Sayyn Múratbekovtyng artynda mol әdeby múrasy ghana emes,  el auzynda jýrgen talay estelikter qaldy. Jazushylar odaghynyng Jetisu oblystyq filialynyng tóraghasy Jangeldi Nemerebay ekeuimiz jazushynyng tughan inisi Ghalym Múratbekov pen qaryndasy Mayra Múratbekovamen juyrda súhbattasqan edik. Ángime barysynda kóptegen qyzyqty estelikter aityldy. Qalamgerding shygharmashylyghy turaly әngime órbidi. Solardyng  ishinde meni erekshe tolghandyryp, jýrekke әser etken myna bir estelik boldy.

– 1964 jyldyng jazy edi, – dep әngimeni Ghalym agha bastady. – Sayyn agham Tahauy Ahtanov pen Berdibek Soqpaqbaevty ózi tuyp-ósken Qonyr auylyna alyp keldi. Qonyr auyly – ol kezde Taldyqorghan oblysy, Qapal audanyna qaraytyn, mal sharuashylyghy brigadasy bar ýlken eldi meken. Almatydan shyqqan Sayyn aghalar 4 saghattyq jerge kýndik jol jýrdi. Men ol kezde 16 jastamyn. Ere shyqtym.  Jol-jónekey olar at basyn tartyp, toqtaumen boldy. Tabighaty jaqsy, suy bar jerge ayaldap, bir tynyghyp alady. Ángimeleri jol boyy tauysylar emes. Kóksu ózenining jaghasyna at shaldyryp úzaq otyrghandary esimde qalypty.

«Qazaq әdebiyeti» gazetinde jauapty hatshy qyzmetin atqaryp jýrgen Sayyn Múratbekov sol jyldary nebәri jiyrma jeti jasta bolghan. Tahauy Ahtanov pen Berdibek Soqpaqbaevty búrynnan tanidy, alys-berisi bolmasa da ruhany ýndes. Ádebiyet, ruhaniyat, últtyq bolmys turasynda әngimeleri men oilary ortaq. Ortaq әngime bolghan jerde ýsheuining aitary da kóp. Qyzyqty әngime ýstinde úzaq jol jýrip kelgen jolaushylar keshqúrym Qonyr auylyna jetedi. Qara shanyraqta keshkilik qonaq kýtiledi, et asylyp, dastarhan jayylady. Ertesi auyldyng mәdeniyet ýiinde auyl ýlkenderimen, mәdeniyet, enbek adamdarymen, jastarmen kezdesu bolady. Jiyngha kelgen kópshilik Tahauy Ahtanovtyng «Boran» romanyn, Berdibek Soqpaqbaevting «Mening atym Qoja» povesin, Sayyn Múratbekovtyng «Mening qaryndasym» әngimesin oqyghan, meyman jazushylardyng shygharmashylyqtarynan meyilinshe habardar. Jinalghandar jazushylargha súraqtaryn qoyady. Oqyrman men avtor arasynda erkin әngime órbiydi. Sonda Tahauy Ahtanov: «Myna auyldyng adamdary әdebiyetten alys emes eken, bizding jazghan tuyndylarymyzdy jaqsy biledi eken, Sayynnyng shygharmalaryndaghy prototipteri de ortamyzda eken...» –  dep, rizashylyghyn bildiredi.

Sәtti kezdesuden keyin erteninde ýsheui atqa minip el aralap, jer kórip, sayahattap qaytudy jón kóredi. Sol kezde Kerim Músabaev degen kolhoz basshysy jazushylargha tau-tastyng jolyna tóselgen, jýrgek bir-bir at beredi. Ghalym agha sózin jalghap:

–  ...Ýsheui Qonyrdan on bir shaqyrym jerdegi Tastybúlaq auylyna barady. Onda kishi әkemizding qyzy Sayra apayymyzdyng ýiine toqtaydy. Ápkemizding kýieui kolhozda mehanik bolyp qyzmet etedi eken. Múnda eki kýndey bolady. Auyldyng kәri-jasy jazushylargha erekshe qúrmet kórsetedi. Ýilerine shaqyrady. Sodan olar alda әli talay baratyn jer bar ekenin aityp, әreng degende jaylaugha attanady.

Ángime qyza týskende Mayra apay da sózdi jalghap әketip:

–  Jolaushylar Tastybúlaqtan jaylaugha jol tartady. Atpen órley otyryp, «Dosqúl» degen jerge kelgende attaryn bir tynyqtyrady. Sóitip, әri qaray Ýlken Jasyl kól, Kishi Jasyl kól arqyly «Qyzyl» atalatyn taudyng shynyna shyghady. Ar jaghy –  Qory sayy. Tabanynda Qora ózeni aghyp jatady. Al, ózen jaghalay qatar-qatar kiyiz ýy tigip, Qonyrdyng shopandary otyrady. Saygha týsuding ózi onay emes. IYrekting joly arqyly saydyng tabanyna týsedi. Ózen jaghasynda otyrghan Sayyn aghamnyng qúrdasy Shorabay degen malshynyng ýiine jolay toqtaydy. Ol kezde o kisi jas shaban edi. Kolhozdyng malyn baghady. Jón súrasyp, attanarda Shorabay jazushylardy jibermey qonaq qylady. Ózi sonday jomart bolatyn. Múny estigen әrbir malshy  meymandargha kelip sәlem berip, jýz kórisip, kezdesipti, – dedi.

