Qazaqtyng kórnekti qalamgeri, jazushy, satrik Qazyhan Áshening 75 jasqa tolghan mereytoyyna oray...

Qazaq әdebiyetining tarihynda satira óz aldyna ýlken mektep qalyptastyrghan janrlardyng biri. Satira qoghamdaghy kelensiz qúbylystardy, adam minezindegi minderdi, әleumettik qayshylyqtardy kýlki men mysqyl arqyly ashyp kórsetedi. Sondyqtan onyng tabighaty әdebiyetpen ghana emes, jurnalistikamen, qoghamdyq oimen jәne azamattyq ústanymmen tikeley baylanysty.

Qazyhan Ahatúly Áshe jarty ghasyrdan astam uaqyttaghy shygharmashylyq jolynda qazaq әdebiyetinde sóz ónerining ystyghyna kýiip, suyghyna tonyp qyzmet etken satira sarbazynyng biri. Ol – satirik jazushy ghana emes, jurnalist, redaktor, baspager, audarmashy, qúrastyrushy jәne últtyq sóz ónerine qatysty qúndy enbekter jazghan qarymdy qalamger.

Qazyhan Áshe 1951 jylghy 10 qyrkýiekte dýniyege kelgen. Onyng kәsiby ómirbayany jurnalistikamen erte baylanysqan. 1967-1989 jyldary audandyq, oblystyq jәne respublikalyq basylymdarda, sonday-aq «Mektep» pen «Jazushy» baspalarynda qyzmet atqarghan. 1980 jyly QazMU-ding jurnalistika fakulitetin, keyin Qazaqstan memlekettik Basqaru akademiyasynyng ekonomika fakulitetin tәmamdaghan.

Ómir izderine ýnilgende, qalamgerding әdeby joly redaksiya men baspa ortasynda qalyptasyp, damyghany bayqalady. Onyng shygharmashylyghy taza kórkem әdebiyetpen shektelmey, redaktorlyqtyng beynetti enbegimen, jurnalistik oilau jýiesimen de tyghyz baylanysty boldy. Satira ýshin alghanda múnday mol bilimning ózindik manyz, mazmúny da airyqsha. Óitkeni satirik kóbine ómirden dayyn sujet izdeydi. Kýndelikti tirshiliktegi bir oghash minez, bir qisynsyz әreket, bir qoghamdyq qayshylyq onyng shygharmasyna arqau bolady. Tipti keyde tútas qoghamnyng «qynyr-qisyq» bir bólshegin týzetude qozghaushy qyzmet atqarady.

Qazyhan Áshening alghashqy kitaptarynyng biri – 1987 jyly «Jazushy» baspasynan shyqqan «Endi qayttim» atty syqaq әngimeler jinaghy. Odan keyin «Ózimnen de bar» atty syqaq әngimeler men povester jinaghy jaryq kórdi. Qalamgerding bibliografiyasynda búlarmen qatar «Sóz sýiekten ótedi», «Múqannyng mysqyly», «Kýlki kónil kórki» siyaqty kitaptary bar.

Kitap ataularynyng ózinen onyng shygharmashylyq tabighatyn angharugha bolady. «Sóz sýiekten ótedi» – sózding ótkirligin bildiredi. «Kýlki kónil kórki» – kýlkining adam ómirindegi ornyn kórsetedi. Al «Ózimnen de bar» degen atauda satirikting ózine de әzilmen qaraytyn minezi seziledi. Naghyz yumordyng bir belgisi – avtordyng ózin de kýlkiden tys qaldyrmauy. Degenmen de, búl jerde «ózim» degen atau keyde ózi ómir sýrgen ortany, әleumettik jaghdaylardy da menzeydi.

Jogharyda aityp ótkenimizdey, Qazyhan Áshening әdeby qyzmetin onyng baspa jәne redaktorlyq júmystarynan bólip qarau mýmkin emes.

