Senbi, 19 Qyrkýiek 2026
Biylik 389 0 pikir 18 Qyrkýiek, 2026 saghat 14:08

Darhan Satybaldy: Bolashaqqa úmtylghan Almaty...

Suret: Almaty qalasy әkimdiginen alyndy.

Almatynyng bedeldi halyqaralyq reytingterde joghary oryndardan kórinui – kezdeysoqtyq emes.

Almatynyng әr kóshesinde tarihtyng izi, әr tóbesinde dәuirding taby, әr buynynda últtyng taghdyry jatyr. Mynjyldyqtar qoynauynan tamyr tartqan búl shahar talay órkeniyetting keruenin kórdi, talay zamannyng ýnin estidi. Bir kezderi Úly Jibek jolynyng boyynda Shyghys pen Batysty jalghaghan qala bolsa, keyin qazaqtyng ruhaniyaty men ghylymynyn, әdebiyeti men ónerining órisin keneytken mәdeny ortagha ainaldy.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelúly Toqaevtyng «Almaty – egemendigimizding altyn besigi. Sonymen birge, elimizding ruhani, ghylymy jәne ekonomikalyq ortalyghy» degen sózi – qalanyng tarihtaghy manyzyn ghana emes, onyng el bolashaghyndaghy ornyn da aiqyndaydy. Almaty býginde jana dәuirding tabaldyryghynda túr.

Álem ózgerip jatyr. Ekonomikanyng tabighaty, tehnologiyanyng qarqyny, adamdardyng ómir sýru salty, qalalardyng bir-birimen bәsekelesu tәsili týbegeyli janardy. XXI ghasyrdy qalalar ghasyry dep ataydy. Býginde elderding ghana emes, qalalardyng da bәsekege qabilettiligi olardyng ekonomikalyq quatymen, adamy kapitalymen, tehnologiyalyq damuymen jәne ómir sýru sapasymen ólshenedi.

Osy túrghydan alghanda, Almaty XXI ghasyrda Ortalyq Aziyadaghy jetekshi qalalardyng biri ghana emes, ónirdegi qalalar arasyndaghy kóshbasshylyq pozisiyasyn nyghaytyp kele jatqan, basqa qalalargha ýlgi bolatyn megapoliys. Olay bolsa, Almatynyng aldynda túrghan mindet te aiqyndala týsedi. Bizge jәy ghana ósip kele jatqan megapolis emes, ózgeristerdi qalyptastyra alatyn qala kerek. Bizge investisiya tartatyn ghana emes, investisiyagha jana mýmkindik jasaytyn; tehnologiyany tútynatyn ghana emes, ony óndiretin; talantty syrttan izdeytin ghana emes, talanttyng ózine jol ashatyn Almaty qajet. Osynyng ózi qalany basqarudyng da, damytudyng da búrynghy ólshemderine qayta qaraudy talap etedi. Naghyz damu – qalanyng kólemin emes, onyng ómir sýru sapasyn arttyru.

Sondyqtan býgin Almaty aldynda túrghan eng basty súraq – «qalany qalay ýlkeytemiz?» degen súraq emes, «Keleshek úrpaqqa qanday qala qaldyramyz?» degen saual. Búl saualdyng salmaghy auyr. Óitkeni, Almatynyng ekonomikalyq quaty, ghylymy әleueti, mәdeny yqpaly, turistik tartymdylyghy men tehnologiyalyq mýmkindigi tútas Qazaqstannyng damu baghytyna әser etedi. Sondyqtan bizding ústanymymyz qarapayym: biz Almatynyng mәselelerin jaqsy bilemiz. Kólik keptelisin de, injenerlik jelilerding tozuyn da, aua sapasyna qatysty mәselelerdi de, mektep pen balabaqshagha degen súranystyng artyp kele jatqanyn da, qoghamdyq kenistikterge týsetin jýktemeni de kórip otyrmyz. Eng manyzdysy – búl mәselelerding әrqaysysy boyynsha naqty sheshimder iske asyrylyp jatyr. Bizding mindet – problemany jýieli týrde sheshu.

Qazir әlem qalalary sapalyq transformasiyanyng jana kezenine qadam basty. Qay shahar adamgha mýmkindik bere alady? Qay jerde jana iydeyagha oryn bar? Qay jerde kәsipker óz isin erkin damyta alady? Qay jerde bala sapaly bilim alyp, qart adam qauipsiz ómir sýre alady? Osynday súraqtargha jauap bere alghan qalalar ghana jana dәuirding kóshin bastaydy. Búl rette investisiya men adam kapitalynyng joly da bir-birimen toghysady. Al talant pen kapital toghysqan jerde jana ekonomika, jana kәsip, jana tehnologiya, jana mәdeniyet qalyptasady. Demek, qalanyng eng basty kapitaly – onyng adamdary.

