Qasym-Jomart Toqaev birinshi «Ortalyq Aziya – Koreya Respublikasy» sammiytine qatysty.

Memleket basshysy, eng aldymen, qonaqjaylyq tanytyp, birinshi «Ortalyq Aziya – Koreya Respublikasy» sammiytin joghary dengeyde úiymdastyrghan Koreya Respublikasynyng Preziydenti Ly Chje Myonge rizashylyghyn bildirdi.

– Búl dialogtyng tarihy terende. Oghan osydan jiyrma jyl búryn korey tarapy bastamashy bolghan. Býginde yqpaldastyq formaty joghary sayasy dengeyge kóterildi. Búl – san qyrly yntymaqtastyghymyz shynayy strategiyalyq baylanystar men ózara senimge úlasqanyn aighaqtaytyn sәt. Býgingi sammitti shyn mәninde tarihy uaqigha dep ataugha bolady. Osy keremet kezdesudi úiymdastyrugha Preziydent Ly Chje Myonning sayasy erik-jiger tanytyp, jeke ýles qosqanyn airyqsha atap ótkim keledi. Koreya Respublikasynyng Ortalyq Aziya memleketterimen teng dәrejeli әri úzaqmerzimdi seriktestikti jolgha qong niyetine kuә bolyp otyrmyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Preziydent qazaqstandyqtar korey halqyna, onyng biregey tarihyna, dәstýri men mәdeniyetine zor qúrmetpen qarap, erekshe yqylas tanytatynyn aitty.

– Koreya Respublikasy qazirgi zamandaghy últtyq órleuding tanday qaqtyrarlyq tamasha ýlgisin tanytty. Bilimge, innovasiyagha jәne adam kapitalyna basymdyq beruding arqasynda sizder qysqa merzim ishinde jetekshi tehnologiyalyq derjavalardyng qataryna qosyldynyzdar. Búl – damylsyz enbektin, temirdey tәrtipting jәne tabandylyqtyng zandy nәtiyjesi. Qazaq halqy jetistikterinizge shyn mәninde tәnti bolyp, sýiinip otyrady, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev kópjaqty yntymaqtastyqty damytugha qatysty pikirin jetkizdi.

Preziydent basty baghyt retinde sauda-ekonomikalyq jәne investisiyalyq yqpaldastyq mәselesin atady.

– Byltyr Ortalyq Aziya men Koreyanyng ózara sauda-sattyq kólemi alghash ret 10 milliard dollardan asty. Ónirdegi tauar ainalymynyng jartysyna juyghy Qazaqstangha tiyesili. Seul elimizding ýzdik on sauda seriktesining qataryna kiredi. Iri investorlardyng arasynda toghyzynshy oryn alady. Koreyadan elimizge 12 milliard dollardan astam investisiya keldi. Qazaqstanda korey kapitalynyng ýlesi bar mynnan asa birlesken kәsiporyn tirkelgen. Kia, Hyundai, Doosan, Posco, Samsung, Lotte, Hanwha sekildi jetekshi kompaniyalar Qazaqstan naryghynda úzaq jyldar boyy tabysty júmys istep keledi. Qazirgi tanda ekijaqty yntymaqtastyq jana dengeyge kóterildi. Osy sapar ayasynda jalpy qúny shamamen 19 milliard dollargha baghalanghan kommersiyalyq kelisimderge qol qoyyldy. Búl – ekonomikalyq yqpaldastyghymyzdyng qarqyny joghary ekenine aiqyn dәlel, – dedi Preziydent.

Memleket basshysy Qazaqstannyng aldaghy uaqytta da koreyalyq kompaniyalargha qajetti jaghday jasaugha dayyn ekenin mәlimdedi.

Investorlardyng elimizde úzaq uaqyt jýrip-túruyn jenildetin «Altyn Visa» baghdarlamasy osy maqsatqa qyzmet etedi.

