قازاق تىلىندە ءسوزدى قالاي ايتۋ كەرەگى مەن قالاي جازۋدىڭ ارا-جىگى ءبىرشاما ماسەلە تۋعىزىپ كەلەدى. بىراق بۇل ماسەلە تياناقتى قارالماعاندىقتان، وقيعا قۋالاپ شەشۋدى ادەتكە اينالدىرعانبىز.

ماسەلەن، جازۋدا قىركۇيەك دەپ تاڭبالاناتىن ءسوز اۋىزشا تىلدە «قىرگۇيەك» بولىپ ايتىلادى. سول سياقتى كوكونىس ءسوزى دە تابيعي ايتىمدا «كوگونۇس» بولىپ دىبىستالادى. ءبىز بۇلاردى جازۋدا ءبىر تۇردە، اۋىزشا سويلەۋدە ەكىنشى تۇردە قولدانامىز.

بۇل — قاتە ەمەس. بۇل — سويلەۋ مەن جازۋدىڭ تابيعاتى بىردەي ەمەستىگىنىڭ كورىنىسى. جانە دە ايتىم مەن جازىمدى تۇتاستىرىپ، بىرىڭعاي ەتۋ وڭاي ەمەس. بىلاي تارتساڭ – وگىز ولەدى، ولاي تارتساڭ – اربا سىنادى.

جاقىندا ورفوگرافياداعى وسىنداي ماسەلەلەردى رەتتەۋ ماقساتىندا جاڭا سوزدىك شىعارۋ ۇسىنىلىپ، بۇل باستاما ۇلتتىق جوبا رەتىندە باعالاندى. سوزدىك، ارينە، كەرەك. بىراق وسى جەردە ءبىر ساۋال تۋىندايدى:

بىزگە تاعى ءبىر سوزدىك كەرەك پە، الدە ودان دا جۇيەلى شەشىم كەرەك پە؟

سوزدىك پە، قوسىمتا ما؟

قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگى بۇرىننان بار. ول ءار جىلدارى تولىقتىرىلىپ، تۇزەتىلىپ، قايتا باسىلىپ كەلەدى. بىراق سوزدىكتەردىڭ بىرنەشە رەت جاڭارعانىنا قاراماستان، دۇرىس جازۋ ماسەلەسى تولىق شەشىلگەن ەمەس.

ماسەلە سوزدىكتىڭ قاجەتسىزدىگىندە ەمەس. سوزدىك دۇرىس نۇسقانى كورسەتەدى. ال بۇگىنگى ادامعا كەيدە دۇرىس نۇسقانى كورسەتۋدەن دە بۇرىن، ونى ءدال جازىپ وتىرعان كەزىندە ۇسىنۋ قاجەت. زامان تالابى — سول.

كومپيۋتەردە ءماتىن تەرىپ وتىرىپ، «قىرگۇيەك» دەپ جازساق، پروگرامدىق قامتىما  بىردەن «قىركۇيەك» دەپ ۇسىنسا شە؟ «كوگونۇس» دەپ جازساق، «كوكونىس» دەپ تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرسە شە؟ ءتىل تۇتىنۋشىسىنا (پوترەبيتەل يازىكا)  كەرەگى سول ەمەس پە؟ جانە دامىعان تىلدەردىڭ بۇل قولدانىسقا ەنگەنىنە دە 30-عا جۋىق جىل بولدى.

مىنە، بىزگە قوسىمتا (ورىس. پريلوجەنيە، اعىلش. application/app; ورفوگرافيالىق تەكسەرگىش — spell checker, قازاقشا: قوسىمشا، قولدانبا – دايەكسىز تۇردە قولدانىستا) كەرەك.

مۇنداي قۇرال كوپتەگەن تىلدەردە كۇندەلىكتى قولدانىستا بار. Word سەكىلدى ماتىندىك رەداكتورلاردا قاتە جازىلعان ءسوز بەلگىلەنىپ، دۇرىس نۇسقاسى ۇسىنىلادى. قازاق تىلىندە دە مۇنداي جۇيە بولۋى كەرەگىن ايتقانىمىزعا بىرنەشە جىل بولدى.

بىراق ونىڭ الدىندا شەشىلۋگە ءتيىس ءبىر ماسەلە بار: قوسىمتا نەنى دۇرىس دەپ تانيدى؟

وسى سۇراق ءبىزدى سوزدىكتەن ءارى قاراي، ءتىلدىڭ تەوريالىق نەگىزىنە الىپ كەلەدى.

