Kýlki — qoghamdy týzeytin quatty qúral. Alayda ol adam boyyndaghy mindi әshkereleuden tútas qauymdy kemsituge auysqan sәtte tәrbiyelik mәninen aiyrylady.

Aldar kóse turaly hikayalarda molda beynesi jii anqau, ashkóz nemese ekijýzdi keyipte suretteledi. Al Qojanasyr jayyndaghy anekdottarda kýlki keyipkerding әreketimen ghana shektelmey, onyng atyndaghy «qoja» sózimen de astasyp qabyldanady. Sóitip, bir jaghynan, molda atauy nadandyqpen baylanystyrylsa, ekinshi jaghynan, Qojanasyrgha baghyttalghan keleke qoja ruy men qoja qauymyna auysyp ketui mýmkin. Osy eki qúbylysty bir-birinen ajyratyp qarau qajet.

Búl jerde mәsele Aldar kóse men Qojanasyr múrasyn joqqa shygharuda emes. Búl hikayalar әzil men paradoks arqyly sarandyqty, ozbyrlyqty, paydakýnemdikti jәne ekijýzdilikti әshkereleydi. Negizgi mәsele jeke keyipkerding minin moldalardyng bәrine nemese qoja qauymyna telip jibermeude. Qojanasyrdy qazaqtaghy qoja әuletterining tikeley ókili dep tarihy tújyrym jasap otyrghan joqpyz. Ángime — onyng atyndaghy «qoja» sózining qazaq ortasynda qoja ruy men qoja qauymyna baylanystyrylyp qabyldanuy jayynda. Naqty adamnyng nadandyghyn, ashkózdigin nemese ekijýzdiligin synau oryndy. Biraq sol mindi tútas ataugha tanu — әdiletsiz jalpylau.

Bizde qadirli úghymdy sózben dәriptep, is jýzinde qadirsizdendirip alatyn qayshylyq bar. «Moldanyng ornyn qúrmetteymiz, qojany syilaymyz» deymiz, biraq keyde osy ataulardyng ózin kelekege ainaldyramyz. Sonda biz naqty bir adamnyng teris qylyghyn synap otyrmyz ba, әlde molda men qoja qauymynyng bәrin mazaq etip otyrmyz ba? Osy ekeuin ajyratu sóz mәdeniyetimen qatar, әdiletti oilaudy da talap etedi.

Qúrmet degenimiz kózsiz madaqtau nemese ataghyna qarap minsiz sanau emes. Dindi adal týsindirip, adamdy izgilikke, bilimge jәne jauapkershilikke ýndegen kisi qúrmetke layyq. Sonymen birge shynayy qúrmet әdil baghalaumen úshtasugha tiyis. Adamnyng kim ekeni onyng tegimen nemese qoghamdaghy ornymen ghana emes, sózi men isinen tanylady. Sondyqtan qúrmet te, syn da naqty adamgha jәne onyng әreketine baghyttalghany jón.

Búl mәsele әsirese bala tәrbiyesinde manyzdy. Bala ýlkenderding neni qúrmettep, neni kýlkige ainaldyrghanyn tez qabyldaydy. Eger biz qasiyetti úghymdy, bilimdi adamdy jәne nadan keyipkerdi bir-birinen ajyratpay kelemejdesek, balanyng sanasynda qúrmet pen mazaqtyng arasy búlynghyrlanady. Keyin «nege jas úrpaq ýlkendi syilamaydy, sózding parqyn bilmeydi?» dep tandanuymyz mýmkin. Alayda balanyng sanasyna qúrmetting ornyna kelekeni sinirip alyp, kinәni zamannan izdeu — óz jauapkershiligimizdi moyyndamau.

Sondyqtan balagha «kýlme» deu jetkiliksiz; oghan «nening ýstinen jәne ne ýshin kýlip túrghanyndy týsin» deu kerek. «Bәrine sene berme» deumen de shektelmey, aqiqatty jalghannan, bilimdi nadandyqtan, shynayy qyzmetti ataqqúmarlyqtan ajyratudy ýiretken jón. Qúrmet pen syny oilau bir-birine qarsy emes: shynayy qúrmet әdiletti baghalaudan bastalady.

Kýlki әlsizdi kemsitkende — mazaq, al әdiletsizdikti әshkerelegende — tәrbiye. Sondyqtan Aldar kóse jayyndaghy әngimelerdegi molda beynesin de, Qojanasyr anekdottaryndaghy «qoja» atauyn da býgin jauapkershilikpen týsindiruimiz kerek. Ondaghy kýlki naqty qylyqqa baghyttalsyn, molda men qoja qauymyn tútas kemsituge ainalmasyn. Tútas qauymdy kelemejdeu emes, naqty qylyqty әdil synau — sózding de, qoghamnyng da mәdeniyetin tanytady. Sonda ghana kýlki kekesinge emes, kemeldikke bastaytyn kýshke ainalady.

Hujahmetov Jamshid Janabayúly

Abai.kz