Preziydent Qasym-Jomart Kemelúly Toqaevqa jәne Qúryltay mýshelerine ashyq ýndeu

Qúrmetti Qasym-Jomart Kemelúly!

Qúrmetti Qúryltay mýsheleri!

Men búl mәseleni syrttan baqylaushy retinde emes, balalargha arnalghan kontent jasap, audaryp, qazaq tilindegi sifrlyq ónimderding mýmkindigi men qiyndyghyn kýndelikti kórip jýrgen jurnalist әri audarmashy retinde kóterip otyrmyn.

Mening aitpaghym qarapayym kóringenimen, onyng artynda Qazaqstannyng úzaq merzimdi bolashaghyna qatysty ýlken mәsele túr.

Qazaqstanda bala kóp. Biraq qazaq balasyna arnalghan sapaly últtyq kontent әli de az.

Búl – mәdeniyet salasynyng ghana mәselesi emes. Búl – últtyng bolashaghy, qazaq tilining keleshegi, adamy kapital, aqparattyq qauipsizdik jәne kreativti ekonomikanyng mәselesi.

Qazaqstan halqynyng ýshten biri – balalar!

Qazaqstannyng demografiyalyq qúrylymyna qarasaq, bizding eng ýlken kapitalymyzdyng biri anyq kórinedi.

18 jasqa deyingi balalar el halqynyng shamamen 34 payyzyn qúraydy.

2021 jylghy últtyq sanaq dereginde balalardyng 79 payyzdan astamy – etnikalyq qazaqtar bolghan.

Osy eki kórsetkishti qatar qaraghanda, el halqynyng shamamen 27 payyzy – 18 jasqa deyingi qazaq balalary degen shamamen esep shyghady. Búl – óte ýlken auditoriya.

Biraq mening jurnalist jәne kontent jasaushy retindegi súraghym:

Biz osy auditoriyagha ne úsynyp otyrmyz?
Qazaq balasy ózining tilinde qansha mulitfilim kóredi?
Qansha sapaly animasiyalyq serial bar?
Qansha últtyq keyipkerdi biledi?
Qansha qazaqsha ghylymiy-tanymdyq arna bar?
Qansha komiks, manga, interaktivti kitap, mobilidi oiyn jasaldy?
Qazaq ertegilerining qanshasy zamanauy animasiyagha ainaldy?
Tarihymyzdaghy túlghalardyng qanshasy býgingi balanyng ekranynan kórinedi?

Mine, mәsele osynda.

Bala tәrbiyesin tek mektepke jýkteu – jetkiliksiz.  Býgingi bala búrynghyday tek mektepten bilim alyp, ýide kitap oqyp óspeydi. Onyng ekinshi mektebi – sifrlyq kenistik.

YouTube, TikTok, mulitfilim, oiyn, komiks, әleumettik jeli, podkast, muzyka jәne qazir jasandy intellekt balanyng kýndelikti ómirine kirip ketti.

Bala keyipkerler arqyly sóilesudi ýirenedi. Oqighalar arqyly dýniyeni tanidy. Án arqyly tilding intonasiyasyn qabyldaydy. Oiyn arqyly minez-qúlyq modelin mengeredi. Demek, balalar kontenti – tәrbiyening kólenkede qalghan, biraq asa quatty qúraly.

Biz mektepke milliardtaghan tenge investisiyalaymyz. Al balanyng mektepten keyingi tórt-bes saghatyn kim tәrbiyelep jatqanyn jetkilikti dengeyde oilap jýrmiz be?

Búl súraqqa shyndap jauap beretin uaqyt keldi.

Bizde múra bar. Biraq ony balagha jetkizetin zamanauy forma jetispeydi

Qazaqstannyng eng ýlken artyqshylyghy – biz kontentti nólden oilap tabugha mәjbýr emespiz.

Bizding qolymyzda úshan-teniz material bar:

Qazaq ertegileri.
Anyzdar.
Batyrlar jyry.
Ál-Farabiy.
Abay.
Shoqan.
Ybyray.
Ahmet.
Álihan.
Múhtar.
Qazaqtyng handary men batyrlary.
Últtyq oiyndar.
Dombyra.
Qazaqtyng tabighaty.
Etnografiyasy.
Túrmys-salty.
Balalar foliklory.

Biraq osynyng bәrin býgingi balanyng tiline, vizualdy әlemine jәne sifrlyq mәdeniyetine beyimdeu mәselesi tolyq sheshilgen joq.

Bizde tarih bar, biraq onyng zamanauy keyipkerleri az. Bizde ertegi bar, biraq onyng sifrlyq әlemdegi núsqasy jetkiliksiz. Bizde til bar, biraq sol tilde balany ekrangha erikti týrde qayta-qayta shaqyratyn kontent az.