Sayyn Múratbekov bastap kelgen búl saparda әdebiyet alyptary Tahauy Ahtanov pen Berdibek Soqpaqbaevtyng baryn estigen jaylau halqy da jazushylarmen kezdesip, didarlasyp qaludy jón sanaghan ghoy. Árqaysysy qalamgerlerdi qonaq qylyp, syi-siyapat kórsetip, әngimelerin tyndaydy. Aragha ýsh-tórt kýn salyp attaryna minip,  saydy órley otyryp, Búrqanbúlaqqa ayaldap, sarqyramany tamashalaydy. Ghalym  Múratbekovtyng aituynsha, Búrqanbúlaqtan asqanda jalghyzayaq jol ketedi. Qalyng shyrsha siyrep,  jaydaq kók jazyq bastalar tústa Sayyn Múratbekovting atalary jaylaghan jaylauy bar. Júrt ol jerdi «Múratbekting jaylauy» dep atap ketken deydi. Sapar barysynda sol jaqqa deyin baryp, aunap-qunap, bir tynyghyp, qonaqtar keri qaytady.

Qaytar jolda mynaday qyzyq oqigha bolady. Sayyn Múratbekov qasyndaghy serikterimen qúrdasy, әri dosy Nauqangha arnayy sәlem berip ýiine toqtaydy. Nauqan – Sayyn Múratbekovtyng «Jusan iyisi» povesindegi basty keyipker Ayannyng prototiypi edi. Ol kezde kolhozdyng malyn baghatyn malshy. Avtor óz keyipkerin ózimen birge kelgen qonaqtargha keninen tanystyrudy jón sanasa kerek. Nauqanmen jýzdesken Tahauy Ahtanov pen Berdibek Soqpaqbaevtyng qanday kýide bolghanyn elestetip kóriniz. Shygharma keyipkeri men jazushylar arasyndaghy aqjarma әngime, erkin súhbat úzaqqa sozylyp, týnning bir uaghyna deyin jalghasady. Tamyljyghan mamyrajay mausymnyng qonyr salqyn sol bir týni adamnyng jan sarayyn keninen ashyp әrtýrli ghajayyp әngimelerding aityluyna da sebep bolghan synayly.

Birneshe kýnge sozylghan sapardyng qiyndyghy men qyzyghy әdebiyet alyptarynyng jadynda óshpes iz qaldyrsa, sol sapar arqyly «Jusan iyisindegi» Ayannyng prototiypi bolghan Nauqannyng esimi de barsha oqyrmangha keninen tanyla týsti.

1999 jyly 6 mamyr kýni Sayyn Múratbekov Taldyqorghan qalasyna kelgen bir saparynda Nauqannyng qyzy Núrjanatqa kitabyn syilapty. Múqabasyna: «Mening shygharmamdaghy Ayannyng prototiypi – Nauqannyng qyzy Núrjanatqa, avtordan…» – dep, qoltanba jazyp qaldyrghan.

Sodan keyingi әngimening qyzyghy  mynada. Jurnalist Beysen Qúranbek jýrgizgen Qazaqstan Últtyq telearnasyndaghy «Aytugha onay» baghdarlamasynyng bir shygharylymynda «Jusan iyisi» povesindegi naqty keyipker kópshilikke alghash ret belgili boldy. Mayra Múratbekova oghan deyin alyp-qashpa әngimeler men ózin sol shygharmanyng keyirkerimin deytin  adamdardyng kóp  bolghanyn aitady. Bir kýni Mayra apaygha Beysen Qúranbekting ózi habarlasyp, Ayannyng anyq prototiypi kim bolghanyn aityp beruin súraydy. Sóitip jýrgende Nauqan Kerimov qyzy Núrjanatqa Sayyn Múratbekovting qoltanba qaldyrghan kitabyn Mayragha әkelip kórsetedi. Al, «Aytugha onay» baghdarlamasynda kitap múqabasyna avtordyng ózi qaldyrghan qoltanba naghyz Ayannyng kim ekendigin anyqtap, alyp-qashpa sózderge nýkte qoyghan synayly.

Qalqaman Abdrahmanúly, 

Aqyn, publisist, Jetisu oblysynyng Múhamedjan Tynyshbayúly atyndaghy tarihiy-ólketanu muzeyining redaktory

Abai.kz