2 qazanda Aqordada Memleket basshysynyng tóraghalyghymen ónerkәsipti tereng sifrlyq transformasiyalaugha arnalghan Jasandy intellektini (JI) damytu jónindegi kenesting ýshinshi otyrysy ótti. Sózining sonynda Qasym-Jomart Toqaev AQSh Preziydenti Donalid Tramp pen iri tehnologiyalyq kompaniyalardyng basshylary Vashingtonda qol qoyghan JIY-di qauipsiz әri jauapty damytu jónindegi erikti kelisimdi qoldady. Memleket basshysy «Vashington modelin» Birikken Últtar Úiymynyng (BÚÚ) qamqorlyghymen jasalatyn halyqaralyq sharttyng yqtimal negizi retinde qarastyrudy úsyndy, Qazaqstannyng dialog alany retinde әreket etuge dayyn ekenin mәlimdedi jәne Kenes mýshelerinen Qazaqstannyng halyqaralyq bastamasy boyynsha úsynystardy qysqa merzimde engizudi súrady. Sonymen qatar ortaq payym jeltoqsan aiynda Mayamy qalasynda ótetin «Ýlken jiyrmalyq» (G20) sammiytinde tanystyrylatynyn týsindirdi.

«Superintellekt jónindegi Aq ýy kelisimi» (White House Accord on Super Intelligence) dep resmy atalghan kelisimge 29 qyrkýiekte qol qoyyldy. OpenAI jәne Google kompaniyalaryn qosa alghanda, alty amerikalyq kompaniyanyng basshylary ozyq modeliderding ainalasynda ishki monitoringten bastap tәuelsiz syrtqy audit pen diyrektorlar kenesi komiytetining qadaghalauyna deyingi baqylaudyng tórt dengeyin erikti týrde qalyptastyrugha mindetteme aldy. Auditorlar, merzimder men sanksiyalar qújatta kórsetilmegen. Donalid Tramp búl qújatty moralidyq túrghydan mindetteytin qújat dep atady. Sonymen birge qújattyng ózinde uaqyt óte kele búl qadamdardy zandar men retteu tetikteri arqyly bekitu oryndy boluy mýmkin degen eskertu bar.

Qújat JY salasyndaghy erejelerdi kim qalyptastyrady degen pikirtalas qyzghan kezde payda boldy. 21 qyrkýiekte jiyrma memleketting jәne Europalyq komissiyanyng basshylary standarttardy belgileytin jәne olardyng saqtaluyn qamtamasyz etetin halyqaralyq institut qúru mýmkindigin zerdeleuge shaqyrdy. Qazaqstan búl deklarasiyagha qol qoydy, BÚÚ Bas hatshysy Antoniu Guterrish ony qúptady, al AQSh pen Qytay oghan qosylghan joq. Kelesi kýni Donalid Tramp Bas Assambleyadaghy sózinde Vashingtonnyng JIY-di jahandyq baqylau jýiesin qúru әreketterin qabyldamaytynyn mәlimdedi. Birneshe kýnnen keyin Qytay Halyq Respublikasynyng Tóraghasy Sy Szinipinning Vashingtongha memlekettik sapary barysynda AQSh pen Qytay JIY-ge qatysty insiydentter boyynsha baylanys arnasyn qúrugha kelisti. Eki derjava insiydentter turaly aqparat almasudy qabyldady, alayda ony ekijaqty formatta jәne BÚÚ-dan tys jýrgizuge uaghdalasty.

Vashington qújatyna qatysty baghalar әrtýrli boldy. Oghan qol qoyghandar ony manyzdy qadam dep sanaydy, al búghan deyin Aq ýide JY sayasatyna jauapty bolghan Devid Saks búl qújatty, onyng pikirinshe, eshqashan jýzege aspauy mýmkin halyqaralyq kelisimnen әldeqayda tiyimdi sheshim dep atady. Kongrestegi jәne ghylymy ortadaghy synshylar kompaniyalar qaghidattardy ózderi әzirlep, auditordy da ózderi jaldaytynyn, al onyng oryndaluy eshqanday tetikpen qamtamasyz etilmegenin algha tartady. Meninshe, Aziya qoghamy institutynyng ókili Elvin Greylinning baghasy barynsha naqty. Onyng pikirinshe, búghan deyin retteuge qarsylyq bildirgen Meta jәne Nvidia kompaniyalarynyng basshylary mindettemelerdi qabyldaghanynyng ózi jetistik. Alayda ol qújatta tәuelsiz tekseru tetigi joq ekenin jәne bir elding sheginen tys qoldanylatyn eshqanday mehanizm qarastyrylmaghanyn atap ótedi.

