«Aqbilek. Týs»

Ghabit Mýsirepov atyndaghy Qazaq memlekettik akademiyalyq balalar men jasóspirimder teatry jana mausymyn Jýsipbek Aymauytovtyng «Aqbilek» romanynyng jelisi boyynsha sahnalanghan «Aqbilek. Týs» spektaklining premierasymen ashty. Qoyylymdy sahnalaugha arnayy shaqyrylghan bashqúrt rejisseri - Ayrat Abushahmanov.

Qoyylymdy tamashalamas búryn-aq kórermenning nazary onyng atauyndaghy bir ghana sózge auady: jay ghana «Aqbilek» emes, «Aqbilek. Týs». Nege «týs»? Búl súraqtyng jauaby spektaklidi kórgennen keyin baryp anyqtalady.

Óitkeni rejisser klassikalyq shygharmany kәdimgi oqigha jelisining birizdi bayany retinde emes, Aqbilekting sanasynda ótip jatqan týs, eles, ýzik-ýzik estelikter kenistigi retinde úsynady. Búl sheshimning shygharma tabighatymen baylanysy da bar. Romanda Aqbilekting týs kóretin, eles pen ónning arasy ajyrap ketetin tústary kóp kezdesedi. Rejisser sol erekshelikti sahnalyq konsepsiyanyng ózegine ainaldyrghan sekildi.

Shymyldyq týrilgen sәtten-aq kórermendi kәdimgi sahnalyq kenistik emes, ózgeshe bir týs әlemi qarsy alady. Kógildir sahna, kómeski kórinetin detalidar, túman, jaryq pen әuen — barlyghy shynayylyqtyng shekarasyn búzyp, bizdi beymәlim әlemge engizedi. Aqbilekting jerden ajyrap, biyikte kórinui de osy әserdi kýsheytedi.

Kózge emis-emis shalynatyn beyneler, kliptik sipattaghy ýzik-ýzik sahnalar, bir kórinisten ekinshisine jyldam auysuy da surrealistik janrdyng tabighatyna sәikes keledi. Múnda oqigha logikalyq birizdilikpen bayandalmaydy, adamnyng týs kóru zandylyghymen órbiydi: bir elesten ekinshisine, bir sezimnen kelesi sezimge auysyp otyrady.

Biraq soghan qaramastan, spektakliding ishki yrghaghy búzylmaydy.

Kerisinshe, qoyylymnyng bir artyqshylyghy da osynda: bir jarym saghatqa sozylatyn spektakli bir sәtke de zeriktirmeydi.

Ayrat Abushahmanovtyng rejisserlik qoltanbasy spektakliding sahnalyq tilinen birden bayqalady.

Oqigha duana Eskendirding bayandauymen bastalady. Ol qoyylym boyy birneshe funksiya atqarady: birde avtordyng ornyn basqan bayandaushy, birde oqighagha tikeley qatysushy, key tústa keyipkerlerge jol silteytin dәneker.

Búl túrghydan alghanda, Eskendir — jay ghana shygharmadaghy keyipker emes, spektakliding qúrylymyn ústap túrghan manyzdy tetik.

Qoyylymdaghy әr jana keyipkerding replikagha kirispes búryn ózin tanystyruy da nazar audarady. Búl — Aymauytovtyng poetikalyq mәtini men bayandau mәnerin saqtaugha jasalghan qadam. Rejisser shygharmany zamanauy sahnalyq tilge beyimdegenimen, onyng avtorlyq tynysyn joghaltpaugha tyrysqan.

Osy orayda inssenirovkanyng da sauatty jasalghanyn atap ótken jón. Saghadat Ordasheva kólemdi, shytyrman oqighalargha toly romannan janrdyng tabighatyn ashugha qajetti jelilerdi ghana alghan.

Sonymen qatar inssenirovkada rejisserlik avtorlyqqa da oryn berilgen. Mәselen, spektakli Aqbilekting dýniyege kelui, boyjetip ósui sekildi romanda joq kirispe kórinisterden bastalady. Anasynyng әldiyi, әkesining úzatylar aldyndaghy batasy — Aqbilekting qanday ortada, qanday tәrbie kórip óskenin birden anghartatyn manyzdy sahnalyq prolog.

