ARHEOLOGIYaLYQ QAZBADAN ALGhASh RET ShYNGhYS QAGhANNYNG BILIK-ÓSIYETI TABYLDY

Óvórhangay aimaghynyng Úyangha súmyny aumaghynan tabylghan kóne qala júrty Mongholiyadaghy alghashqy ghibadathanalardyng biri bolghany anyqtaldy. Sonymen qatar osy jerden Shynghys qaghannyng bilik-ósiyetining bir bóligi tabyldy.

Anyghyn Kók Tәniri biledi, ras bolsa janalyq rasynda qyzyq. 2025-2026 jyldary Mongholiya Ghylym akademiyasynyng Tarih jәne etnologiya instituty men japon ghalymdary birlesken «Bichees» («Jazu») jobasy ayasynda Óvórhangay aimaghy, Úyangha súmynyndaghy Olon sým eskertkishine qazba jýrgizgen. 2026 jylghy 15 qyrkýiekte akademik S.Chuluun, professor Takashy Masýkava jәne Hitoshy Mýraoka zertteuding jana nәtiyjelerin tanystyrghan.

Mongholiya Ghylym akademiyasynyng Tarih jәne etnologiya institutynyng habarlauynda: «Zertteu barysynda eskertkish aumaghynyng shyghys bóliginde ornalasqan iri ghimarat pen onyng ontýstigindegi shaghyn qúrylysqa qazba jýrgizildi. Iri ghimarat ortalyq zaldan, bes budda mýsini ornatylghan túghyrlardan jәne olardy ainala ótetin ghúryptyq ainalym jolynan túrghan. Ghimarat qabyrghalarynan týrli týspen salynghan budda beyneleri, tau, búlt, jylan jәne ósimdik órnekteri beynelengen qabyrgha suretterining qaldyqtary tabylghan. Zertteushiler búl eskertkishting Mongholiyadaghy buddizm tarihyn zertteu ýshin airyqsha manyzdy ekenin atap ótti.

Qazba kezinde kýidirilmegen sazdan jasalghan budda mýsinderining kóptegen synyqtary, budda mýsinining basy men taban bóligi, qasiyetti salym retinde paydalanylghan farfor tostaghan, at ýstindegi adam beynelengen temir búiym, asyl tastardan jasalghan 21 monshaqtan túratyn tәspi, qyzyl sandal aghashynyng bólshekteri jәne basqa da zattar tabyldy.

2025 jyly Japoniyada jýrgizilgen merzimdeu saraptamasy ghibadathananyng XVI ghasyrdyng sony – XVII ghasyrdyng basyna jatatynyn kórsetti. Búl kezeng Mongholiyadaghy alghashqy buddalyq monastyrilardyng biri sanalatyn Erdene Zuu ghibadathanasynyng dәuirimen shamalas.

2026 jylghy zertteuding eng manyzdy nәtiyjesi – eki qazba ornynan monghol jazuymen jazylghan qayyng qabyghynan jasalghan kitaptyng shamamen 30 bóligi tabyluy. Búl qayyng qabyghyndaghy qoljazbalardy Shynghys qaghan últtyq muzeyining restavratorlary alghashqy qalpyna keltiru júmystarynan ótkizgen.

Alghashqy oqylym nәtiyjesinde qoljazba bólikterinde diny mәtinder, júldyznamagha qatysty jazbalar jәne ósiyet-surgaal sipatyndaghy mәtinder bar ekeni anyqtaldy. Solardyng ishindegi eng qyzyqty derekting biri – Shynghys qaghannyng úldary men inilerine aitqan bilik-ósiyetining bir bóligining tabyluy. Múnday mәtinning arheologiyalyq qazbadan tabyluy alghash ret tirkelip otyr.

Zertteushiler búl bilik-ósiyetting Luvsandanzannyng «Altan tovch» enbeginde jazylghan núsqamen mazmúndas ekenin anyqtaghan. Qazirgi uaqytta qoljazbany egjey-tegjeyli zertteu, qalpyna keltiru, saqtau jәne onyng naqty merzimin anyqtau júmystary bastalghan.

Tabylghan zattar, ghimarattardyng ornalasu jýiesi, qabyrgha suretteri jәne qayyng qabyghyndaghy qoljazbalar Olon sýmning Mongholiyadaghy alghashqy ghibadathanalardyng biri ghana emes, sonymen birge sәulet óneri, din jәne jazba mәdeniyetting iri ortalyghy bolghanyn kórsetedi» deydi.

Bir nәrseni anyq bilu kerek:

Tabylghan qoljazba Shynghys qaghannyng XIII ghasyrdaghy óz dәuirinen qalghan týpnúsqa emes. Radiokómirtektik merzimdeu boyynsha ghibadathana XVI ghasyrdyng sony – XVII ghasyrdyng basyna jatady. Búl kez qaghanattyng әbden tozghyndaan, kóshpendilerding orasan kóp bólimi búdda senimine ótip ketken ker zamangha tura keledi.

Úlarbek Dәleyúly

Abai.kz