سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ ارتىندا مول ادەبي مۇراسى عانا ەمەس،  ەل اۋزىندا جۇرگەن تالاي ەستەلىكتەر قالدى. جازۋشىلار وداعىنىڭ جەتىسۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى جانگەلدى نەمەرەباي ەكەۋىمىز جازۋشىنىڭ تۋعان ءىنىسى عالىم مۇراتبەكوۆ پەن قارىنداسى مايرا مۇراتبەكوۆامەن جۋىردا سۇحباتتاسقان ەدىك. اڭگىمە بارىسىندا كوپتەگەن قىزىقتى ەستەلىكتەر ايتىلدى. قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى اڭگىمە ءوربىدى. سولاردىڭ  ىشىندە مەنى ەرەكشە تولعاندىرىپ، جۇرەككە اسەر ەتكەن مىنا ءبىر ەستەلىك بولدى.

– 1964 جىلدىڭ جازى ەدى، – دەپ اڭگىمەنى عالىم اعا باستادى. – سايىن اعام تاحاۋي احتانوۆ پەن بەردىبەك سوقپاقباەۆتى ءوزى تۋىپ-وسكەن قوڭىر اۋىلىنا الىپ كەلدى. قوڭىر اۋىلى – ول كەزدە تالدىقورعان وبلىسى، قاپال اۋدانىنا قارايتىن، مال شارۋاشىلىعى بريگاداسى بار ۇلكەن ەلدى مەكەن. الماتىدان شىققان سايىن اعالار 4 ساعاتتىق جەرگە كۇندىك جول ءجۇردى. مەن ول كەزدە 16 جاستامىن. ەرە شىقتىم.  جول-جونەكەي ولار ات باسىن تارتىپ، توقتاۋمەن بولدى. تابيعاتى جاقسى، سۋى بار جەرگە ايالداپ، ءبىر تىنىعىپ الادى. اڭگىمەلەرى جول بويى تاۋىسىلار ەمەس. كوكسۋ وزەنىنىڭ جاعاسىنا ات شالدىرىپ ۇزاق وتىرعاندارى ەسىمدە قالىپتى.

«قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن سايىن مۇراتبەكوۆ سول جىلدارى نەبارى جيىرما جەتى جاستا بولعان. تاحاۋي احتانوۆ پەن بەردىبەك سوقپاقباەۆتى بۇرىننان تانيدى، الىس-بەرىسى بولماسا دا رۋحاني ۇندەس. ادەبيەت، رۋحانيات، ۇلتتىق بولمىس تۋراسىندا اڭگىمەلەرى مەن ويلارى ورتاق. ورتاق اڭگىمە بولعان جەردە ۇشەۋىنىڭ ايتارى دا كوپ. قىزىقتى اڭگىمە ۇستىندە ۇزاق جول ءجۇرىپ كەلگەن جولاۋشىلار كەشقۇرىم قوڭىر اۋىلىنا جەتەدى. قارا شاڭىراقتا كەشكىلىك قوناق كۇتىلەدى، ەت اسىلىپ، داستارحان جايىلادى. ەرتەسى اۋىلدىڭ مادەنيەت ۇيىندە اۋىل ۇلكەندەرىمەن، مادەنيەت، ەڭبەك ادامدارىمەن، جاستارمەن كەزدەسۋ بولادى. جيىنعا كەلگەن كوپشىلىك تاحاۋي احتانوۆتىڭ «بوران» رومانىن، بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم قوجا» پوۆەسىن، سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «مەنىڭ قارىنداسىم» اڭگىمەسىن وقىعان، مەيمان جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىقتارىنان مەيىلىنشە حاباردار. جينالعاندار جازۋشىلارعا سۇراقتارىن قويادى. وقىرمان مەن اۆتور اراسىندا ەركىن اڭگىمە ءوربيدى. سوندا تاحاۋي احتانوۆ: «مىنا اۋىلدىڭ ادامدارى ادەبيەتتەن الىس ەمەس ەكەن، ءبىزدىڭ جازعان تۋىندىلارىمىزدى جاقسى بىلەدى ەكەن، سايىننىڭ شىعارمالارىنداعى پروتوتيپتەرى دە ورتامىزدا ەكەن...» –  دەپ، ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى.