ايتىم مەن جازىم

قىركۇيەك → قىرگۇيەك.
كوكونىس → كوگونۇس.

بۇل مىسالدار قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىندە ءسوز ىشىندەگى دىبىستاردىڭ ءبىر-بىرىنە ىقپال ەتەتىنىن كورسەتەدى. اسىرەسە داۋىستىلاردىڭ ۇندەسىمى مەن داۋىسسىزداردىڭ ءوزارا ىقپالى اۋىزشا ايتىمدا انىق بايقالادى.

بىراق جازۋ ايتىمدى سوزبە-ءسوز كوشىرە المايدى.

ەگەر ءار ءسوزدى قالاي ەستىلسە، سولاي جازاتىن بولساق، قازىرگى جازۋىمىز تۇبەگەيلى وزگەرەر ەدى. جازىم بەتىمەن كەتۋى ىقتيمال. ونىڭ ۇستىنە ءبىر ءسوزدىڭ ايتىمى سويلەۋ جىلدامدىعىنا، دىبىستاردىڭ كورشىلەستىگىنە، سويلەۋشىنىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي دا قۇبىلۋى مۇمكىن.

سوندىقتان ورفوگرافيانىڭ مىندەتى — ايتىلعان دىبىستى مەحانيكالىق تۇردە تاڭبالاۋ ەمەس، بەلگىلى ءبىر تەوريا مەن قاعيداعا نەگىزدەلگەن ءتىلدىڭ تۇراقتى جازبا تۇلعاسىن قالىپتاستىرۋ. ال ءبىز ەندى ساۋاتسىز تۇتۋشىنىڭ جەتەگىنە كوبىرەك ەرە باستادى. دەمەك نە ارەكەت بۇرىس، نە قاعيدامىز دايەكسىز.

بىراق بۇل جەردە كەلەسى سۇراق تۋىندايدى:

ايتىمداعى قانداي وزگەرىس جازۋدا كورسەتىلەدى، ال قانداي وزگەرىس كورسەتىلمەيدى؟

مىنە، ماسەلەنىڭ عىلىمي وزەگى وسىندا.

فونوگرافيا ماسەلەسى

دىبىس پەن تاڭبانىڭ، ايتىم مەن جازىمنىڭ اراقاتىناسى — جاي عانا ەملە ماسەلەسى ەمەس. بۇل — قازاق تىلىندەگى فونوگرافيانىڭ تەوريالىق ماسەلەسى.

قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي ايتىمىندا ۇندەسىم، ىقپال، ىقشامدالۋ سياقتى فونەتيكالىق قۇبىلىستار جۇرەدى. بىراق ولاردىڭ بارلىعىن جازۋعا ءتۇسىرۋ مىندەتتى ەمەس.

دەمەك، بىزگە تەك «دۇرىس جازىلاتىن سوزدەردىڭ» ءتىزىمى ەمەس، ايتىم مەن جازىمنىڭ اراقاتىناسىن رەتتەيتىن جالپى پرينتسيپتەر جۇيەسى قاجەت.

ءبىر ءسوزدىڭ دۇرىس نۇسقاسىن سوزدىككە ەنگىزۋگە بولادى. ال ەرتەڭ جاڭا تەرمين، جاڭا اتاۋ نەمەسە بۇرىن سوزدىكتە بولماعان جاڭا تىلدىك تۇلعا پايدا بولسا شە؟

ونى قالاي جازامىز؟

ەگەر پرينتسيپ بەلگىلى بولسا — جاۋاپ تابامىز. ەگەر پرينتسيپ انىق بولماسا — تاعى دا جەكە ءسوزدىڭ جازىلۋىن عانا انىقتاۋعا ءماجبۇر بولامىز. سول ءۇشىن سوزدىك وزگەرتەمىز.

سوندىقتان ورفوگرافيالىق سوزدىك — ماسەلەنىڭ باستاۋى ەمەس. ول تەوريالىق نەگىزدە جاسالعان پراكتيكالىق قۇرال بولۋى كەرەك.

تىزبەك قايدا؟

وسىدان ءتىلبىلىم جۇيەسىنىڭ بۇدان دا ۇلكەن ماسەلەسى كورىنەدى.

تىلبىلىمدە تەوريا → پراكتيكا → ۇقتىرۋ → تاراتۋ دەگەن تۇتاس تىزبەك بولۋى كەرەك.

تەوريا — تىلدىك قۇبىلىستىڭ عىلىمي نەگىزىن انىقتايدى.

