قازاقتىڭ كورنەكتى قالامگەرى، جازۋشى، ساتريك قازىحان اشەنىڭ 75 جاسقا تولعان مەرەيتويىنا وراي...

قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا ساتيرا ءوز الدىنا ۇلكەن مەكتەپ قالىپتاستىرعان جانرلاردىڭ ءبىرى. ساتيرا قوعامداعى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى، ادام مىنەزىندەگى مىندەردى، الەۋمەتتىك قايشىلىقتاردى كۇلكى مەن مىسقىل ارقىلى اشىپ كورسەتەدى. سوندىقتان ونىڭ تابيعاتى ادەبيەتپەن عانا ەمەس، جۋرناليستيكامەن، قوعامدىق ويمەن جانە ازاماتتىق ۇستانىممەن تىكەلەي بايلانىستى.

قازىحان احاتۇلى اشە جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتاعى شىعارماشىلىق جولىندا قازاق ادەبيەتىندە ءسوز ونەرىنىڭ ىستىعىنا كۇيىپ، سۋىعىنا توڭىپ قىزمەت ەتكەن ساتيرا ساربازىنىڭ ءبىرى. ول – ساتيريك جازۋشى عانا ەمەس، جۋرناليست، رەداكتور، باسپاگەر، اۋدارماشى، قۇراستىرۋشى جانە ۇلتتىق ءسوز ونەرىنە قاتىستى قۇندى ەڭبەكتەر جازعان قارىمدى قالامگەر.

قازىحان اشە 1951 جىلعى 10 قىركۇيەكتە دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ كاسىبي ءومىربايانى جۋرناليستيكامەن ەرتە بايلانىسقان. 1967-1989 جىلدارى اۋداندىق، وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا، سونداي-اق «مەكتەپ» پەن «جازۋشى» باسپالارىندا قىزمەت اتقارعان. 1980 جىلى قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن، كەيىن قازاقستان مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن تامامداعان.

ءومىر ىزدەرىنە ۇڭىلگەندە، قالامگەردىڭ ادەبي جولى رەداكتسيا مەن باسپا ورتاسىندا قالىپتاسىپ، دامىعانى بايقالادى. ونىڭ شىعارماشىلىعى تازا كوركەم ادەبيەتپەن شەكتەلمەي، رەداكتورلىقتىڭ بەينەتتى ەڭبەگىمەن، جۋرناليستىك ويلاۋ جۇيەسىمەن دە تىعىز بايلانىستى بولدى. ساتيرا ءۇشىن العاندا مۇنداي مول ءبىلىمنىڭ وزىندىك ماڭىز، مازمۇنى دا ايرىقشا. ويتكەنى ساتيريك كوبىنە ومىردەن دايىن سيۋجەت ىزدەيدى. كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى ءبىر وعاش مىنەز، ءبىر قيسىنسىز ارەكەت، ءبىر قوعامدىق قايشىلىق ونىڭ شىعارماسىنا ارقاۋ بولادى. ءتىپتى كەيدە تۇتاس قوعامنىڭ «قىڭىر-قيسىق» ءبىر بولشەگىن تۇزەتۋدە قوزعاۋشى قىزمەت اتقارادى.

قازىحان اشەنىڭ العاشقى كىتاپتارىنىڭ ءبىرى – 1987 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان «ەندى قايتتىم» اتتى سىقاق اڭگىمەلەر جيناعى. ودان كەيىن «وزىمنەن دە بار» اتتى سىقاق اڭگىمەلەر مەن پوۆەستەر جيناعى جارىق كوردى. قالامگەردىڭ بيبليوگرافياسىندا بۇلارمەن قاتار «ءسوز سۇيەكتەن وتەدى»، «مۇقاننىڭ مىسقىلى»، «كۇلكى كوڭىل كوركى» سياقتى كىتاپتارى بار.