ءساتتى كەزدەسۋدەن كەيىن ەرتەڭىندە ۇشەۋى اتقا ءمىنىپ ەل ارالاپ، جەر كورىپ، ساياحاتتاپ قايتۋدى ءجون كورەدى. سول كەزدە كەرىم مۇساباەۆ دەگەن كولحوز باسشىسى جازۋشىلارعا تاۋ-تاستىڭ جولىنا توسەلگەن، جۇرگەك ءبىر-ءبىر ات بەرەدى. عالىم اعا ءسوزىن جالعاپ:

–  ...ۇشەۋى قوڭىردان ون ءبىر شاقىرىم جەردەگى تاستىبۇلاق اۋىلىنا بارادى. وندا كىشى اكەمىزدىڭ قىزى سايرا اپايىمىزدىڭ ۇيىنە توقتايدى. اپكەمىزدىڭ كۇيەۋى كولحوزدا مەحانيك بولىپ قىزمەت ەتەدى ەكەن. مۇندا ەكى كۇندەي بولادى. اۋىلدىڭ كارى-جاسى جازۋشىلارعا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتەدى. ۇيلەرىنە شاقىرادى. سودان ولار الدا ءالى تالاي باراتىن جەر بار ەكەنىن ايتىپ، ارەڭ دەگەندە جايلاۋعا اتتانادى.

اڭگىمە قىزا تۇسكەندە مايرا اپاي دا ءسوزدى جالعاپ اكەتىپ:

–  جولاۋشىلار تاستىبۇلاقتان جايلاۋعا جول تارتادى. اتپەن ورلەي وتىرىپ، «دوسقۇل» دەگەن جەرگە كەلگەندە اتتارىن ءبىر تىنىقتىرادى. ءسويتىپ، ءارى قاراي ۇلكەن جاسىل كول، كىشى جاسىل كول ارقىلى «قىزىل» اتالاتىن تاۋدىڭ شىڭىنا شىعادى. ار جاعى –  قورى سايى. تابانىندا قورا وزەنى اعىپ جاتادى. ال، وزەن جاعالاي قاتار-قاتار كيىز ءۇي تىگىپ، قوڭىردىڭ شوپاندارى وتىرادى. سايعا ءتۇسۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. يرەكتىڭ جولى ارقىلى سايدىڭ تابانىنا تۇسەدى. وزەن جاعاسىندا وتىرعان سايىن اعامنىڭ قۇرداسى شوراباي دەگەن مالشىنىڭ ۇيىنە جولاي توقتايدى. ول كەزدە و كىسى جاس شابان ەدى. كولحوزدىڭ مالىن باعادى. ءجون سۇراسىپ، اتتاناردا شوراباي جازۋشىلاردى جىبەرمەي قوناق قىلادى. ءوزى سونداي جومارت بولاتىن. مۇنى ەستىگەن ءاربىر مالشى  مەيماندارعا كەلىپ سالەم بەرىپ، ءجۇز كورىسىپ، كەزدەسىپتى، – دەدى.

سايىن مۇراتبەكوۆ باستاپ كەلگەن بۇل ساپاردا ادەبيەت الىپتارى تاحاۋي احتانوۆ پەن بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ بارىن ەستىگەن جايلاۋ حالقى دا جازۋشىلارمەن كەزدەسىپ، ديدارلاسىپ قالۋدى ءجون ساناعان عوي. ارقايسىسى قالامگەرلەردى قوناق قىلىپ، سىي-سياپات كورسەتىپ، اڭگىمەلەرىن تىڭدايدى. اراعا ءۇش-ءتورت كۇن سالىپ اتتارىنا ءمىنىپ،  سايدى ورلەي وتىرىپ، بۇرقانبۇلاققا ايالداپ، سارقىرامانى تاماشالايدى. عالىم  مۇراتبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇرقانبۇلاقتان اسقاندا جالعىزاياق جول كەتەدى. قالىڭ شىرشا سيرەپ،  جايداق كوك جازىق باستالار تۇستا سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ اتالارى جايلاعان جايلاۋى بار. جۇرت ول جەردى «مۇراتبەكتىڭ جايلاۋى» دەپ اتاپ كەتكەن دەيدى. ساپار بارىسىندا سول جاققا دەيىن بارىپ، اۋناپ-قۋناپ، ءبىر تىنىعىپ، قوناقتار كەرى قايتادى.