Eng qauipti nәrse – balanyng nazaryn joghaltu

Biz keyde «qazaqsha kontent kerek» degende mәseleni til túrghysynan ghana qarastyramyz. Meninshe, búl jetkiliksiz. Balagha qazaqsha kontent jasau – qazaqsha audaryp qon degen sóz emes.

Bala ony kórui kerek. Únatuy kerek. Keyipkerin jaqsy kórui kerek. Oqighasyn kýtui kerek. Dostaryna kórsetui kerek. Oiyn retinde paydalanuy kerek. Yaghny qazaq tili balanyng sifrlyq әleminde qyzyqty әri zamanauy tilge ainaluy qajet.

Búl ýshin tek audarmashy jetkiliksiz. Ssenarist, rejisser, animator, illustrator, kompozitor, dybys rejisseri, dizayner, programmist, pedagog jәne marketolog birigui kerek.

Sondyqtan bizge jeke-jeke jobalar emes, últtyq balalar kontenti industriyasy qajet.

Jasandy intellekt – jana mýmkindik

Býgin búl mәseleni sheshuge búrynghydan әldeqayda kóp mýmkindik bar.

Jasandy intellekt tehnologiyalary ssenariy jazugha, illustrasiya jasaugha, keyipker әzirleuge, animasiya qúrugha, dauys sintezdeuge, muzyka jasaugha, dublyaj ben subtitr dayyndaugha mýmkindik berip otyr.

Áriyne, jasandy intellekt adam shygharmashylyghyn almastyrmaydy. Biraq ol shaghyn shygharmashylyq toptardyng mýmkindigin birneshe esege arttyra alady. Búryn ýlken studiya qajet bolghan jobany býginde birneshe jas maman bastap kete alady. Sondyqtan Qazaqstannyng auylyndaghy nemese shaghyn qalasyndaghy talantty bala da erteng qazaqsha animasiya jasaushy avtor bola alady.

Biraq oghan mýmkindik kerek. Bilim kerek. Tehnika kerek. Mentor kerek. Platforma kerek. Eng bastysy – naryq kerek.

Preziydentke jәne Qúryltaygha úsynys

Osyghan baylanysty men Qazaqstanda «Últtyq balalar kontenti» memlekettik baghdarlamasyn әzirleudi úsynamyn.

Búl baghdarlamany kezekti qysqa merzimdi granttar jiyntyghyna ainaldyrmay, naqty industriyalyq joba retinde qarastyrghan jón.

Birinshi:  Últtyq balalar kontenti qoryn qúru 

Qazaq ertegileri, anyzdary, tarihy oqighalary men últtyq keyipkerlerining birynghay sifrlyq bazasy jasaluy qajet. Ol ssenaristerge, animatorlargha, múghalimderge, balalar jazushylaryna jәne shygharmashylyq studiyalargha qoljetimdi bolghany jón.

Ekinshi: «1000 qazaq keyipkeri» jobasyn bastau

Qazaqstan tarihy men mәdeniyetindegi túlghalar, foliklorlyq keyipkerler jәne qazirgi zaman qaharmandary negizinde jana balalar keyipkerlerining qoryn jasaugha bolady. Ár keyipkerding óz tarihy, minezi, vizualdyq stiyli, kitaby, mulitfilimi jәne sifrlyq ónimi boluy tiyis.

Ýshinshi: Qazaqsha animasiya men AI-kontent studiyalaryn qoldau

Ásirese jastar men ónirlik shygharmashylyq toptargha mýmkindik beru kerek. Bir ghana Astana men Almatygha emes, oblystar men audandargha da baghyttalghan shaghyn óndiristik ortalyqtar qajet.

Tórtinshi: Qazaqsha balalar kontentine arnayy memlekettik tapsyrys

Memlekettik tapsyrys tek televiziyalyq ónimmen shektelmeui kerek.

Oghan YouTube-serial, qysqa animasiya, komiks, audiokitap, podkast, mobilidi oiyn, interaktivti ertegi, bilim beru viydeosy jәne AI-animasiya siyaqty jana formattar kirui qajet.

Besinshi: Balalar kontentin óndirushilerge emes, nәtiyjege qarjy bólu

Memleket qarjylandyrghan ónimning qansha qaralym jinaghany, qansha bala paydalanghany, qansha tilge audarylghany jәne halyqaralyq naryqqa shyqqany da baghalanuy kerek. Yaghni: «Qansha aqsha bólindi?» emes, «Qansha balagha jetti?» degen ólshem birinshi orynda túruy tiyis.

Altynshy: Balalar kontentin eksporttyq ónimge ainaldyru

Qazaq tilindegi kontent tek Qazaqstan ýshin jasalmauy kerek. Qazaq ertegisi aghylshyn, týrik, orys, qytay jәne basqa tilderge audarylyp, halyqaralyq naryqqa shyghuy mýmkin. Bizding últtyq keyipkerimiz sheteldik balagha da qyzyqty boluy yqtimal.