Onyng ýstindegi aq kóilek te jay ghana kostum emes. Úzyn jeni Aqbilekting aq bilegin kórsetpey túrady. Búl detali keyin spektaklide qayta oralyp, óz maghynasyna ie bolady. Demek, suretshi men rejisser kostumdi keyipkerding syrtqy beynesin jasau ýshin ghana emes, dramaturgiyalyq aksent retinde paydalanghan.

Aqbilek sahnagha ertegidegi hanshayymday, ertoqymgha úqsas qúrylymnyng ýstinde otyrghan kýide tóbeden týsedi. Al toy bolghaly jatqan ýige jabuly kelgen kýieuding betin ashqanda basqa adam bolyp shyghuy — qoyylymnyng surrealistik tabighatyn birden anghartatyn kórinisterding biri.

Osy jerden Aqbilekting ómirindegi negizgi qaqtyghys bastalady.

Auylgha basyp kirgen aqtar onyng anasyn óltirip, ózin alyp qashady.

Sol sәttegi sahnadaghy qyzyl boyau, at dýbiri, myltyq dauysy — oqighanyng tragizmin kýsheytetin qarapayym, biraq әserli sahnalyq qúraldar.

Aqbilekti soldattardyng kórpege orap alyp ketui de este qalady.

Óitkeni, kórpe  — spektaklidegi jay ghana dekorasiyalyq zat emes, birneshe ret qaytalanyp, әr sahnada jana maghynagha ie bolatyn manyzdy sahnalyq obraz.

Aqtardan qútylyp, auylyna oralghan Aqbilekti auyl әielderi sóz etken tústa da kórpe sahnagha shyghady. Áyelder qatar túryp, kórpening shanyn shybyqpen qaghady. Búl әreketti auyldyng «abyroyyn», «atyn» kirletken Aqbilekten tazartu isharasy retinde qabyldaugha bolady. Al shybyq olardyng ashuy men agressiyasyn bildiretindey.

Spektakli sonyndaghy Aqbilekting bosanatyn sahnasynyng da ýiilgen kórpeler ýstinde ótui búl detalidyng kezdeysoq alynbaghanyn anghartady.

Bir ghana zattyng spektakli boyynda әrtýrli maghynalyq qyzmet atqaruy — qoyylymnyng sәtti metaforalarynyng biri.

Aqbilekting aqtardyng ortasyna kelgendegi tildik bógdeligi de ózinshe sheshim tapqan. Rejisser olardyng sózin arnayy orys tiline aksent qoyyp, sayasilandyryp jibermeydi. Kerisinshe, soldattardyng әngimesin әdeyi týsiniksiz, jasandy tilge ainaldyrady. Osy arqyly kórermen Aqbilekting ózge ortadaghy jalghyzdyghy men dәrmensizdigin sezinedi.

Eki ofiyserding Aqbilekke talasyp, birin-biri atyp óltiretin dueli sahnasy da óte jinaqy qúrylghan. Jalpy qoyylymdaghy sahnalyq auysular qysqa әri jýieli. Bir sahna ekinshisinen tabighy tuyndap otyrady.

Paralleli qúrylghan sahnalar da kóp. Mysaly, Mamyrbaygha satqyndyq jasap, Aqbilekti aqtargha alyp bergen Múqash óz oqighasyn bayandap túrghan kezde, artqy planda Qaramúrttyng Aqbilekke jaqyndap, ony ainalshyqtap, ózine tartugha tyrysqan kórinisi qatar órbiydi.

Bir sahnada — satqyndyqtyng sebebi, ekinshisinde — sol satqyndyqtyng qúrbany bolyp otyrghan qyzdyng taghdyry. Búl da songhy kezderi teatr sahnasynda keninen qoldanylyp jýrgen tyng tәsilderding biri.