Preziydentting úsynysy dәl osy ekinshi olqylyqtyng ornyn toltyrady jәne men onyng negizgi artyqshylyghyn osydan kóremin. Halyqaralyq qúqyq normalary memleketterding mindettemeleri arqyly qalyptasady, al kompaniyalardyng uәdesi onyng ornyn basa almaydy. Qyrkýiektegi deklarasiyagha qol qoyghan Qazaqstan BÚÚ qamqorlyghymen jasalatyn sharttyng negizi retinde amerikalyq qújatty aludy úsynyp otyr. Osylaysha, bir apta búryn bir-birine ýilespeytin bolyp kóringen eki tәsildi biriktiredi. AQSh Preziydentining qoly qoyylghan qújat Vashingtongha talqylaudan bas tartugha az mýmkindik qaldyrady, al zandar men retteu turaly eskertu shartty kelisimning jalghasy retinde qarastyrugha mýmkindik beredi. Sonymen birge tújyrym úsynys sipatynda qalyp otyr. Memleket basshysynyng aituynsha, kelisim «sarapshylar múqiyat zerdelegennen keyin barlyq mýddeli elder tarapynan modeli retinde qarastyryluy mýmkin». Búl AQSh-tan tys әzirleushilerge, eng aldymen qytaylyq kompaniyalargha da oryn qaldyrady. Óitkeni olardyng qatysuynsyz erejeler naryqtyng tek bir bóligin ghana qamtidy.

BÚÚ alanynda múnday dialog ýshin ghylymy negiz de, tiyisti format ta bar. 2025 jylghy 26 tamyzdaghy Bas Assambleyanyng 79/325 qararymen 40 sarapshydan túratyn JY jónindegi Tәuelsiz halyqaralyq ghylymy top jәne JIY-di basqaru jónindegi Jahandyq dialog qúryldy. Onyng alghashqy sessiyasy shilde aiynda Jenevada ótti. Qazirgi tanda búl eki tetik te naqty erejeler belgilemeydi jәne olardyng kelissózderge arnalghan dayyn mәtini joq. Qazaqstannyng bastamasy olargha júmys isteuge naqty taqyryp bere alady.

Qazaqstannyng dialog alany bolugha dayyndyghynyng naqty tәjiriybelik negizi bar. 2017 jyldan beri Astanada Siriya mәselesin retteu jónindegi halyqaralyq kezdesuler ótti, al 2024 jylghy mamyrda Almaty Armeniya men Ázerbayjan syrtqy ister ministrlerining kelissózderin qabyldady. JY salasyndaghy baghyt ta osyghan úqsas jýieli sipatqa iye. Shilde aiynda Shanhayda Preziydent JIY-di retteu men standarttau boyynsha túraqty saraptamalyq platforma qúrugha shaqyrdy, al 1 qyrkýiekte «ShYÚ plus» sammiytinde әrtýrli ortalyqtar arasyndaghy dialogqa yqpal ete alatyn orta derjavalar turaly aitty. Vashington qújatyn qoldau osy baghytty tolyqtyrady, óitkeni JY erejeleri jónindegi kelissózder alanyna tehnologiyalyq eki ortalyqtyng da senimi qajet.

Búl bastama otyrystyng taqyrybymen de tikeley baylanysty. Últtyq statistika burosynyng derekterine sәikes, 2025 jyly JY tehnologiyalaryn 5,1 myng kәsiporyn nemese esep bergen kәsiporyndardyng 3,4%-y qoldanghan. Al Preziydent jana tehnologiyalar óndiristi basqaru jýielerine integrasiyalanuy tiyis ekenin atap ótti. Modeli tehnologiyalyq jelige qol jetkizgen kezde onyng qauipsizdigi tehnologiyany satyp aludyng mindetti shartyna ainalady. Tapsyrys berushi jýiening qanday synaqtardan ótkenin jәne aqau oryn alghan jaghdayda búl turaly kim habarlaytynyn bilui kerek. Al importtyq modeliding ishki qúrylymyn ol kóre almaydy. Otyrysta Memleket basshysy óndiristik jaghdaylar úqsas bolghan kezde әr kәsiporynda synaqtardyng tolyq siklin qaytalaudyng qajeti joq ekenin atap ótti. Mening oiymsha, halyqaralyq shart tehnologiyalardy syrtqy saudada satyp alatyn elder ýshin de osynday mýmkindik berer edi. Kelisilgen erejeler boyynsha moyyndalghan audit tapsyrys berushini әr modelige jeke saraptama jýrgizu qajettiliginen bosatar edi.

Qazaqstan G20 qúramyna kirmeydi jәne 14–15 jeltoqsanda ótetin sammitke qonaq retinde shaqyryldy. Jana tehnologiyalar AQSh tóraghalyghynyng ýsh basym baghytynyng biri bolyp tabylady, sondyqtan qabyldaushy taraptyng qújaty negizindegi bastama onyng kýn tәrtibine sәikes keledi. Memleket basshysynyng shilde aiynda Shanhayda aitqan «Eshbir el tek JY tútynushysy bolyp qalmauy tiyis» degen sózi búl jerde praktikalyq jalghasyn tabady. Jeltoqsan aiyna deyin dayyndalghan mәtin sammitten keyin de qajet bolady, óitkeni BÚÚ-nyng Jahandyq dialogynyng ekinshi sessiyasy 2027 jylghy mamyr aiynda Niu-Yorkte ótedi.

Abai.kz