Búl – mәdeny diplomatiya. Búl – últtyq brend. Búl – kreativti ekonomika.

Qúryltaygha bir úsynys

Qúryltay ayasynda «Balalar kontenti jәne últtyq sifrlyq mәdeniyet» arnayy seksiyasyn qúrudy úsynamyn.

Búl alangha:

• jurnalister;
• balalar jazushylary;
• audarmashylar;
• animatorlar;
• rejisserler;
• IT mamandary;
• pedagogter;
• psihologter;
• kәsipkerler;
• ata-analar;
• balalardyng ózderi qatysuy kerek.

Óitkeni balalar turaly sheshimdi eresekter ghana qabyldap qoymauy tiyis. Balanyng ózi de qanday kontent kórgisi keletinin aituy kerek.

Mening jeke kәsiby úsynysym:

Men jurnalist-audarmashy әri balalar kontentin jasaushy retinde búl júmystyng ishki qiyndyqtaryn jaqsy týsinemin.

Qazaq tiline mәtin audaru – bir mәsele. Ony balagha qyzyqty etip audaru – mýldem basqa mәsele.

Ssenariydi qazaqsha jazu – bir mәsele. Ony balanyng emosiyasyna jetkizu – basqa mәsele.

Jasandy intellekt arqyly suret jasau – onaylap keledi. Biraq qazaq balasynyng jýregine jaqyn keyipker jasau – ýlken shygharmashylyq mindet.

Sondyqtan men osy baghytta júmys isteytin jurnalister, audarmashylar, pedagogter jәne shygharmashylyq mamandardyng tәjiriybesin memlekettik sayasat qalyptastyru kezinde paydalanudy úsynamyn.

Qúrmetti Qasym-Jomart Kemelúly!

Qazaqstannyng bolashaghy turaly kóp aitamyz. Biz bilimdi úrpaq tәrbiyelegimiz keledi. Sifrlyq Qazaqstan qúramyz deymiz. Jasandy intellekt dәuirine qadam basyp jatyrmyz. Qazaq tilin damytamyz deymiz. Kreativti industriyany órkendetemiz deymiz. Osynyng bәrining toghysatyn bir nýktesi bar.

Ol – býgingi bala. Eger biz balanyng tiline, qiyalyna jәne sifrlyq әlemine býgin kirmesek, erteng kesh boluy mýmkin. Óitkeni bala kýtip otyrmaydy. Ol qazir-aq kontent kórip otyr. Qazir-aq keyipker tandap otyr. Qazir-aq til ýirenip otyr. Qazir-aq ózining mәdeny әlemin qalyptastyryp jatyr.

Sondyqtan bizding tandauymyz anyq boluy kerek: Balany tek kontent tútynushysy retinde qaldyramyz ba, әlde onyng qiyalyn qalyptastyratyn últtyq kontentti ózimiz jasaymyz ba?

Meninshe, Qazaqstan ekinshisin tandauy tiyis!

Qorytyndy: Qazaqstanda shamamen 34 payyz bala bar. Olardyng basym bóligi – qazaq balalary. Búl – jay statistika emes. Búl – Qazaqstannyng eng ýlken bolashaq auditoriyasy.

Bizde múra bar. Bizde til bar. Bizde talant bar. Bizde tehnologiya bar. Endi osy mýmkindikterdi biriktiretin memlekettik erik pen jýieli industriyalyq sayasat kerek.

Men Preziydentke jәne Qúryltay mýshelerine balalar kontentin mәdeniyetting qosalqy baghyty emes, últtyq damu sayasatynyng strategiyalyq baghyty retinde qarastyrudy úsynamyn. Óitkeni býgin qazaq balasy kórgen keyipker – ertengi qazaq azamatynyng dýniyetanymyna әser etedi.

Býgin bala tyndaghan til – ertengi qoghamnyng tiline ainalady. Býgin bala qiyaldaghan әlem – ertengi Qazaqstannyng beynesine ainaluy mýmkin. Sondyqtan Qazaqstangha jay ghana kóp bala emes, ózining tilin, mәdeniyetin, tarihyn jәne bolashaghyn sýietin, әlemmen teng sóilese alatyn bala kerek.

Al onday úrpaqty tәrbiyeleuding bir joly – onyng ekranyn sapaly últtyq kontentpen toltyru!

Qúrmetpen,

Ábil-Serik Ábilqasymúly Áliәkbar,

jurnalist-audarmashy, fonolog-ghalym, әdebiyet teoriyasynyng zertteushisi, filologiya magistri, balalar kontentin jasaushy, Abai.kz aqparattyq portalynyng Abay oblysy boyynsha menshikti tilshisi, «Qúnanbay qajy atyndaghy Alash audarmashylar odaghy» qoghamdyq qorynyng atqarushy diyrektory, Ahmet Baytúrsynúly medalining iyegeri

Abai.kz