Almatynyng bedeldi halyqaralyq reytingterde joghary oryndardan kórinui – kezdeysoqtyq emes. Onyng artynda qalanyng ekonomikalyq quaty, adam kapitaly, iskerlik ortasy, investisiyalyq tartymdylyghy men ómir sýru әleueti sekildi ózara sabaqtas kóptegen faktor bar.

Býginde ekonomikasynyng kólemi 72 milliard AQSh dollaryna juyqtaytyn Almaty – Qazaqstannyng eng quatty ekonomikalyq ortalyghy. Qalada myndaghan sheteldik kompaniya men әlemdik iri korporasiyalardyng ónirlik kenseleri ornalasqan. Qazaqstangha tartylatyn tikeley sheteldik investisiyanyng 40 payyzdan astamy osy shahargha tiyesili. Búl – jәy ghana statistika emes.

Búl – Almatygha degen halyqaralyq biznesting senimi. Qala elimizdegi jalpy ónimning tórtten birine juyghyn óndirse, memlekettik budjet kiristerining ýshten biri Almatynyng ekonomikalyq belsendiligi esebinen qalyptasady. Aldaghy jyldary búl kórsetkishterding arta týsuine mýmkindik mol. Ol ýshin investisiyagha qolayly orta qalyptastyru, jana óndirister men joghary tehnologiyalyq sektorlardy damytu, kәsipkerlikti qoldau baghytynda jýieli júmystar jýrgizilip keledi.

Almatynyng ekonomikalyq әleuetin týsinuding taghy bir manyzdy ólshemi – jan basyna shaqqandaghy jalpy ónirlik ónimning 30 myng AQSh dollarynan asuy. Búl kórsetkish qalanyng tek óndiristik nemese qarjylyq ortalyq qana emes, auqymdy tútynu naryghy qalyptasqan megapolis ekenin de anghartady. Túrghyndardyng satyp alu qabiletining jogharylyghy, belsendi biznes orta jәne halyqaralyq standarttargha súranys Almatyny әlemdik brendter ýshin de tartymdy naryqqa ainaldyryp otyr.

Álemdik tәjiriybe kórsetkendey, әr qalanyng damu modeli onyng tabighi, ekonomikalyq jәne adamy artyqshylyqtaryna negizdeledi. London qarjy ortalyghy, Singapur logistika men tehnologiyanyn, Dubay turizm men halyqaralyq biznesting jahandyq haby retinde tanylsa, Almaty da ekonomika, bilim, ghylym, mәdeniyet pen turizm toghysqan Ortalyq Aziyadaghy iri megapolis retinde ózining biregey damu modelin qalyptastyryp keledi. Búl – Almatynyng ónirdegi bәsekelik artyqshylyghyn nyghaytatyn manyzdy negiz.

Biraq ekonomikalyq quattyng ekinshi qyry bar. Qala bayyghan sayyn onyng aldyndaghy jauapkershilik te arta týsedi. Óitkeni, Almatynyng ekonomikalyq ósimi onyng kóshelerindegi qozghalystan, túrghyn ýy naryghynan, injenerlik jelilerden, aua sapasynan, qoghamdyq kenistikterden, adamnyng kýndelikti ómirinen kórinui kerek. Búl jaghynan alghanda, qalamyz әlemning iri megapolisterine ortaq kýrdeli kezendi bastan ótkerip otyr. Urbanizasiyanyng qarqyny túrghyn ýige degen súranysty arttyrdy. Kólik jýiesine týsetin salmaq kóbeydi. Injenerlik infraqúrylymnyng mýmkindigine qoyylatyn talap kýsheydi. Qala halqy ósken sayyn mektepke, balabaqshagha, medisinagha, qoghamdyq kólikke, sayabaq pen demalys oryndaryna degen qajettilik te arta týsti. Yaghny qalanyng ekonomikasy infraqúrylymynan jyldam ósse, onyng iygiligi túrghynnyng ómirine tolyq jete qoymaydy. Búl – Almaty ýshin ghana emes, әlemdegi qarqyndy damyp kele jatqan barlyq megapoliske ortaq syn. Qazir qalada qolgha alynyp jatqan jýieli jobalardyng negizgi maqsaty da osynda.