قايتار جولدا مىناداي قىزىق وقيعا بولادى. سايىن مۇراتبەكوۆ قاسىنداعى سەرىكتەرىمەن قۇرداسى، ءارى دوسى ناۋقانعا ارنايى سالەم بەرىپ ۇيىنە توقتايدى. ناۋقان – سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جۋسان ءيىسى» پوۆەسىندەگى باستى كەيىپكەر اياننىڭ ءپروتوتيپى ەدى. ول كەزدە كولحوزدىڭ مالىن باعاتىن مالشى. اۆتور ءوز كەيىپكەرىن وزىمەن بىرگە كەلگەن قوناقتارعا كەڭىنەن تانىستىرۋدى ءجون ساناسا كەرەك. ناۋقانمەن جۇزدەسكەن تاحاۋي احتانوۆ پەن بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ قانداي كۇيدە بولعانىن ەلەستەتىپ كورىڭىز. شىعارما كەيىپكەرى مەن جازۋشىلار اراسىنداعى اقجارما اڭگىمە، ەركىن سۇحبات ۇزاققا سوزىلىپ، ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن جالعاسادى. تامىلجىعان مامىراجاي ماۋسىمنىڭ قوڭىر سالقىن سول ءبىر ءتۇنى ادامنىڭ جان سارايىن كەڭىنەن اشىپ ءارتۇرلى عاجايىپ اڭگىمەلەردىڭ ايتىلۋىنا دا سەبەپ بولعان سىڭايلى.

بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان ساپاردىڭ قيىندىعى مەن قىزىعى ادەبيەت الىپتارىنىڭ جادىندا وشپەس ءىز قالدىرسا، سول ساپار ارقىلى «جۋسان يىسىندەگى» اياننىڭ ءپروتوتيپى بولعان ناۋقاننىڭ ەسىمى دە بارشا وقىرمانعا كەڭىنەن تانىلا ءتۇستى.

1999 جىلى 6 مامىر كۇنى سايىن مۇراتبەكوۆ تالدىقورعان قالاسىنا كەلگەن ءبىر ساپارىندا ناۋقاننىڭ قىزى نۇرجاناتقا كىتابىن سىيلاپتى. مۇقاباسىنا: «مەنىڭ شىعارمامداعى اياننىڭ ءپروتوتيپى – ناۋقاننىڭ قىزى نۇرجاناتقا، اۆتوردان…» – دەپ، قولتاڭبا جازىپ قالدىرعان.

سودان كەيىنگى اڭگىمەنىڭ قىزىعى  مىنادا. جۋرناليست بەيسەن قۇرانبەك جۇرگىزگەن قازاقستان ۇلتتىق تەلەارناسىنداعى «ايتۋعا وڭاي» باعدارلاماسىنىڭ ءبىر شىعارىلىمىندا «جۋسان ءيىسى» پوۆەسىندەگى ناقتى كەيىپكەر كوپشىلىككە العاش رەت بەلگىلى بولدى. مايرا مۇراتبەكوۆا وعان دەيىن الىپ-قاشپا اڭگىمەلەر مەن ءوزىن سول شىعارمانىڭ كەيىركەرىمىن دەيتىن  ادامداردىڭ كوپ  بولعانىن ايتادى. ءبىر كۇنى مايرا اپايعا بەيسەن قۇرانبەكتىڭ ءوزى حابارلاسىپ، اياننىڭ انىق ءپروتوتيپى كىم بولعانىن ايتىپ بەرۋىن سۇرايدى. ءسويتىپ جۇرگەندە ناۋقان كەرىموۆ قىزى نۇرجاناتقا سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ قولتاڭبا قالدىرعان كىتابىن مايراعا اكەلىپ كورسەتەدى. ال، «ايتۋعا وڭاي» باعدارلاماسىندا كىتاپ مۇقاباسىنا اۆتوردىڭ ءوزى قالدىرعان قولتاڭبا ناعىز اياننىڭ كىم ەكەندىگىن انىقتاپ، الىپ-قاشپا سوزدەرگە نۇكتە قويعان سىڭايلى.

قالقامان ابدراحمانۇلى، 

اقىن، پۋبليتسيست، جەتىسۋ وبلىسىنىڭ مۇحامەدجان تىنىشبايۇلى اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ رەداكتورى

Abai.kz