پراكتيكا — سول نەگىزدە ەرەجە، سوزدىك، انىقتامالىق جانە تىلدىك بازا قالىپتاستىرادى.

ۇقتىرۋ — قابىلدانعان نورمانى ءتىلدى تۇتىنۋشىعا تۇسىندىرەدى.

تاراتۋ — سول نورمانى كۇندەلىكتى قولدانىسقا ەنگىزەدى.

ال بىزدە كەيدە وسى تىزبەك تەوريا → سوزدىك دەگەن جەردە ءۇزىلىپ قالادى.

سوزدىك شىعادى. بىراق ونىڭ الدىندا قانداي تەوريالىق وزگەرىس بولعانى، نەگە بەلگىلى ءبىر ءسوز بۇرىنعىدان باسقاشا جازىلاتىنى، قانداي ءپرينتسيپتىڭ نەگىزگە الىنعانى كوپشىلىككە ءاردايىم تۇسىنىكتى بولا بەرمەيدى.

ءسويتىپ، ءتىل تۇتىنۋشى جاڭا ورفوگرافيالىق نورمامەن اياق استىنان بەتپە-بەت كەلەدى. «قىرگۇيەك» پەن «كوگونىس» تە وسىلارعا مىسال.

وزگەرىس نەگە توسىن؟

ورفوگرافيالىق سوزدىك وزگەرسە، ونىڭ وزگەرگەنىن حالىققا الدىن الا ءتۇسىندىرۋ قاجەت جانە ونى دايەكتەپ، ساۋاتتى تۇردە نەگىزدەۋ كەرەك. ايتپەسە، ءتىلدىڭ ابىرويى تۇتىنۋشى الدىندا اقتارىلادى، سوسىن ول تىلگە كۇمان كوبەيەدى، تۇتۋشىلار (نوسيتەل) قاتارى سەلدىرەيدى.

قاي سوزدەر وزگەردى؟

نەگە وزگەردى؟

قانداي عىلىمي پرينتسيپ نەگىز بولدى؟

بۇل وزگەرىس ءبىر سوزگە عانا قاتىستى ما، الدە تۇتاس سوزدەر توبىنا ورتاق پا؟

جاڭا نورما قاشاننان باستاپ قولدانىلادى؟

بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ جاڭا سوزدىك شىققاننان كەيىن ەمەس، وعان دەيىن بەرىلۋى كەرەك.

ويتكەنى ءتىل — قاۋلى شىققان كۇنى وزگەرىپ كەتەتىن تەحنيكالىق جۇيە ەمەس. ادامداردىڭ جازۋ داعدىسى ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسادى.

كەشە دۇرىس بولعان ءسوزدىڭ بۇگىن باسقاشا جازىلۋى مۇمكىن. بىراق ءتىل تۇتىنۋشى (پوترەبيتەل يازىكا) ودان بىردەن «نەگە؟» دەپ سۇرايدى. وعان قاقى بار. ءارى وعان عىلىمي تۇرعىدان تۇسىنىكتەمە بەرىلۋى كەرەك.

كىم جاۋاپتى؟

وسى جەردە جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى دە تۋىندايدى.

ورفوگرافيالىق نورمانى كىم جاساقتايدى؟ كىم بەكىتەدى؟ كىم تۇسىندىرەدى؟ كىم ونى قولدانىسقا ەنگىزەدى؟

بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابى انىق بولۋى كەرەك.

ءتىل تۇتىنۋشى ورفوگرافيالىق نورمانى ءوزى جاساپ وتىرعان جوق. ول عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە، سوزدىككە، وقۋلىققا، رەسمي قۇجاتقا سۇيەنەدى. ەندەشە سول نورمانى جاساعان جۇيە ونىڭ قوعامعا تۇسىنىكتى تۇردە جەتكىزىلۋىنە دە جاۋاپتى بولۋى قاجەت. وقۋلىققا، وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگەن ءاربىر جاڭا ۇعىم، جاڭا ءسوز دەرەۋ ءتۇسىندىرۋشى مەن تاراتۋشىنىڭ كۇشىمەن ءوز ورنىن تابۋى كەرەك. جانە ول تۇراقتى كورنەكتى ورىنداعى سايماندا تۇرۋى كەرەك. ەشكىم «ايدالاداعى جوعالعان قوزىنى ىزدەۋدىڭ» ماشاقايتىنا تۇسپەۋى شارت!