كىتاپ اتاۋلارىنىڭ وزىنەن ونىڭ شىعارماشىلىق تابيعاتىن اڭعارۋعا بولادى. «ءسوز سۇيەكتەن وتەدى» – ءسوزدىڭ وتكىرلىگىن بىلدىرەدى. «كۇلكى كوڭىل كوركى» – كۇلكىنىڭ ادام ومىرىندەگى ورنىن كورسەتەدى. ال «وزىمنەن دە بار» دەگەن اتاۋدا ساتيريكتىڭ وزىنە دە ازىلمەن قارايتىن مىنەزى سەزىلەدى. ناعىز يۋموردىڭ ءبىر بەلگىسى – اۆتوردىڭ ءوزىن دە كۇلكىدەن تىس قالدىرماۋى. دەگەنمەن دە، بۇل جەردە «ءوزىم» دەگەن اتاۋ كەيدە ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتانى، الەۋمەتتىك جاعدايلاردى دا مەڭزەيدى.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، قازىحان اشەنىڭ ادەبي قىزمەتىن ونىڭ باسپا جانە رەداكتورلىق جۇمىستارىنان ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس.

1989-1995 جىلدارى ول «ءسوزستان» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى بولدى. 1995-1996 جىلدارى «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا» باس رەداكتوردىڭ ءوندىرىس جونىندەگى ورىنباسارى، كەيىن «بۋحگالتەرلىك ەسەپ جانە اۋديت» جۋرنالىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1999-2003 جىلدارى رەسپۋبليكالىق «ارا-شمەل» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولدى.

بۇل ءداۋىر ونىڭ شىعارماشىلىق تۇلعاسىن قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. سەبەبى رەداكتورلىق قىزمەت قالامگەردى تەك جازۋعا ەمەس، وزگە اۆتورلاردىڭ شىعارماسىن سارالاۋعا، ادەبي ۇدەرىستى باقىلاۋعا ۇيرەتەدى.

ال «ارا–شمەل» سياقتى ساتيرالىق باسىلىمدى باسقارۋى ونى قازاق ساتيراسىنىڭ كاسىبي ورتاسىنا ودان ءارى جاقىنداتتى.

قازىحان اشەنىڭ ادەبيەتتەگى ەڭبەگىنىڭ ءبىر قىرى – ساتيرا مۇراسىن جيناقتاۋ جانە جۇيەلەۋگە قاتىسۋى.

2021 جىلى ول ءۇش عاسىردى قامتيتىن، 103 اۆتوردىڭ شىعارمالارى توپتاستىرىلعان «قازاق ساتيراسىنىڭ انتولوگياسىن» قۇراستىرىپ، جارىق كورسەتۋگە ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇل جەردە ونىڭ جەكە شىعارماشىلىعىمەن بىرگە ادەبي ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتى دە ايرىقشا كوزگە تۇسەدى.

ساتيرانىڭ تاريحىن جاساۋ ءۇشىن تەك ءوز ەڭبەگىڭدى قانا كورسەتۋ جەتكىلىكسىز. كوپتەگەن قالامگەردىڭ شىعارمالارىن ىزدەۋ، ولاردىڭ ءومىربايانىن انىقتاۋ، ماتىندەردى تاڭداۋ، جۇيەلەۋ – ۇلكەن بيبليوگرافيالىق ءارى رەداكتورلىق ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان قازىحان اشەنىڭ بۇل قىزمەتى قازاق ساتيراسىنىڭ تاريحي جادىن ساقتاۋعا باعىتتالعان باعالى ەڭبەك سانالادى.