Al Qaramúrttyng Aqbilekti paydalanyp bolghan son, onyng ózgege ketpeui ýshin myltyghyn kezeytin sahnada jaryq erekshe qyzmet atqarady. Jýzi synyq, jýrisi qatqyl, kózi qantalaghan ofiyserding ishki kýii jaryq arqyly beriledi. Myltyq atylghan sәtte qyzyl týsting aqqa auysuy — Aqbilekting aman qalghanyn bildiretin әserli vizualdy sheshim.

Aqyry auylyna qaytpaq bolghan Aqbilek jolda duana Eskendirge kezigedi. Ashtyqtan әlsiregen, qorqynyshtan tityqtaghan qyzdy arqasyna salyp alyp kele jatqan Eskendirding ýstinde Aqbilek týs kóredi. Anasy til qatady.

Biraq tiri dauyspen emes, taspadan estilgen ýnmen.

Búl — úsaq kóringenimen, qoyylymnyng janrlyq tabighatyn dәl ústap túrghan detali. Óitkeni múnda ólgen adamnyng sahnagha qayta kelui emes, Aqbilekting sanasynda saqtalghan anasynyng ýni manyzdy.

Aqbilek auylyna oralghannan keyingi sahnalardyng negizgi bóligin auyl әielderi qúraydy. Olardyng birkelki kiyinui de әleumettik tendikti ghana emes, auyldyng ortaq pikirin, kópshilikting birdey oilaytyn, ósekke beyim tabighatyn bildiretindey.

Olar spektakliding ózindik «hory» ispetti.

Birining sózin biri ilip әketip, auylgha ósek taratady. Aqbilekti ortagha alyp, kýshtep joqtau aitqyzady. Búl sahnalar tragediyanyng arasynan komediyalyq renk tudyryp, dramanyng auyr tynysyn bir sәtke jenildetedi.

Jalpy, búl qoyylym qansha jerden dramalyq oqighagha qúrylghanymen, kórermendi egilip jylatudy maqsat etpeydi.

Jylamaysyn. Biraq tamaghynda bir óksik túrady. Jýreging auyrady.

Osy әserge muzyka men hordyng da qosqan ýlesi zor. Ásirese Aqbilekting anasyn jerleu kezindegi әielderding joqtauy erekshe әser qaldyrady. Ádettegi ashy aiqay men zardyng ornyna әuenge qúrylghan hor estiledi. Túla boydy dir etkizetin búl sahna tragediyany odan sayyn qoylatpaydy, kerisinshe onyng ishki múnyn terendetedi. Hormeysterlik júmysty Astanadan arnayy shaqyrylghan Aneli Sirgebaeva atqarghan.

Qoyylymnyng muzykalyq sýiemeldenuindegi taghy bir útymdy túsy — dramany jasandy týrde dramatizasiyalaytyn, kórermendi jylaugha mәjbýrleytin muzykanyng joqtyghy. Oinalatyn әuenderding yrghaghy da, sipaty da spektakliding týs tabighatyna baghynady. Búl qoyylym kompozitory Amanjol Erjanúlynyng enbegining jemisi.

Akterlik ansamblige kelsek, spektaklide akterlerge úzaq monologtar men kólemdi dramalyq sahnalar arqyly sheberligin tanytatynday mýmkindik berilmese de, qoyylymnyng negizgi jýgin akterlik qúram kóterip túr.

Eki kýn qatarynan spektakliding basty rólderi bir qúrammen oinaldy. Qosalqy rólderde ghana ózgerister boldy. Búl — rejisserding sanaly ústanymy eken. Qoyylymnyng tútastyghy túrghysynan búl óte dúrys sheshim.

Óitkeni eki qúrammen oinaytyn key qoyylymdarda eki týrli akterlik tabighat payda bolyp, bir spektakliding ózi eki týrli әser qaldyratyn, eki týrli dengeyde qabyldaugha tura keletin jaghdaylar jii kezdesedi. Al búl spektaklide negizgi akterlik ózek saqtalghan.

Aqbilekting ómirine tikeley qatysy bar manyzdy keyipkerlerding biri — jengesi Úrqiya. Qoyylymda aktrisa Móldir Qonysqyzy somdaytyn búl obrazgha aitarlyqtay salmaq berilgen. Aqbilekting Bekbolatpen qayta tabysuyna, hat almasuyna, keyin kezdesulerine yqpal etetin de — osy Úrqiya.