1989-1995 jyldary ol «Sózstan» baspasynyng diyrektory boldy. 1995-1996 jyldary «Qazaq ensiklopediyasynda» bas redaktordyng óndiris jónindegi orynbasary, keyin «Buhgalterlik esep jәne audiyt» jurnalynda bas redaktordyng orynbasary qyzmetterin atqardy. 1999-2003 jyldary respublikalyq «Ara-Shmeli» jurnalynyng bas redaktory boldy.

Búl dәuir onyng shygharmashylyq túlghasyn qalyptastyrudaghy manyzdy kezeng boldy. Sebebi redaktorlyq qyzmet qalamgerdi tek jazugha emes, ózge avtorlardyng shygharmasyn saralaugha, әdeby ýderisti baqylaugha ýiretedi.

Al «Ara–Shmeli» siyaqty satiralyq basylymdy basqaruy ony qazaq satirasynyng kәsiby ortasyna odan әri jaqyndatty.

Qazyhan Áshening әdebiyettegi enbegining bir qyry – satira múrasyn jinaqtau jәne jýieleuge qatysuy.

2021 jyly ol ýsh ghasyrdy qamtityn, 103 avtordyng shygharmalary toptastyrylghan «Qazaq satirasynyng antologiyasyn» qúrastyryp, jaryq kórsetuge ýlken enbek sinirdi. Búl jerde onyng jeke shygharmashylyghymen birge әdeby úiymdastyrushylyq qyzmeti de airyqsha kózge týsedi.

Satiranyng tarihyn jasau ýshin tek óz enbegindi qana kórsetu jetkiliksiz. Kóptegen qalamgerding shygharmalaryn izdeu, olardyng ómirbayanyn anyqtau, mәtinderdi tandau, jýieleu – ýlken bibliografiyalyq әri redaktorlyq enbekti qajet etedi. Sondyqtan Qazyhan Áshening búl qyzmeti qazaq satirasynyng tarihy jadyn saqtaugha baghyttalghan baghaly enbek sanalady.

2007 jyly «Sózstan» baspasynan «Atadan qalghan asyl sóz» atty kitaby jaryq kórgen. Búl kitaptyng qúramyna maqal-mәtelder, povesti, әngimeleri, qanatty sózderi jәne mysal әngimeleri kirgen. Kitaptyng atauynyng ózi qalamgerding shygharmashylyq baghytyn anyq anghartady. Búl jaghynan qaraghanda Qazyhan Áshe halyqtyng dәstýrli sóz ónerin qazirgi zamannyng әdeby kenistigine engizgen qajyrly qalamger retinde kózge týsedi. Maqal-mәtel – sóz mәiegi, últ filosofiyasy. Satira – sol filosofiyany býgingi kýnning qúbylystaryna qoldanudyng bir joly. Osy ekeui týiiskende avtordaghy jana kórkemdik mýmkindikterding taghy bir qyry ashylady. 2011 jyly jaryq kórgen «Ataly sóz» jinaghyn osy baghyttaghy júmysynyng jalghasy deuge de bolady. Atalghan kitap mazmúnynda – syqaq әngimeler, el auzyndaghy oqshau sózder, maqal-mәtelder bar.

Demek, Qazyhan Áshe shygharmashylyghyndaghy bir túraqty jeli – dәstýrli sóz ben qazirgi satirany úshtastyru; qazaqtyng kiyeli sóz ónerining ótkenine býgingisin jalghau arqyly baghaly sóz qoryn úrpaq kәdesine úsynu. Búl onyng әdeby izdenisining ózindik daralyghy retinde de kózge týsetin, eshkimge úqsamaytyn bógenayy bólek ereksheligining biri deuge bolady.