جاڭا نورما قابىلدانعان كەزدە ونىڭ بۇرىنعى نۇسقامەن ايىرماشىلىعىن كورسەتەتىن سالىستىرمالى كەستەلەر، تۇسىندىرمەلەر، مىسالدار، وقۋ ماتەريالدارى جاسالۋى كەرەك.

سوندا وزگەرىس حالىققا «جاڭا سوزدىك شىقتى» دەگەن جاڭالىق رەتىندە ەمەس، «مىنا عىلىمي سەبەپپەن مىنا نورما وزگەردى» دەگەن تۇسىنىكتى ۇدەرىس رەتىندە جەتەدى.

بىراق بۇگىنگى تسيفرلىق زاماندا ۇقتىرۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. نورمانى تاراتۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى قاجەت.

ادام قازاق ءتىلىن قازىر كىتاپتان عانا وقىمايدى. ول كومپيۋتەردە، تەلەفوندا، الەۋمەتتىك جەلىدە، ەلەكتروندىق پوشتادا، ءتۇرلى ماتىندىك رەداكتورلاردا جازادى.

سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق نورماسى سول ورتالاردىڭ بارىنە مۇلتىكسىز ءارى بۇلتاقسىز ەنۋى كەرەك.

ول ءۇشىن عىلىمي نەگىزدەلگەن تسيفرلىق ورفوگرافيالىق بازا جاسالىپ، ونىڭ نەگىزىندە «دۇرىس جازۋ» قوسىمتاسى ازىرلەنسە، ماسەلە مۇلدە باسقا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى.

پايدالانۋشى «قىرگۇيەك» دەپ جازدى دەلىك. قوسىمتا بىردەن «قىركۇيەك» نۇسقاسىن ۇسىنادى.

«كوگونۇس» دەپ جازسا، «كوكونىس» نۇسقاسىن كورسەتەدى.

قاتە جالعانعان قوسىمشانى بايقايدى. كۇماندى تۇلعانى بەلگىلەيدى. قاجەت بولسا، نەگە ولاي جازىلاتىنىن تۇسىندىرەدى.

بۇل قۇرال Word-تا، براۋزەردە، ءموبيلدى قۇرىلعىدا جانە قازاقشا ءماتىن تەرىلەتىن باسقا دا تسيفرلىق ورتادا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس.

سوندا:

سوزدىك — نورمانى كورسەتەدى.

قوسىمتا — نورمانى قولدانۋعا كومەكتەسەدى.

ال ەكەۋىنىڭ نەگىزىندە تەوريالىق جۇيە مەن تسيفرلىق تىلدىك بازا تۇرادى.

ۇلتتىق جوبا قانداي بولۋى كەرەك؟

ەگەر ورفوگرافيا ماسەلەسى ۇلتتىق جوبا رەتىندە قولعا الىناتىن بولسا، ونى ءبىر عانا سوزدىك شىعارۋمەن شەكتەمەگەن ءجون. شەكتەلسە – وزىق ەمەس، ۇزىك شارۋا بولعانى.

ول مىناداي تۇتاس جۇيە بولۋى مۇمكىن:

تەوريا → ورفوگرافيالىق پراكتيكا → ۇقتىرۋ → تسيفرلىق تاراتۋ.

ياعني الدىمەن قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسى مەن جازۋ جۇيەسىنىڭ اراقاتىناسى عىلىمي تۇرعىدان ناقتى انىقتالادى.

سودان كەيىن سول پرينتسيپتەرگە سۇيەنگەن ورفوگرافيالىق بازا مەن سوزدىك جاسالادى.

ودان كەيىن وزگەرىستەر حالىققا الدىن الا تۇسىندىرىلەدى.

ال ەڭ سوڭىندا بۇل نورما ادامنىڭ كۇندەلىكتى جازۋىنا تسيفرلىق تۇردە ەنگىزىلەدى.

سوندا ءبىز ورفوگرافيانى كىتاپ سورەسىندە نە پورتالدا قالدىرمايمىز. ونى ادامنىڭ كۇندەلىكتى جازۋ ارەكەتىنە اينالدىرامىز.

بالكىم، بۇگىنگى ۇلتتىق جوباعا قويىلاتىن باستى سۇراق وسى شىعار:

تاعى ءبىر سوزدىك كەرەك پە، الدە دۇرىس جازۋعا كومەكتەسەتىن تۇتاس جۇيە كەرەك پە؟

سوزدىك كەرەك.

بىراق سوزدىكپەن بىتپەيتىن جۇمىس بار. بۇل — تسيفرلىق شاپشاڭ ءداۋىر.

سەرىك ەرعالي

Abai.kz