Infraqúrylymdy janartu, kólik jýiesin janghyrtu, túrghyn ýy mәselesin retteu, injenerlik jelilerding quatyn arttyru, ekologiyalyq ahualdy jaqsartu, qauipsizdikti kýsheytu, osynyng bәri ekonomikalyq ósimning sapasyn arttyrugha baghyttalghan. Demek, onyng nәtiyjesi adamnyng túrmysynan kórinui kerek. «Baylyq – qolgha ústaghanyng emes, elge tiygizgen paydan» degen qazaqtyng halyq danalyghy osy jerde erekshe mәnge iye.

Qala – adam qolymen jasalghan jasandy ekojýie. Biraq Almatynyng tabighaty búl qaghidany óz zandylyghymen tolyqtyryp túrghanday. Óitkeni, búl shahardyng qaytalanbas bolmysy tek sәuleti men ekonomikasynda emes, tabighat pen urbanistikanyng siyrek ýilesiminde jatyr. Álemde tauy men qalasy osynshalyq jaqyn ornalasqan, tabighy landshafty kýndelikti ómirding bir bóligine ainalghan megapolister kóp emes.

Búl – onyng strategiyalyq kapitaly. Ónirde Almatygha teng keletin otandyq nemese sheteldik megapoliys-bәsekelesting bolmauy qalanyng Ortalyq Aziyadaghy iri kólik jәne tranzittik habtardyng birine ainaluyna mýmkindik beredi. Demek, ejelgi keruen jolynyng geografiyasy qazirgi zamannyng logistikasymen qayta ýndesui qajet.

Almatynyng ontýstigindegi tau bókterleri әzirge tolyq ashylmaghan әleuetke iye. Eger tau klasterining mýmkindigi tolyq әri úqypty paydalanylsa, Almaty әlemdegi tórt mausymdyq tau turizmining iri ortalyqtarynyng birine ainala alady. Búl baghyttaghy eng auqymdy jobalardyng biri – Almaty tau klasterin damytu. Onyng ayasynda Shymbúlaq, Kimasar jәne Butakovkany, al bolashaqta «Pioner», Oi-Qaragai jәne basqa da turistik nysandardy biriktiretin birtútas tau jýiesin qalyptastyru josparlanuda. Klaster jyl boyy júmys isteytin bolady: qysta – tau shanghysy trassalary men qysqy demalystyng basqa da týrleri, jazda – jayau jәne velosiyped baghyttary, seruendeu aimaqtary, otbasylyq jәne belsendi demalys úsynylady. Basqasha aitqanda, tau turizmi mausymdyq formattan arylyp, jyl boyy júmys isteytin ekonomikalyq ekojýiege ainalugha tiyis.

Almatygha keletin turister sanynyng ózi búl әleuetting auqymyn anghartady. 2025 jyly qalagha shamamen, 2,5 million turist kelip, onyng 750 mynnan astamyn sheteldik qonaqtar qúrady. Biraq búl – Almatynyng mýmkindigining shegi emes. Aldaghy mindet – turist sanyn jәy kóbeytu emes, Almatyda qalatyn uaqytyn, alatyn әserin jәne ekonomikagha qosatyn ýlesin arttyru. Josparlanghan jobalar jýzege asqan jaghdayda, 2030 jylgha qaray sheteldik turister sanyn 1,7 milliongha, al 2050 jylgha qaray 4 milliongha deyin jetkizu kózdelip otyr. Búl turistik aghynnyng artuymen birge qala ekonomikasyna týsetin salyq týsimderin de úlghaytyp, jyl sayyn budjetke týsetin qarajat kólemin shiyrek trillion tengege deyin jetkizuge mýmkindik beredi.

Sonymen qatar, Almatynyng turistik әleueti tek onyng zamanauy kelbeti, infraqúrylymy men auqymdy bolashaq jobalarymen ghana aiqyndalmaydy. Qalanyng tartymdylyghyn arttyratyn manyzdy qúndylyqtardyng biri – tamyry tereng tarihymen sabaqtasyp jatqan ónirding múrasy.

Áygili Saq qorghandary – sonyng ýnsiz kuәsi. Qala irgesindegi Boralday qorymy, Esik ónirindegi Saq qorghandary – Úly dala órkeniyetining osy kenistikte tereng tamyr jayghanyn kórsetetin tarihy múra. Búl eskertkishterdi tek arheologiyalyq nysan dep qabyldau jetkiliksiz. Olar – býgingi Almatynyng ejelgi tarihymen jalghasatyn kópiri. Óitkeni, tarih keyde kitaptarda ghana saqtalmaydy. Keyde jer astynda jatady, keyde qalanyng óz kóshelerimen birge ómir sýredi. Býgin әlemde turister bir-birine úqsas qalalardy emes, ózining qaytalanbas tarihy men minezi bar mekenderdi izdeydi.