Qazyhan Áshe satira jazumen ghana shektelmeydi. Ol satiranyng tabighaty, tarihy jәne qazirgi jaghdayy turaly da qúndy pikirler bildirip otyrdy. Satiranyng otyn jaghyp, suyn tasydy. «Óshkenin jaghyp, ólgenin tiriltti». 2024 jyly «Qazaq әdebiyeti» gazetinde jaryq kórgen «Syqaqshylar auyly» atty satira janryn saralaghan maqalasy sonday syniy-saraptamalyq enbekting bir mysaly. Olay bolsa, qalamgerding shygharmashylyghyn zerttegende onyng tek kórkem mәtinderin emes, әdebiyet turaly oilaryn da birge qarastyru iydeyasy tuyndaydy. Synshylyq, әdebiyettanushylyq jaghynan satirikting satira turaly, әdebiyet turaly kózqarasy onyng shygharmashylyq prinsipterin týsinuge kómektesedi. Tipti Qazyhan Áshening satira jónindegi pikirlerining әdeby ortada pikirtalas tudyrghan kezderi de bolghan. Shyn mәninde búl da әdeby ortada úly túlghalardyng bәri de basyp ótken jol. Qara basynyng emes, qazaq әdebiyetining qamy ýshin jasalghan qadamyndaghy pikir-talas, úqsamaghan kózqarastyng boluy zandy qúbylys. Ádebiyette múnday pikir qayshylyqtardyng boluynyng ózi tabighy damu qajettiligi. Bylaysha aitqanda, qazaq satirasynyng teoriyasy men tәjiriybesi tóniregindegi pikirtalas – әdebiyetting ósu jolyndaghy kóp baspaldaghynyng biri. Manyzdysy – pikirtalastyng әdebiyetting damuyna qyzmet etui.

Qalamgerding kitaptaryna qarap otyryp, bir erekshelikti angharugha bolady. Ol sózding halyqtyq tabighatyna erekshe mәn beretin kórkem sóz zergeri. Maqal-mәtel, әzil, anyz, mysal, syqaq, ólen..., t.b. «Men ishpegen u bar ma?!» dep Abay aitqanday Q.Áshe qazaq sóz ónerining «jiligin shaghyp, mayyn ishken» qalamger. Ol berbegen janrlar arasyndaghy baylanys onyng shygharmashylyq әlemining kenistigin keneytip otyrdy. Sol arqyly qazaqtyng auyz әdebiyeti dәstýrin qazirgi әdebiyetke jalghastyra bildi.

Qazyhan Áshening shygharmashylyq auqymy satiramen shektelmeydi. 2016 jyly «Qazaghymday el qayda» atty әnder jinaghy, 2019 jyly «Ayqasqa» atty jyr jinaghy jaryq kórgenin de eske alu qajet. Onyng shygharmashylyq portretinde satirikpen qatar aqyndyq jәne әn mәtinin jazatyn qalamgerlik qyry da bar. Ol satirada qoghamnyng kemshiligin kórsetse, poeziyada eldik, azamattyq taqyryptargha bet búrdy. Búl eki arnanyng týpki maqsaty bir: adamgha sóz óneri arqyly әser etu. Biri ashy-qyshqyltym sózdermen «tyrnasa», ekinshisi kónil sazyn terbeydi, et jýrekti әldiyleydi.

Q.Áshening qyzmet joly tek әdebiyetpen ghana shektelmeydi.

Tarihy shyndyqty janghyrtu jaghynda da kórnekti enbek etip, kenestik totalitarlyq jýiening qudalauyna úshyraghan, týrmeler men lagerilerde (KarLAG, ALJIR jәne t.b.) azap shekken Alash ziyalylary men jazyqsyz qúrbandardyng taghdyry turaly «Solaqay sayasat. Repressiya» atalatyn kóp tomdyq enbek jazdy. Atalghan enbekte Kenes ýkimeti kezindegi qazaq halqyna qarsy jýrgizilgen zúlmat sayasat pen sayasy qughyn-sýrgin qúrbandarynyng tarihy qújat tilinde, naqty derektermen sóiledi.