2007 جىلى «ءسوزستان» باسپاسىنان «اتادان قالعان اسىل ءسوز» اتتى كىتابى جارىق كورگەن. بۇل كىتاپتىڭ قۇرامىنا ماقال-ماتەلدەر، پوۆەست، اڭگىمەلەرى، قاناتتى سوزدەرى جانە مىسال اڭگىمەلەرى كىرگەن. كىتاپتىڭ اتاۋىنىڭ ءوزى قالامگەردىڭ شىعارماشىلىق باعىتىن انىق اڭعارتادى. بۇل جاعىنان قاراعاندا قازىحان اشە حالىقتىڭ ءداستۇرلى ءسوز ونەرىن قازىرگى زاماننىڭ ادەبي كەڭىستىگىنە ەنگىزگەن قاجىرلى قالامگەر رەتىندە كوزگە تۇسەدى. ماقال-ماتەل – ءسوز مايەگى، ۇلت فيلوسوفياسى. ساتيرا – سول فيلوسوفيانى بۇگىنگى كۇننىڭ قۇبىلىستارىنا قولدانۋدىڭ ءبىر جولى. وسى ەكەۋى تۇيىسكەندە اۆتورداعى جاڭا كوركەمدىك مۇمكىندىكتەردىڭ تاعى ءبىر قىرى اشىلادى. 2011 جىلى جارىق كورگەن «اتالى ءسوز» جيناعىن وسى باعىتتاعى جۇمىسىنىڭ جالعاسى دەۋگە دە بولادى. اتالعان كىتاپ مازمۇنىندا – سىقاق اڭگىمەلەر، ەل اۋزىنداعى وقشاۋ سوزدەر، ماقال-ماتەلدەر بار.

دەمەك، قازىحان اشە شىعارماشىلىعىنداعى ءبىر تۇراقتى جەلى – ءداستۇرلى ءسوز بەن قازىرگى ساتيرانى ۇشتاستىرۋ; قازاقتىڭ كيەلى ءسوز ونەرىنىڭ وتكەنىنە بۇگىنگىسىن جالعاۋ ارقىلى باعالى ءسوز قورىن ۇرپاق كادەسىنە ۇسىنۋ. بۇل ونىڭ ادەبي ىزدەنىسىنىڭ وزىندىك دارالىعى رەتىندە دە كوزگە تۇسەتىن، ەشكىمگە ۇقسامايتىن بوگەنايى بولەك ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.

قازىحان اشە ساتيرا جازۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. ول ساتيرانىڭ تابيعاتى، تاريحى جانە قازىرگى جاعدايى تۋرالى دا قۇندى پىكىرلەر ءبىلدىرىپ وتىردى. ساتيرانىڭ وتىن جاعىپ، سۋىن تاسىدى. «وشكەنىن جاعىپ، ولگەنىن ءتىرىلتتى». 2024 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جارىق كورگەن «سىقاقشىلار اۋىلى» اتتى ساتيرا جانرىن سارالاعان ماقالاسى سونداي سىني-ساراپتامالىق ەڭبەكتىڭ ءبىر مىسالى. ولاي بولسا، قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەندە ونىڭ تەك كوركەم ماتىندەرىن ەمەس، ادەبيەت تۋرالى ويلارىن دا بىرگە قاراستىرۋ يدەياسى تۋىندايدى. سىنشىلىق، ادەبيەتتانۋشىلىق جاعىنان ساتيريكتىڭ ساتيرا تۋرالى، ادەبيەت تۋرالى كوزقاراسى ونىڭ شىعارماشىلىق پرينتسيپتەرىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. ءتىپتى قازىحان اشەنىڭ ساتيرا جونىندەگى پىكىرلەرىنىڭ ادەبي ورتادا پىكىرتالاس تۋدىرعان كەزدەرى دە بولعان. شىن مانىندە بۇل دا ادەبي ورتادا ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبارى دە باسىپ وتكەن جول. قارا باسىنىڭ ەمەس، قازاق ادەبيەتىنىڭ قامى ءۇشىن جاسالعان قادامىنداعى پىكىر-تالاس، ۇقساماعان كوزقاراستىڭ بولۋى زاڭدى قۇبىلىس. ادەبيەتتە مۇنداي پىكىر قايشىلىقتاردىڭ بولۋىنىڭ ءوزى تابيعي دامۋ قاجەتتىلىگى. بىلايشا ايتقاندا، قازاق ساتيراسىنىڭ تەورياسى مەن تاجىريبەسى توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاس – ادەبيەتتىڭ ءوسۋ جولىنداعى كوپ باسپالداعىنىڭ ءبىرى. ماڭىزدىسى – پىكىرتالاستىڭ ادەبيەتتىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتۋى.