Alayda dәl osy obrazgha qatysty kýmәndi tús bar.

Aymauytov romanyndaghy Úrqiya — Aqbilekke sonyna deyin shyn janashyr, onyng abyroyyn oilaghan keyipker. Al spektaklidegi Úrqiyadan qyzghanysh pen baqtalastyqtyng belgileri kórinedi. Ásirese Aqbilek ayaghy auyr bolghanda onyng Bekbolatqa bar shyndyqty ashuy, ishine jastyq tyghyp alyp, ózining balasy joqtyghyn aityp qyzghanysh tanytuy, Aqbilekting balasyn ózine alghysy keletin әreketi keyipker tabighatyn ekige jaryp jiberedi.

Búl aktrisanyng osal oiynynan ghana dep kesip aitu qiyn. Mәsele rejisserlik tapsyrmanyng ózinde nemese romannyng dәl osy túsynyng sahnalyq núsqada tolyq tarqatylmauynda boluy mýmkin. Biraq qalay bolghanda da, Úrqiya obrazy kónilde súraq qaldyrady.

Aqbilekting ógey sheshesi Órikting eki qúramda somdaluy da qyzyq salystyrugha mýmkindik berdi. Romandaghy Órik – qatqyl, óktem, óz degeninen qaytpaytyn әiel. Ol Aqbilekti ógeysitip qana qoymay, onyng taghdyryna syrttay ýkim shygharatyn, meyirimnen júrday,óz paydasy men el sózin joghary qoyatyn adam retinde kórinedi. Biraq jazushy onyng minezin aihay-shumen emes, sózi, is-әreketi, qarym-qatynasy arqyly birtindep ashady.  Alghashqy kýngi aktrisa Dinara Núrbolat keyipkerding qatqyl minezin syrtqy ekspressiyagha kóbirek sýienip jetkizedi. Dauysyn kóterip, qimylyn irilendirip,keyipkerding ashuyn aldynghy qatargha shygharady. Sonyng saldarynan Órikting minezi key tústa әsireleuge jaqyndap ketedi. Al ekinshi qúramdaghy aktrisa Núrjamal Ábilqiyasqyzy dәl sol qytymyr beyneni bayyppen, ústamdylyqpen jetkizdi. Onyng Órigi roman keyipkerine jaqynyraq kórindi. Áldeqayda shynayy shyqty. Bir obrazdyng eki týrli akterlik sheshimin kóru arqyly sahnadaghy «qatqyldyqtyn» mindetti týrde aiqaymen berilmeytinin de angharugha bolady.

Al spektakliding sózsiz janalyghy bolghan — akter Álihan Kәribaev somdaghan duana Eskendir.

Onyng sóz saptauy, kózin oinatuy, tilin sәl kýrmelte sóileui, duananyng jyndy adamgha úqsas shekaralyq kýiin ústauy — obrazdy birden este qaldyrady. Eskendirding syrtqy ekssentrikasynyng ar jaghynda spektakliding ishki qúrylymyn ústap túrghan manyzdy túlgha ekeni birtindep ashylady.

Aqbilek auylgha oralghannan keyin qogham men otbasy qabyldamay, jalghyz qalghan tústa onyng Úrqiyagha Aqbilekke barudy, janyna medeu boludy, sóilesudi, jan jarasyn emdeuge kómektesudi menzeui — ony keyipkerlerdi baylanystyrushy, baghyt silteushi túlgha dengeyine kóteredi. Key tústa onyng sәuegeylik sipaty da kórinedi.

Al basty róldegi Aqbilek beynesin somdaghan Asyl Sәrsen — spektakliding eng sәtti akterlik júmystarynyng biri.

Nәzik syrtqy kelbeti, júmsaqtyghy, anghaldyghy, bala minezi keyipker tabighatyna óte sәikes keledi. Eng manyzdysy — aktrisa Aqbilekting ishki kýiin sózben ghana emes, dene tilimen keremet jetkizedi.