– Ónerkәsip salasynda ekonomikalyq yqpaldastyqty terendetuge aitarlyqtay mýmkindik bar. Byltyr elimizde iske qosylghan KIA Qazaqstan zauyty búghan jarqyn mysal bola alady. Kәsiporyn jylyna 70 myng avtokólik shygharady. Óndiristing ainalasynda tolyqqandy klaster qalyptasyp keledi. Koreyanyng tehnologiyalyq quatyn elimizding óndiristik әleuetimen úshtastyratyn dәl osynday seriktestik ýlgisin basqa da salalarda qoldanugha bolady dep oilaymyn. Búl rette Ortalyq Aziya elderi men Koreya Respublikasy ónerkәsip ministrlerining birinshi kezdesuin ótkizu iydeyasyn qúptaymyn. Osy bastamany odan әri ilgeriletu ýshin «Ortalyq Aziya – Koreya» ónerkәsip jәne tehnologiyalyq damu seriktestigin qúrudy úsynamyn. Atalghan tetik ayasynda ýkimetterimiz óndiris lokalizasiyasyna, tehnologiya transferine, ónirlik kooperasiyany damytugha jәne dayyn ónimdi ýshinshi elder naryghyna shygharugha den qoya otyryp, birlesken mandayaldy jobalardyng tizimin jasaqtay alar edi. Býgingi «Ortalyq Aziya – Koreya Respublikasy» biznes-forumy osy ýderiske eleuli ýles qosatynyna senimdimin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Preziydent kólik-logistika әleuetin nyghaytudy taghy bir basymdyq dep sanaydy. Memleket basshysynyng pikirinshe, jahandyq jetkizu tizbeginde týbegeyli ózgerister bolyp jatyr.

Osy tústa Shyghys pen Batysty baylanystyratyn manyzdy buyn retinde Ortalyq Aziyanyng róli arta týsti.

– Qazaqstan óz aumaghy arqyly tasymaldanatyn tranzittik jýk kólemin 100 million tonnagha deyin jetkizudi kózdeydi. Búl rette Transkaspiy halyqaralyq kólik baghdaryn damytugha airyqsha mәn beremiz, ony Orta dәliz dep te jii ataydy. Songhy alty jylda osy kólik dәlizimen tasymaldanatyn jýk kólemi bes ese úlghaydy. Tayau jyldary baghyttyng ótkizu qabiletin 20 million tonnagha deyin jetkizuge niyettimiz. Bizding oiymyzsha, Orta dәlizdi kólik salasyndaghy TRIPP bastamasymen integrasiyalaugha bolady. Lyaniunigan portyndaghy qazaq-qytay logistikalyq terminaly arqyly Ortalyq Aziya mulitimodalidi joldarymen jýk jetkizetin Koreyanyng da atalghan koordinattar jýiesine qatysy bar. Sondyqtan búl baghyttardyng әleuetin biriktirip, Koreyadan Ortalyq Aziya arqyly Europagha shyghatyn kólik-logistika tizbegin qalyptastyrugha bolady dep oilaymyn. Osy orayda, Pusan porty men Kaspiy ailaghyndaghy Qazaqstan porttary arasyndaghy tәjiriybe men aqparat almasu baghytyndaghy tyghyz yntymaqtastyq jana mýmkindikke jol ashady, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev energetikalyq qauipsizdikting manyzyna nazar audaryp, Qazaqstan kómirsutegi óndirisi boyynsha әlemdik kóshbasshylardyng sanatyna kiretinin, jyl sayyn elimizde 100 million tonnagha juyq múnay óndiriletinin aitty.

– Osy saladaghy yntymaqtastyq ayasyn keneytuge, sonyng ishinde Koreyagha energiya resurstaryn jetkizudi qayta jandandyrugha әzirmiz. Sonymen qatar geologiyalyq barlau jәne jer qoynauyndaghy jana kenishterdi iygeru baghytynda yqpaldastyq ayasyn keneytuge bolady. Ong tәjiriybe bar. Mysaly, Koreyanyng KNOC últtyq kompaniyasy Qazaqstandaghy múnay ken ornyn tabysty iygerip jatyr. Hyundai Engineering kompaniyasy konsorsium qúramynda iri gaz óndeu zauytynyng qúrylysyna qatysuda. Shiykizatty tereng óndeu salasynyng da keleshegi zor. Qazaqstan múnay-gaz himiyasyn, sonyng ishinde polipropiylen, polietiylen óndirisin damytudy belsendi týrde qolgha aldy. Koreyalyq kompaniyalardy qosylghan qúny joghary jana óndiris oryndaryn ashugha shaqyramyz. Jahandyq energetikadaghy ózgeris atom ónerkәsibin ilgeriletu mәselesi ózekti ekenin kórsetti. Biz KHNP jәne Doosan Enerbility kompaniyalarymen yadrolyq tehnologiya salasynda anaghúrlym tyghyz yntymaqtastyq ornatugha әzirmiz, – dedi Qazaqstan Preziydenti.