Onyng 1989-1990 jyldary «Qúran-Shariyf» kitabyn bastyrugha qatysqany, «Iman shart» kitabyn audarugha baylanysty júmystar atqarghany qoghamdyq qyryn ghana emes, dinny bilimining terendigin de kórsetti. Q.Áshe sonymen birge diplomatiyalyq terminderge arnalghan birneshe tildik basylymdardy da qúrastyryp, baspadan shygharyp, kópting kәdesine úsyna bilgen.

Atalghan enbekterdi onyng әdeby shygharmashylyghynan bólek qarastyrsaq ta, qalamgerding últ úlany retindegi keng auqymdy enbek jemisin kórsetedi. Onyng osynday qyry men syryna kóz salghanda, Qazyhan Áshe – әdebiyetpen ghana shektelmey, kitap shygharu, audarma, terminologiya, dini-aghartushylyq baghyttarda da enbek etip, halqyna mol olja úsynghan jankeshti túlgha esepteledi.

Tútas qazaq әdebiyeti turaly aitqanda, Qazyhan Áshe qazaq satirasynda óz orny bar kórnekti qalamger. Oghan bagha bergende, eki qyryn erekshe eskeru qajet. Birinshisi – óz shygharmalary. Ekinshisi – qazaq satirasynyng bar-joghyn týgendep, búrynghy-songhy qalamdastary men ýzengilesterining enbegin jinaqtaugha, nasihattaugha qosqan ýlesi. Demek, múnday qos tizgindi qoldan bermey nәtiyjeli júmystar jasau kóp adamnyng qolynan kele bermeytin beynetti júmys. Qazekeng atalghan birinshi qyrynda – syqaq әngime, felieton, satiralyq maqal-mәtel, povesti, óleng arqyly kórinse, ekinshi qyrynda redaktor, baspager, qúrastyrushy, әdebiyet janashyry retinde tanyldy.

Qoryta kelgende, Qazyhan Áshening shygharmashylyq joly – bir ghana janrdyng shenberine syimaytyn kýrdeli jol. Ol jurnalistikadan bastady. Satiragha keldi. Kitap óndirisimen ainalysty, baspager boldy. Redaktorlyq qyzmet atqardy. Satiralyq basylymdardy basqardy. Halyqtyng sóz múrasyna den qoydy. Óleng jәne әn mәtinderin jazdy. Qazaq satirasynyng tarihyn ghana emes, qughyn-sýrgin qúrbandarynyng qasiretti ómir jolyn da jinaqtady.

Sóitip, Qazyhan Áshen qazaq satirasynyng dәstýrin jalghastyrushy ghana emes, onyng әdebiy-tarihy múrasyn jinaqtaushy túlghalardyng biri retinde tarihy mindetin adaldyqpen atqaryp, «75» jastyng jelkenin abyroymen kóterdi. Qazaq әdebiyetining altyn paraghynda ózindik qoltanba qaldyrghan túlgha retinde tanbalandy.

Qazyhan Ahatúly Áshe – jazushy, satirk, audarmashy. Qazaqstan jazushylar odaghynyng mýshesi. Qazaqstannyng enbek sinirgen qayratkeri. Qúrmet ordenining jәne Qazaqstan Jurnalister odaghy syilyghynyn, Qazaqstan tәuelsizdigining 10 jyldyghy medalynyng iyegeri.

Otbasyda nemere-shóberesin shúbyrtqan qadirmendi әke, aq saqaldy ata.

Jetpis beske jetken jenisti qadamynyz qútty bolsyn, qazaq satirasynyng qart sarbazy!

Jәdy Shәkenúly, 

Jazushy-tarihshy, Qazaqstan jazushylar odaghynyng mýshesi, Euraziya jazushylar odaghynyng mýshesi. Halyqaralyq «Alash» әdeby syilyghynyng iyegeri.

Abai.kz