قالامگەردىڭ كىتاپتارىنا قاراپ وتىرىپ، ءبىر ەرەكشەلىكتى اڭعارۋعا بولادى. ول ءسوزدىڭ حالىقتىق تابيعاتىنا ەرەكشە ءمان بەرەتىن كوركەم ءسوز زەرگەرى. ماقال-ماتەل، ءازىل، اڭىز، مىسال، سىقاق، ولەڭ...، ت.ب. «مەن ىشپەگەن ۋ بار ما؟!» دەپ اباي ايتقانداي ق.اشە قازاق ءسوز ونەرىنىڭ «جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن» قالامگەر. ول بەربەگەن جانرلار اراسىنداعى بايلانىس ونىڭ شىعارماشىلىق الەمىنىڭ كەڭىستىگىن كەڭەيتىپ وتىردى. سول ارقىلى قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتى ءداستۇرىن قازىرگى ادەبيەتكە جالعاستىرا ءبىلدى.

قازىحان اشەنىڭ شىعارماشىلىق اۋقىمى ساتيرامەن شەكتەلمەيدى. 2016 جىلى «قازاعىمداي ەل قايدا» اتتى اندەر جيناعى، 2019 جىلى «ايقاسقا» اتتى جىر جيناعى جارىق كورگەنىن دە ەسكە الۋ قاجەت. ونىڭ شىعارماشىلىق پورترەتىندە ساتيريكپەن قاتار اقىندىق جانە ءان ءماتىنىن جازاتىن قالامگەرلىك قىرى دا بار. ول ساتيرادا قوعامنىڭ كەمشىلىگىن كورسەتسە، پوەزيادا ەلدىك، ازاماتتىق تاقىرىپتارعا بەت بۇردى. بۇل ەكى ارنانىڭ تۇپكى ماقساتى ءبىر: ادامعا ءسوز ونەرى ارقىلى اسەر ەتۋ. ءبىرى اششى-قىشقىلتىم سوزدەرمەن «تىرناسا»، ەكىنشىسى كوڭىل سازىن تەربەيدى، ەت جۇرەكتى الديلەيدى.

ق.اشەنىڭ قىزمەت جولى تەك ادەبيەتپەن عانا شەكتەلمەيدى.

تاريحي شىندىقتى جاڭعىرتۋ جاعىندا دا كورنەكتى ەڭبەك ەتىپ، كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىراعان، تۇرمەلەر مەن لاگەرلەردە (كارلاگ، الجير جانە ت.ب.) ازاپ شەككەن الاش زيالىلارى مەن جازىقسىز قۇربانداردىڭ تاعدىرى تۋرالى «سولاقاي ساياسات. رەپرەسسيا» اتالاتىن كوپ تومدىق ەڭبەك جازدى. اتالعان ەڭبەكتە كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندەگى قازاق حالقىنا قارسى جۇرگىزىلگەن زۇلمات ساياسات پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ تاريحى قۇجات تىلىندە، ناقتى دەرەكتەرمەن سويلەدى.

ونىڭ 1989-1990 جىلدارى «قۇران-شاريف» كىتابىن باستىرۋعا قاتىسقانى، «يمان شارت» كىتابىن اۋدارۋعا بايلانىستى جۇمىستار اتقارعانى قوعامدىق قىرىن عانا ەمەس، ءدىنني ءبىلىمىنىڭ تەرەڭدىگىن دە كورسەتتى. ق.اشە سونىمەن بىرگە ديپلوماتيالىق تەرميندەرگە ارنالعان بىرنەشە تىلدىك باسىلىمداردى دا قۇراستىرىپ، باسپادان شىعارىپ، كوپتىڭ كادەسىنە ۇسىنا بىلگەن.