Memleket basshysy elimiz Koreyanyng sutegi energetikasyn damytu tәjiriybesine qyzyghushylyq tanytyp otyrghanyn atap ótti. Onyng aituynsha, búl baghytta birqatar birlesken joba pysyqtalyp jatyr. Sonyng biri – Shyghys Qazaqstan oblysyndaghy «Jasyl energetika kesheni».

– Taza sutegin óndiruge jәne qoldanugha qatysty pilotty jobalardy iske asyru qajet dep sanaymyn. Áytse de kómir Qazaqstannyng energetikalyq qauipsizdiginde manyzyn joymaydy. Elimizde 33 milliard tonnagha juyq kómir qory bar, al kómirden alynatyn quat elektr energiyasy óndirisining 60 payyzdan astamyn qamtamasyz etedi. Sondyqtan «taza kómir» tehnologiyasyn engizuge airyqsha basymdyq beremiz. Koreya biznesin, әsirese, Doosan, KEPCO E&C jәne Midland Power kompaniyalaryn kómir generasiyasyn janghyrtu jobalaryn birlese jýzege asyrugha, sonday-aq auagha taralatyn ziyandy zattardy retteu tehnologiyalaryn engizuge shaqyramyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Búdan bólek, Memleket basshysy sifrlandyru jәne jasandy intellekt salasyndaghy yntymaqtastyqqa erekshe mәn berdi.

– Koreya Respublikasy – jahandyq tehnologiya jarysyndaghy kóshbasshylardyng biri. Qazaqstan da sifrlyq transformasiyagha belsendi kiristi. Astanada Alem.ai halyqaralyq ortalyghy ashyldy, superkompiuterler iske qosyldy, arnauly jasandy intellekt uniyversiyteti óz júmysyn bastady. Koreyamen birqatar birlesken bastama jýzege asyrylyp jatyr. Atap aitqanda, Týrkistanda Woosong uniyversiyteti ashyldy, Qyzylordada SeoulTech uniyversiytetimen birge Jasandy intellekt instituty qúryldy. Alatau qalasynda ornalasatyn KAIST, yaghny Koreya ozyq tehnologiyalar instituty filialy ózara seriktestigimizding serpindi jobasy bolugha layyq. Búl – әlemdegi tehnologiya tilin ýiretetin jetekshi oqu oryndarynyng biri. Biyl Koreya ghylymiy-tehnikalyq aqparat institutymen birlese negizi qalanghan AI SilkNet predektivti analitika jәne forsayt ortalyghy iske qosylady. Mening oiymsha, eki elding ghylymy mekemeleri, uniyversiytetteri men tehnologiyalyq kompaniyalary osy ortalyqtyng ainalysynda bir maqsatqa toptasqany jón. Qazaqstan birlesken jobalardy jýzege asyru ýshin Alem.ai halyqaralyq jasandy intellekt ortalyghynyng әleuetin júmyldyrugha dayyn. Sonymen qatar Ortalyq Aziya elderine jasandy intellekt salasy mamandaryn dayarlau ýshin Koreyamen seriktestik negizinde AI Talent ónirlik baghdarlamasyn iske qosqan jón dep sanaymyn. Búl óz kezeginde ekonomikalyq ósim men ghylymy progreske yqpal etetin jana tehnologiyalyq kenistik qalyptastyrugha mýmkindik beredi, – dedi Memleket basshysy.

Preziydent asa manyzdy miyneraldar salasyndaghy seriktestikti kýsheytudi úsyndy.