Sondyqtan alghashqy qadamdardyng biri retinde «Saq qorghandary» aumaghynda rekreasiyalyq park qúru kózdelip otyr. Alayda, Almaty tarihynyng turistik әleueti múnymen shektelmeuge tiyis. Boraldaydan Esikke deyingi kóne qorghandar, Jibek jolynyng izi, tarihy sәulet nysandary men qalanyng әr dәuirden jetken mәdeny qabattaryn ózara baylanystyratyn tútas tarihiy-turistik kenistik qalyptastyrugha bolady.

Almaty halqynyng qarqyndy ósui aldymyzgha jana әri kýrdeli mindetter qoyyp otyr. Qala keneyip, jana túrghyn ýiler boy kótergen sayyn qoghamdyq kenistikterge týsetin salmaq ta artyp keledi. Kezinde jeke ýiler men shaghyn kottedjdi qalashyqtar ornalasqan aumaqtardyng ornyna kópqabatty túrghyn ýilerding kelui – urbanizasiyanyng zandy ýderisi. Biraq janarudyng óz zany boluy kerek.

Renovasiya – eski ghimarattardyng ornyna jana ghimarattar túrghyzu ghana emes, ol qalanyng tarihy jadyn, sәulettik ereksheligin, tabighy ortasyn jәne adamnyng ómir sýru sapasyn qatar saqtaytyn kýrdeli prosess. Sondyqtan Almatynyng Bas josparyn iske asyru ayasynda Placemaking, yaghny «Qolayly qoghamdyq orta qalyptastyru» qaghidatyna negizdelgen keshendi damu tәsiline basymdyq berilude. Búl tәsilding mәni qarapayym bolghanymen, maghynasy teren: túrghyn ýidi ghana emes, adam ómir sýretin ortany tútas jobalau. Jana audan boy kóterse, onyng janynda kense de, dýken de, mektep pen balabaqsha da, emhana men sayabaq ta qatar qarastyryluy kerek. Qoghamdyq kólik, injenerlik jeliler, jayau jýrginshi joldary men demalys oryndary bir-birinen bólek emes, birtútas qalalyq jýie retinde josparlanugha tiyis. Óitkeni, adamgha ýiding ózi ghana jetkiliksiz. Oghan ýiinen júmysyna, balasynyng mektebine, sayabaqqa, dýkenge, emhanagha qauipsiz әri ynghayly jetetin orta qajet.

Jaqsy qala – adamnyng kýndelikti uaqytyn ýnemdeytin qala. Osy qaghida kóshelerdi janghyrtu júmystaryna da engizilude. Almaty birtindep jóndeuding «Qasbetten qasbetke deyin» qaghidatyna kóship keledi. Yaghny kóshening tek jolyn jóndep qongmen shektelmey, onyng trotuary, jaryqtandyryluy, kógaldandyryluy, ghimarat qasbetteri men shaghyn sәulet nysandary da birtútas joba ayasynda janartylady. Múnyng maqsaty – kósheni syrttay kóriktendiru ghana emes. Búl – adamgha kedergisiz, qauipsiz әri jayly orta qalyptastyru. Kóshening әrbir elementi bir-birimen ýileskende ghana qala kenistigi ózining tútastyghyn tabady.

Al Almatynyng keleshek kelbetin injenerlik infraqúrylymnyng ózi de aiqyndaydy. Kezen-kezenimen injenerlik jelilerdi jer astyna kóshiru – osy baghyttaghy manyzdy qadamdardyng biri. Elektr jelileri, gaz qúbyrlary men ózge de kommunikasiyalardyng jer astyna ornalasuy qalanyng kórkin ghana emes, injenerlik jýielerding qauipsizdigi men senimdiligin de arttyrady. Kózge kórinbeytin infraqúrylym – qalanyng kórinetin sapasynyng negizi.

Búl rette «Ashyq kenistik» tújyrymdamasy ayasyndaghy sheshimder Almatynyng zamanauy qalalyq ortasyn qalyptastyrugha mýmkindik beredi. Qala kenistigi neghúrlym jinaqy, qauipsiz әri rettelgen bolghan sayyn, onyng túrghyngha berer jaylylyghy da arta týsedi. Osy túrghydan alghanda, Sayran kólin janghyrtu men Respublika alanynyng soltýstik bóligin qayta janartu jobalary qoghamdyq kenistikti jana sapagha kóteruding manyzdy ýlgilerine ainala alady. Shynynda da, qazirgi urbanistikada jasyl aumaqqa degen kózqaras týbegeyli ózgerdi. Sayabaq pen baq endi jәy ghana demalatyn oryn emes. Ol – qalanyng tabighy tepe-tendigin saqtaytyn tiri jýie.

