysqa da paydaly jinaq.

Ghalym QALIYBEK: Últtyq iydeologiyany negiz etken tújyrymdar!

Kitapta qazirgi Qazaqstannyng ótkeni, býgini, keleshegi, jýrgizip otyrghan sayasaty jayly Memleket basshysynyng oily tújyrymdary jinaqtalyp, «kim bolamyz?», «qayda bara jatyrmyz?», «qanday el bolamyz?» degen súraqtargha jauap beredi. Preziydenttin: «Mening ómirlik ústanymym – tughan elimning mýddelerin qorghau. Búl mindetti aiqay shygharmay, ústamdylyq tanytyp, sabyrlylyqpen dәiekti týrde oryndaugha bolady», – degen sózining ózi kópting kókeyindegi myn-san súraqqa oryndy jauap.

Últtyq iydeologiyany kóp aitamyz. Al onyng terenine ýnile bermeymiz kóbinde. Búl jayynda Memleket basshysy: «Ádiletti, taza, qauipsiz, quatty Qazaqstandy qúryp jatyrmyz», – dep bir auyz sózben últtyq iydeologiyany negiz etken bolashaghymyzdy aiqyndap bergen.

Maraltay RAYYMBEKÚLY: Ár qazaqtyng tórinde túratyn qúndy enbek

Eshnәrsening kezdeysoq bolmaytyny siyaqty «Ádiletti qoghamgha – shynshyl sóz» kitabynyng jaryq kórui tegin emes. Búl iygi­likting Qúryltaydyng qúryluymen qatar kelip jatqany da – zandylyq.
Atalghan kitap – әkim-qaralardyng ýstelinde ghana emes, әr qazaqtyng tórinde túratyn, kitaphanasyna qosylghan qúndy enbek. Bizding mindetimiz – jinaqtyng ishindegi baryn bazarlap, qajetke jaratu. Kitap ne ýshin shyghady? Halyqqa qyzmet etu ýshin shyghady ghoy. Halyqtyng qolynda tozsyn dep tileymin.

Erlan JÝNIS: Eldik ústanymnyng evolusiyasy bar

Kitapqa Preziydentting birneshe jylghy oi-pikirleri jinaqtalghan ghoy. Ásirese Preziydent ómirindegi әke taghylymy erekshe kórinis tapqanyn anghardym. Alghash Qytaygha oqugha attanghanda «Ne isteysin? Ne ýirenesin?» degen әke súraghyna «Qytay tilin ýirenem», – dep til qatqan eken Memleket basshysy. Sonda: «Shegine, kemeline jetkizip ýiren», – dep ghúmyrlyq aqyl aitqan eken jazushy Kemel Toqaev úlyna. El Preziydentining keyingi ghúmyryndaghy barlyq sayasy ústanymdarynda bolsyn, sayasy bastamalarynda bolsyn, yaghny bastaghan dýniyeni sonyna jetkizu jolynda әke úlaghaty airyqsha saqtalghan sekildi. Preziydentimizding keshegi student shaghynan býgingi biyigine deyingi qalyptasu tújyrymdamasyn kóremiz búl kitaptan. Árbir jas kórui kerek, sezinui kerek, bilui kerek eldik ústanymnyng evolusiyasy bar múnda. Memleketting әr kezendegi kýrdeli shaqtarynda Memleket basshysy sóilegen sózderden, Ýndeulerden, Joldaulardan, ózge de manyzdy tújyrymdardan alynghan oilar, sanada tiktonikalyq qozghalys tughyzghan tezister jinaqtalghan. Memleketshil túlghanyng bolmysy tanylady kitaptan.

Beybit SARYBAY: Tútas halyq oqityn oilar qaghbasy

Kitapta Memleket basshysy tarapynan aitylghan mәiek sózder, týrli shaqtarda sóilengen sózderding tobyqtay týiini, eng bir marjandary terip alynghan. Jinaqty oqy otyryp, Preziydentimizding ústanghan ústanymyn, kónil kýiin, parasat-payymyn, baghyt-baghdaryn, týgel sezine alamyz. Sol túrghydan qaraghan kezde búl kitapty, eng birinshi, memlekettik qyzmetkerler týisinip oqysa deymiz. Baghyt-baghdar, maqsat ortaq bolghandyqtan jauapty qyzmettegi túlghalar da Memleket basshysymen bir ruhta bolghany dúrys qoy. Sonymen qatar «Býgin sanaly úrpaqty tәrbiyeley alsaq, erteng zaman kóshining basynda jýremiz» deydi el Preziydenti. Bolashaghymyzdy tәrbiyelep otyrghan ústazdar, bilimmen susyndap jýrgen studentter, tútas halyq oqityn kitap.

Abai.kz