– Qazaqstannyng resurs bazasy aitarlyqtay mol. Siyrek kezdesetin metaldar qory boyynsha әlemdik kóshbasshylardyng qataryna enedi. Koreya strategiyalyq sanatqa jatqyzatyn 10 miyneral týrining bәri de elimizde bar. Qazaqstannyng resurs әleueti men Koreyanyng tehnologiyalyq mýmkindikterin ýilestiru ózara tiyimdi yntymaqtastyq ýshin keng mýmkindikterge jol ashady. Osy sapar ayasynda Almaty qalasynda Koreyanyng tehnologiyalyq yqpaldastyq institutynyng (KIAT) kómegimen Siyrek jәne siyrek kezdesetin metaldardy zertteu ortalyghyn qúru turaly uaghdalastyqqa qol jetkizildi. Men múny qúptaymyn. Biz tolyq óndiris siklyn qalyptastyrudy maqsat etuimiz kerek. Yaghny asa manyzdy shiykizatty zertteu men óndiruden bastap, ony tereng óndeu jәne odan qosylghan qúny joghary dayyn ónim shygharugha deyingi tizbek tolyq qamtylugha tiyis. Qarapayym tilmen aitqanda, jartylay ótkizgishter, mikroelektronika, akkumulyator, elektromobili men robotty tehnika bólshekterin óndiruge kóshuimiz kerek. Búl mindetti oryndau ýshin birlesken qazaq-korey kompaniyasyn qúrudy úsynamyz, – dedi Preziydent.

Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev su qauipsizdigi jәne aimaqtaghy ekologiyalyq tengerimdi saqtau mәselesin kóterdi.

– Qazaqstanda su sharuashylyghy infraqúrylymyn jappay janghyrtu jýrip jatyr. 2030 jylgha deyin 42 jana su qoymasyn salyp, 14,5 myng shaqyrym sulandyru arnalaryn janartudy jәne su ýnemdeu tehnologiyalaryn keninen qoldanudy josparlap otyrmyz. Klimattyng ózgerui, su tapshylyghy jәne tabighy ekojýiening tozuy qazirding ózinde Ortalyq Aziyanyng әleumettik-ekonomikalyq damuyna teris әser etip jatyr. Sondyqtan Qazaqstan Koreyanyng biz ýshin óte manyzdy әri shetin salagha qatysty ozyq tehnologiyasy men jinaghan tәjiriybesin bólisu niyetin joghary baghalaydy. Atap aitqanda, Koreyanyng su ýnemdeuge, sudyng sifrlyq esebin jýrgizuge arnalghan tehnologiyalaryn mengeruge jәne zamanauy su ýnemdeu infraqúrylymyn damytugha baghyttalghan ortaq baghdarlamany iske qosqan dúrys dep sanaymyn, – dedi Qazaqstan Preziydenti.

Memleket basshysy sammitke qatysushy elderding mәdeniy-gumanitarlyq yntymaqtastyqty nyghaytuda aitarlyqtay tabysqa jetkenine nazar audardy.

– Elderimizding arasynda tarihtan tamyr tartatyn bauyrlastyq baylanystar qalyptasqan. Búl rette ónirdegi memleketter halqymen bite qaynasyp ketken koryo-saram qauymy airyqsha ról atqarady. Korey diasporasy Ortalyq Aziya men Koreya arasyndaghy dostyqqa dәneker bolyp otyr. Qazaqstan elimizde pana tauyp, ósip-óngen korey halqynyng salt-dәstýri men mәdeniyetin saqtauyna erekshe qamqorlyq kórsetti. Kelesi jyly koreylerding Ortalyq Aziyagha jer audarylghanyna 90 jyl tolady. Osyghan oray tarihy uaqighagha arnalghan is-shara úiymdastyrudy úsynamyn. Jastardyng ózara baylanysyn, bilim jәne mәdeniyet salasyndaghy yqpaldastyq mýmkindikterin keneytuge arnalghan Central Asia – Korea Future Generation baghdarlamasyn qabyldau qajet dep sanaymyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sammiyte Koreya Respublikasynyng Preziydenti Ly Chje Myon, Qyrghyzstan Preziydenti Sadyr Japarov, Tәjikstan Preziydenti Emomaly Rahmon, Týrikmenstan Preziydenti Serdar Berdimúhamedov jәne Ózbekstan Preziydenti Shavkat Mirziyyoev sóz sóiledi.

Abai.kz