Almaty ýshin sudyng da orny erekshe. Taudan aqqan móldir búlaqtar men aryqtar jýiesi shahardyng tarihy bolmysynyng bir bóligi. Endigi mindet – jauyn-shashyn men qar suyn da tiyimdi paydalanyp, ony qalanyng ekologiyalyq jýiesine qayta qosu. Osy maqsatta «Qala-Sorghysh» tújyrymdamasy manyzdy mýmkindik beredi. Onyng tújyrymdamasyn qytaylyq landshaft sәuletshisi Kongszyani Yue damytuymen әlemge keninen tanyldy. Qytay men Europanyng birqatar qalalarynda qoldanylyp jýrgen búl tәsil jauyn-shashyn men erigen qar suyn tabighy jolmen basqarugha negizdeledi. Búl – klimat jahandyq dengeyde ózgerip, su resurstarynyng manyzy artyp kele jatqan kezende asa manyzdy ústanym. Alatau audanyndaghy Bent kólderi aumaghynda keleshekte jýzege asyrylatyn pilottyq joba osy tәsilding alghashqy qadamdarynyng biri bolmaq. Tәjiriybe nәtiyjeli bolsa, múnday sheshimdi qalanyng basqa bólikterine de keneytuge mýmkindik bar.

Qazirgi Almaty úzaq uaqyt boyy bir ortalyqqa tartylghan qala retinde qalyptasty. Qalanyng negizgi iskerlik, әkimshilik, mәdeny jәne әleumettik ómiri ortalyqqa shoghyrlanyp, túrghyndardyng kýndelikti qozghalysynyng basym bóligi de osy baghytqa tәueldi boldy. Biraq megapolis ósken sayyn múnday modeliding mýmkindigi de shektele týsedi. Qala ýlkeygen sayyn bir ortalyqqa týsetin salmaq artady, al onymen birge joldaghy uaqyt, kólik keptelisi, infraqúrylymgha týsetin jýkteme de kóbeyedi. Sondyqtan Almatynyng kelesi damu kezeni bir ortalyqtan birneshe mýmkindikke kóshu kezeni bolugha tiyis.

Biz qalany ózara baylanysqan birneshe poliysentrden túratyn kemeldi megapoliske ainaldyruymyz kerek. Árbir negizgi ortalyqtyng óz júmys oryndary, uniyversiytetteri, medisinalyq jәne mәdeny nysandary, biznes ortalyqtary, sauda jәne demalys oryndary qalyptasuy qajet. Sonda túrghyn ýshin qalanyng barlyq mýmkindigi bir ghana nýktede shoghyrlanbaydy. Adam óz ýiine jaqyn jerde júmys istep, bilim alyp, em qabyldap, demalyp, qajetti qyzmetterin paydalana alady. Búl – kólik keptelisin azaytudyng ghana joly emes, qalanyng ekonomikalyq quatyn kenistikte tengeruding tәsili.

Poliysentrlik modeli qalanyng әr bóligin ózindik ekonomikalyq jәne qoghamdyq ómiri bar derbes ortalyqqa ainaldyrady. Bir jerde jana óndirister payda bolsa, ekinshi jerde bilim men ghylym shoghyrlanady, ýshinshi aumaqta mәdeniyet pen shygharmashylyq industriya damidy. Al olardyng barlyghy birynghay kólik jәne injenerlik jýie arqyly ózara baylanysady. 2030 jylgha deyin «Shyghys qaqpasy» jәne Sayran kólining shyghys bóligindegi Almaty Downtown poliysentrlerin qalyptastyru josparlanghan. Keyin búl jýiege Almatynyng «Batys qaqpasy», Ontýstik-batys jәne Soltýstik poliysentrleri qosylady.

Múnday ózgeris tarihy ortalyqtyng manyzyn tómendetpeydi. Kerisinshe, qalanyng jana ortalyqtary payda bolghan sayyn, qazirgi ortalyq ózining tarihy kelbetin, mәdeny salmaghyn jәne Almatynyng ruhany ózegi retindegi biregey rólin saqtap qalugha mýmkindik alady. Óitkeni, tarihy ortalyqty sheksiz keneytu emes, onyng qúndylyghyn saqtau – órkeniyetti qalanyng belgisi. Búl modeliding basty ereksheligi – әrbir poliysentrding Mixed-Use qaghidaty boyynsha damuy. Búl tújyrymdamany fransuz-kolumbiyalyq urbanist, professor Karlos Moreno ghylymy jәne praktikalyq túrghydan keninen damytty.