اتالعان ەڭبەكتەردى ونىڭ ادەبي شىعارماشىلىعىنان بولەك قاراستىرساق تا، قالامگەردىڭ ۇلت ۇلانى رەتىندەگى كەڭ اۋقىمدى ەڭبەك جەمىسىن كورسەتەدى. ونىڭ وسىنداي قىرى مەن سىرىنا كوز سالعاندا، قازىحان اشە – ادەبيەتپەن عانا شەكتەلمەي، كىتاپ شىعارۋ، اۋدارما، تەرمينولوگيا، ءدىني-اعارتۋشىلىق باعىتتاردا دا ەڭبەك ەتىپ، حالقىنا مول ولجا ۇسىنعان جانكەشتى تۇلعا ەسەپتەلەدى.

تۇتاس قازاق ادەبيەتى تۋرالى ايتقاندا، قازىحان اشە قازاق ساتيراسىندا ءوز ورنى بار كورنەكتى قالامگەر. وعان باعا بەرگەندە، ەكى قىرىن ەرەكشە ەسكەرۋ قاجەت. ءبىرىنشىسى – ءوز شىعارمالارى. ەكىنشىسى – قازاق ساتيراسىنىڭ بار-جوعىن تۇگەندەپ، بۇرىنعى-سوڭعى قالامداستارى مەن ۇزەڭگىلەستەرىنىڭ ەڭبەگىن جيناقتاۋعا، ناسيحاتتاۋعا قوسقان ۇلەسى. دەمەك، مۇنداي قوس تىزگىندى قولدان بەرمەي ناتيجەلى جۇمىستار جاساۋ كوپ ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن بەينەتتى جۇمىس. قازەكەڭ اتالعان ءبىرىنشى قىرىندا – سىقاق اڭگىمە، فەلەتون، ساتيرالىق ماقال-ماتەل، پوۆەست، ولەڭ ارقىلى كورىنسە، ەكىنشى قىرىندا رەداكتور، باسپاگەر، قۇراستىرۋشى، ادەبيەت جاناشىرى رەتىندە تانىلدى.

قورىتا كەلگەندە، قازىحان اشەنىڭ شىعارماشىلىق جولى – ءبىر عانا جانردىڭ شەڭبەرىنە سىيمايتىن كۇردەلى جول. ول جۋرناليستيكادان باستادى. ساتيراعا كەلدى. كىتاپ وندىرىسىمەن اينالىستى، باسپاگەر بولدى. رەداكتورلىق قىزمەت اتقاردى. ساتيرالىق باسىلىمداردى باسقاردى. حالىقتىڭ ءسوز مۇراسىنا دەن قويدى. ولەڭ جانە ءان ماتىندەرىن جازدى. قازاق ساتيراسىنىڭ تاريحىن عانا ەمەس، قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ قاسىرەتتى ءومىر جولىن دا جيناقتادى.

ءسويتىپ، قازىحان اشەن قازاق ساتيراسىنىڭ ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى عانا ەمەس، ونىڭ ادەبي-تاريحي مۇراسىن جيناقتاۋشى تۇلعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحي مىندەتىن ادالدىقپەن اتقارىپ، «75» جاستىڭ جەلكەنىن ابىرويمەن كوتەردى. قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن پاراعىندا وزىندىك قولتاڭبا قالدىرعان تۇلعا رەتىندە تاڭبالاندى.

قازىحان احاتۇلى اشە – جازۋشى، ساتيرك، اۋدارماشى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. قۇرمەت وردەنىنىڭ جانە قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ، قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعى مەدالىنىڭ يەگەرى.

وتباسىدا نەمەرە-شوبەرەسىن شۇبىرتقان قادىرمەندى اكە، اق ساقالدى اتا.

جەتپىس بەسكە جەتكەن جەڭىستى قادامىڭىز قۇتتى بولسىن، قازاق ساتيراسىنىڭ قارت ساربازى!

ءجادي شاكەنۇلى، 

جازۋشى-تاريحشى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى.

Abai.kz