Qorqynyshtan denesining dirildeui, balasha quanuy, jylauy, ayaghy auyrlaghannan keyin jýrisining ózgerui — bәri syrtqy qimyl emes, keyipkerding ishki ózgerisin kórsetetin akterlik qúralgha ainalghan.

Ásirese Bekbolattyng hatyna jauap beretin sahnada Aqbilekting tolqynysy, ýmiti, senimi sózden góri plastika, qozghalys pen әuen arqyly seziledi.

Bekbolat ekeuining altybaqan ýstindegi mahabbat sahnasy da osy tәsilding jalghasy. Múnda da sezim sóz arqyly emes, is-qimyl arqyly beriledi.

Jәne dәl osy sәtte spektakliding basynda bayqalghan detali qayta oralady: qoyylym boyy úzyn jenning astynda jasyrynghan Aqbilekting aq bilegi alghash ret ashylady.

Búl — óte әdemi rejisserlik-obrazdyq sheshim.

Jalpy spektaklidegi barlyq qimyl-qozghalystyng tútas jýiesinde horeograf Saltanat Beymiyshevanyng enbegi aiqyn seziledi. Plastika búl qoyylymda jay ghana kórkemdik әshekey emes, oqighany jetkizuding negizgi tilderining birine ainalghan. Áuen, yrghaq, jaryq, plastika — barlyghy bir-birine qyzmet etedi.

Sol sebepti spektaklide sózden góri әreket, dialogtan góri beyne, bayandaudan góri sahnalyq assosiasiya basym.

Degenmen spektakliding eng dauly túsyn da eskermey ketkenimiz jón bolmas.

Rejisser romandaghy Aqbilekting býkil taghdyryn tolyq qamtymay, onyng ómirindegi jaraqatqa, qúrbandyqqa, qorqynyshqa kóbirek nazar audarghan.

Al týpnúsqada oqigha Aqbilekting ishki ózgeruimen, ruhany ósuimen, ózin qayta tabuymen, balasymen tabysuymen ayaqtalady.

Sondyqtan spektaklidi kórgende Aqbilekting taghdyrynyng bir ghana qyry alynghanday әser qaluy mýmkin.

Biraq búl jerde rejisserlik tandaugha da týsinistikpen qaraugha bolady.

Óitkeni rejisser romannyng finalyn sol kýiinde qaytalamay, oqighany týstegidey týsiniksiz, kómeski, ayaqtalmaghan kýide qaldyrady. Kórermenge dayyn jauap úsynbaydy. Aqbilekting ary qarayghy taghdyryn әrkim óz qalauynsha jalghastyra alady. Búl – ashyq final.

Múnday tandau spektakliding janrlyq tabighatyna da tamasha sәikes keledi.

Týs eshqashan shynayy ómir sekildi logikalyq nýktemen ayaqtalmaydy. Adam oyanghan song ghana onyng qay jerde bastalyp, qay jerde ýzilgenin angharady. «Aqbilek. Týs» te dәl sonday әser qaldyrady.

Sondyqtan spektakliding finalyn da dәl osynday ayaqtalmaghan kýide qaldyru — rejisserding shygharmany tolyq qamtymaghany emes, kerisinshe, tandaghan janrynyng zandylyghyn qatang saqtaghany dep qabyldaugha bolady.

Eng bastysy - Ayrat Abushahmanov klassikalyq shygharmany eski sarynda sahnagha kóshirip qoidan bas tartqan. Biraq janashyl forma izdey otyryp, shygharmanyng últtyq tabighatyn joghaltpaghan. Avtordyng mәtini, keyipkerleri men negizgi oqigha jelisi saqtalghan, ózgergeni - olardyng sahnadaghy ómir sýru formasy ghana.

Sol sebepti «Aqbilek. Týs» — Jýsipbek Aymauytovtyng romanyn sahnadan qaytalap bayandau emes, kórermenge ony basqasha sezindiru әreketi.

Spektakliding basty qúndylyghy da osynda!

Júldyz Kapezova, teatrtanushy

Abai.kz