Búl degeniniz, túrghyn ýi, júmys orny, qoghamdyq kenistik, sauda jәne qyzmet kórsetu nysandary, mektep, balabaqsha, medisina, mәdeniyet pen demalys oryndary bir-birinen alshaq ornalaspaytynyn bildiredi. Osynyng bәrin «15 minuttyq qala» qaghidaty biriktiredi. Adam kýndelikti qajetining basym bóligin ýiinen on bes minuttyq jayau jýrip jetetin aumaqtan taba aluy kerek. Búl jerde mәsele tek qashyqtyq turaly emes. On bes minuttyq qala – adamnyng uaqytyn ózine qaytaru turaly iydeya. Eger túrghyn júmysqa, mektepke, emhanagha nemese sayabaqqa jetu ýshin kýn sayyn úzaq jol jýrmese, onyng ómirinde otbasyna, balasyna, densaulyghyna, shygharmashylyghyna jәne óz damuyna kóbirek uaqyt qalady.

Búl baghyttaghy manyzdy jobalardyng biri – qoghamdyq kólikting jana týrlerin, atap aitqanda, metro, LRT jәne Sky Train jýielerin keshendi týrde damytu.

Býginde metro jelisin batys jәne shyghys baghyttarda damytu júmystary jýrgizilude. Bolashaqta jelini «Barlyq» kólik torabyna deyin 5,3 shaqyrymgha úzartu jәne ýsh jana stansiya salu josparlanuda. Al shyghys baghytta «Jibek joly» jelisin әuejaygha deyin jalghastyru kózdelgen. Búl uchaskening úzyndyghy shamamen, 14 shaqyrym bolyp, segiz stansiyany qamtidy.

LRT – relisti qoghamdyq kólikting zamanauy týri. Onyng alghashqy jelisi úzyndyghy 18,3 shaqyrymdy qúrap, Industriyalyq aimaqty Almaty-2 vokzalymen baylanystyrady. Jelide shamamen, 34 ayaldama qarastyrylghan. Bolashaqta LRT jýiesin «Barlyq» jәne «Shyghys» kólik toraptarymen baylanystyru josparlanuda.

Sonymen qatar, Almatyda alghash ret Sky Train – estakada ýstimen jýretin qoghamdyq kólik jýiesin iske asyru jobasy qarastyryluda. Jalpy úzyndyghy 42 shaqyrym bolatyn eki jelide 20 stansiya ornalasady. Sky Train jýiesining basty ereksheligi – onyng jol qozghalysyna tәuelsiz, arnayy salynghan estakada boyymen qatynauy. Búl kólik keptelisteri men baghdarshamdargha tәueldilikti azaytyp, jolaushylardyng jol jýru uaqytyn edәuir qysqartugha mýmkindik beredi.

Almatynyng bolashaghy ýshin strategiyalyq manyzy bar mәselelerding biri – túrghyndardy sapaly auyz sumen túraqty qamtamasyz etu. Klimattyng ózgerui men tabighy su qorlaryna týsetin salmaqtyng artuy búl mәseleni býginnen bastap sheshudi talap etedi. Sarapshylar aldaghy kezende ónirdegi su tapshylyghynyng kýrdelene týsui mýmkin ekenin aityp keledi. Tipti, qalanyng negizgi su qorlarynyng biri sanalatyn tauly aimaqtaghy múzdyqtardyng edәuir bóligining eru qaupi turaly boljamdar bar.

Búl – keyinge qaldyrugha bolmaytyn mәsele. Su – jәy ghana kommunaldyq resurs emes, qalanyng bolashaghyn aiqyndaytyn strategiyalyq kapital. Sondyqtan su infra­qúrylymyn janghyrtu keshendi týrde jýrgizilui tiyis. Osy baghytta «Aqsay», «Núrly Tau» jәne «Barlyq» su tartu nysandaryn iske qosu, sonday-aq Talghar jerasty su kózinen tartylatyn magistralidyq su qúbyrlaryn janghyrtu manyzdy qadam bolmaq.

