ارحەولوگيالىق قازبادان العاش رەت شىڭعىس قاعاننىڭ بىلىك-وسيەتى تابىلدى

وۆورحانگاي ايماعىنىڭ ۇيانعا سۇمىنى اۋماعىنان تابىلعان كونە قالا جۇرتى موڭعولياداعى العاشقى عيباداتحانالاردىڭ ءبىرى بولعانى انىقتالدى. سونىمەن قاتار وسى جەردەن شىڭعىس قاعاننىڭ بىلىك-وسيەتىنىڭ ءبىر بولىگى تابىلدى.

انىعىن كوك ءتاڭىرى بىلەدى، راس بولسا جاڭالىق راسىندا قىزىق. 2025-2026 جىلدارى موڭعوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مەن جاپون عالىمدارى بىرلەسكەن «بيچەەس» («جازۋ») جوباسى اياسىندا وۆورحانگاي ايماعى، ۇيانعا سۇمىنىنداعى ولون ءسۇم ەسكەرتكىشىنە قازبا جۇرگىزگەن. 2026 جىلعى 15 قىركۇيەكتە اكادەميك س.چۋلۋن، پروفەسسور تاكاشي ماتسۇكاۆا جانە حيتوشي مۇراوكا زەرتتەۋدىڭ جاڭا ناتيجەلەرىن تانىستىرعان.

موڭعوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ حابارلاۋىندا: «زەرتتەۋ بارىسىندا ەسكەرتكىش اۋماعىنىڭ شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان ءىرى عيمارات پەن ونىڭ وڭتۇستىگىندەگى شاعىن قۇرىلىسقا قازبا جۇرگىزىلدى. ءىرى عيمارات ورتالىق زالدان، بەس بۋددا ءمۇسىنى ورناتىلعان تۇعىرلاردان جانە ولاردى اينالا وتەتىن عۇرىپتىق اينالىم جولىنان تۇرعان. عيمارات قابىرعالارىنان ءتۇرلى تۇسپەن سالىنعان بۋددا بەينەلەرى، تاۋ، بۇلت، جىلان جانە وسىمدىك ورنەكتەرى بەينەلەنگەن قابىرعا سۋرەتتەرىنىڭ قالدىقتارى تابىلعان. زەرتتەۋشىلەر بۇل ەسكەرتكىشتىڭ موڭعولياداعى بۋدديزم تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

قازبا كەزىندە كۇيدىرىلمەگەن سازدان جاسالعان بۋددا مۇسىندەرىنىڭ كوپتەگەن سىنىقتارى، بۋددا ءمۇسىنىنىڭ باسى مەن تابان بولىگى، قاسيەتتى سالىم رەتىندە پايدالانىلعان فارفور توستاعان، ات ۇستىندەگى ادام بەينەلەنگەن تەمىر بۇيىم، اسىل تاستاردان جاسالعان 21 مونشاقتان تۇراتىن ءتاسپى، قىزىل ساندال اعاشىنىڭ بولشەكتەرى جانە باسقا دا زاتتار تابىلدى.

2025 جىلى جاپونيادا جۇرگىزىلگەن مەرزىمدەۋ ساراپتاماسى عيباداتحانانىڭ XVI عاسىردىڭ سوڭى – XVII عاسىردىڭ باسىنا جاتاتىنىن كورسەتتى. بۇل كەزەڭ موڭعولياداعى العاشقى بۋددالىق موناستىرلاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ەردەنە زۋ عيباداتحاناسىنىڭ داۋىرىمەن شامالاس.

2026 جىلعى زەرتتەۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى ناتيجەسى – ەكى قازبا ورنىنان موڭعول جازۋىمەن جازىلعان قايىڭ قابىعىنان جاسالعان كىتاپتىڭ شامامەن 30 بولىگى تابىلۋى. بۇل قايىڭ قابىعىنداعى قولجازبالاردى شىڭعىس قاعان ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ رەستاۆراتورلارى العاشقى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنان وتكىزگەن.

العاشقى وقىلىم ناتيجەسىندە قولجازبا بولىكتەرىندە ءدىني ماتىندەر، جۇلدىزناماعا قاتىستى جازبالار جانە وسيەت-سۋرگاال سيپاتىنداعى ماتىندەر بار ەكەنى انىقتالدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قىزىقتى دەرەكتىڭ ءبىرى – شىڭعىس قاعاننىڭ ۇلدارى مەن ىنىلەرىنە ايتقان بىلىك-وسيەتىنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ تابىلۋى. مۇنداي ءماتىننىڭ ارحەولوگيالىق قازبادان تابىلۋى العاش رەت تىركەلىپ وتىر.

زەرتتەۋشىلەر بۇل بىلىك-وسيەتتىڭ لۋۆساندانزاننىڭ «التان توۆچ» ەڭبەگىندە جازىلعان نۇسقامەن مازمۇنداس ەكەنىن انىقتاعان. قازىرگى ۋاقىتتا قولجازبانى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ، قالپىنا كەلتىرۋ، ساقتاۋ جانە ونىڭ ناقتى مەرزىمىن انىقتاۋ جۇمىستارى باستالعان.

تابىلعان زاتتار، عيماراتتاردىڭ ورنالاسۋ جۇيەسى، قابىرعا سۋرەتتەرى جانە قايىڭ قابىعىنداعى قولجازبالار ولون ءسۇمنىڭ موڭعولياداعى العاشقى عيباداتحانالاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ساۋلەت ونەرى، ءدىن جانە جازبا مادەنيەتتىڭ ءىرى ورتالىعى بولعانىن كورسەتەدى» دەيدى.

ءبىر نارسەنى انىق ءبىلۋ كەرەك:

تابىلعان قولجازبا شىڭعىس قاعاننىڭ XIII عاسىرداعى ءوز داۋىرىنەن قالعان تۇپنۇسقا ەمەس. راديوكومىرتەكتىك مەرزىمدەۋ بويىنشا عيباداتحانا XVI عاسىردىڭ سوڭى – XVII عاسىردىڭ باسىنا جاتادى. بۇل كەز قاعاناتتىڭ ابدەن توزعىنداان، كوشپەندىلەردىڭ وراسان كوپ ءبولىمى بۇددا سەنىمىنە ءوتىپ كەتكەن كەر زامانعا تۋرا كەلەدى.

ۇلاربەك دالەيۇلى

Abai.kz