Alayda mәsele jana su kózderin tabumen ghana shektelmeui kerek. Bolashaq Almaty sudy kóp paydalanatyn emes, sudy úqypty paydalanatyn qalagha ainaluy qajet. Búl ýshin auyz sudy óndiristik jәne sharuashylyq maqsatta orynsyz paydalanudy shekteu, sudy tazartu jәne qayta paydalanu jýielerin keninen engizu qajet. Qalanyng әr tamshy sudyng qúnyn týsinetin jana mәdeniyetke kóshui – uaqyt talaby.

Jylu jýiesi de osynday janarudy qajet etedi. Jylu jelilerin kezen-kezenimen ashyq jýieden jabyq jýiege kóshiru energiyany tiyimdi paydalanugha, jylu shyghynyn azaytugha jәne túrghyndargha kórsetiletin qyzmet sapasyn arttyrugha mýmkindik beredi. Jyl boyy kýn sәulesi mol týsetin shahar óz aumaghyndaghy kýn energetikasynyng әleuetin barynsha paydalanuy kerek.

Bolashaqta ghimarattardyng shatyrlary, avtotúraqtar men ashyq alandar tek bos kenistik bolyp qalmay, energiya óndiretin infraqúrylymgha ainala alady. Aytary joq, qala tútynatyn energiyanyng bir bóligin ózi óndiretin jýiege birtindep kóshui qajet. Múnday injenerlik janghyrtu ekologiyalyq sayasatpen qatar jýruge tiyis. Almaty ýshin búl mindetting eng ótkir tústarynyng biri – aua sapasy. Taza aua mәselesi qala damuynyng barlyq kezeninde basty nazarda boluy kerek.

Osy rette auanyng lastanuyn qysqa merzimde azayta alghan әlemdik qalalardyng tәjiriybesin zerdelep, Almaty jaghdayyna beyimdeu manyzdy. Balamaly energiya kózderin damytu, elektr kóligin keninen engizu jәne oghan qajetti zaryadtau infraqúrylymyn qalyptastyru da – osy ózgeristing bir bóligi. Elektromobiliding ózi jetkiliksiz, oghan qolayly qoghamdyq orta, quattandyru jelisi jәne tútas ekojýie qajet. Sondyqtan Almatynyng injenerlik infraqúrylymyn janartu – qalanyng tabighy resurstarmen qarym-qatynasyn ózgertu, energiyany tútynu mәdeniyetin janartu jәne ekologiyalyq jauapkershilikti kýsheytu.

Taudyng eteginde ornalasqan megapolis tabighy jәne tehnogendik qauipterding aldyn ala boljauy әri kýtpegen týrlerine de dayyn boluy kerek. Sondyqtan bolashaq Almaty «Zang men Tәrtip» qaghidatyna sýiengen, qauipsizdigi joghary әlemdik qalalardyng birine ainalugha úmtyluy tiyis. Býginde qalamyz qauipsizdikti qamtamasyz etuding jana modeline kóship keledi. Onyng ózeginde zamanauy monitoring jýieleri, jedel habarlau tehnologiyalary jәne tótenshe jaghdaylargha erte den qoy tetikteri túr. Qauipting aldyn alu qater bolghannan keyin әreket etuden әldeqayda tiyimdi.

Búl qaghida, әsirese, qúrylys salasynda sheshushi mәnge iye. Qúrylys jobalaryna qoyylatyn talaptar kýsheytilip, ghimarattardyng seysmikalyq tózimdiligine qatysty jana sheshimder engizilude. Qúrylys normalarynyng saqtaluy qatang baqylauda boluy tiyis. Óitkeni, Almaty ýshin seysmikalyq qauip – qalanyng damu strategiyasynda eskeriletin naqty faktor.

Degenmen, atqarylar júmys әli de auqymdy. Aldaghy jyldary qaladaghy barlyq nysandardy kezen-kezenimen tekseru, olardyng tehnikalyq jәne seysmikalyq jay-kýiin baghalau, qajet bolghan jaghdayda janghyrtyp, seysmikalyq túrghydan kýsheytu – negizgi mindetterding biri. Búl baghyttaghy júmystyng ghylymy negizin kýsheytu de manyzdy. Almatyda ashylghan Qazaqstan - Qytay birlesken jer silkinisin zertteu ortalyghy sonyng aiqyn mysaly.

Múnda eki elding ghalymdary seysmikalyq ýderisterdi birlesip zerttep, jer silkinisin baqylau, boljau jәne erte eskertu tehnologiyalaryn damytugha kýsh salady. Ghylym men tehnologiyanyng mindeti – tabighy qúbylysty toqtatu emes, onyng adamgha keltiretin zalalyn barynsha azaytu.

«Damyghan el degenimiz – eng aldymen deni sau, bilimdi jәne baquatty júrt» degen bolatyn Preziydent Qasym-Jomart Kemel­úly Toqaev. Búl sózding astarynda memleketting de, qalanyng da damu ólshemin aiqyndaytyn manyzdy qaghida jatyr. Ekonomikalyq ósimning týpki mәni – adamnyng ómir sapasyn arttyru, onyng ómirin úzartu. Sondyqtan Almatynyng úzaq merzimdi túraqty damuy qalany túrghyndary úzaq qauipsiz әri jayly ómir sýre alatyn qalalyq ortany qalyptastyru mindetimen tikeley baylanysty.

Býginde Almatynyng densaulyq saqtau jýiesine týsetin jýkteme joghary. Qalalyq medisinalyq úiymdargha jýginetin әrbir tórtinshi pasiyent – Almaty túrghyny emes. Búl bir jaghynan, shahardyng respublikalyq dengeydegi medisinalyq ortalyq retindegi manyzyn kórsetse, ekinshi jaghynan, densaulyq saqtau infraqúrylymyn túraqty týrde keneytuding qajettigin anghartady. Sondyqtan 2030 jylgha deyin 32 jana medisinalyq nysan salyp, qoldanystaghy 14 medisinalyq mekemeni janghyrtu arqyly salanyng infraqúrylymyn keneytu jәne janartu júmystary jalghasa beredi.

Bolashaq Almatyda profilaktikalyq medisina, erte diagnostika, sifrlyq densaulyq saqtau, qoljetimdi medisinalyq qyzmet jәne salauatty ómir salty birtútas jýiege ainaluy tiyis. Óitkeni, naghyz órkeniyetti qala – adamgha sapaly әri tolyqqandy ómir sýruge jaghday jasaytyn qala. Osy túrghydan alghanda, sporttyq infraqúrylymnyng halyqqa qoljetimdi boluy jәne búqaralyq sporttyng jýieli damuy – Almatynyng ómir sýru sapasyn arttyrudyng manyzdy sharttarynyng biri.

Qazir Almatyda aulalarda, sayabaqtar men qoghamdyq kenistikterde ornalasqan
2,4 myngha juyq ashyq sport alany júmys isteydi. Dene shynyqtyru-sauyqtyru keshenderining jana jelisi qalyptasyp, qoldanystaghy sport infraqúrylymyn janghyrtu júmystary jýrgizilude. Búl qatarda qalanyng simvolyna ainalghan әlemge әigili «Medeu» sport keshenining de orny erekshe. Bolashaqta sport infraqúrylymy kәsiby sportshylargha ghana emes, әr jastaghy qala túrghynyna qoljetimdi boluy kerek. Bala aulasynan sport alanyn tabuy, jas­óspirimning sport seksiyasyna erkin baruy, eresek adamnyng sayabaqta jýgirip nemese velosiyped tebui salauatty qalanyng kýndelikti qalypty kórinisine ainaluy qajet. Almatyda kóp jyldan beri zamanauy futbol stadionynyng qajettiligi sezilip keldi. Endi búl olqylyqtyng orny tolmaq. Memleket basshysynyng tapsyrmasyna sәikes, «Shyghys qaqpasy» poliysentrining aumaghynda 45 myng kórermenge arnalghan, UEFA Category 4 talaptaryna tolyq say keletin jana stadion boy kóteredi. Búl nysan tek futbol matchtaryn ótkizetin alang bolyp qalmauy tiyis. Ol halyq­aralyq sport jarystaryn, iri mәdeny is-sharalardy jәne auqymdy qoghamdyq is-sharalardy qabyldaytyn jana qalalyq ortalyqtardyng birine ainalmaq.

Almatynyng sporttyq әleuetin halyq­aralyq jarystar da jana dengeyge kóteredi. 2029 jyly qala ekinshi mәrte Qysqy Aziya oiyndaryn qabyldaydy. Múnday auqymdy doda Qazaqstannyng halyqaralyq bedelin arttyrumen birge, sportty búqara arasynda keninen nasihattaugha, jastardy belsendi ómir saltyna tartugha jәne qalanyng sporttyq infraqúrylymyn odan әri damytugha serpin beredi. Sondyqtan halyqaralyq jarystardyng tiyimdiligin tek biylet satylymy, turister sany nemese ekonomikalyq tabyspen ólsheu jetkiliksiz. Olardyng eng ýlken múrasy – jarys ayaqtalghannan keyin qala túrghyndarynyng ómirinde qaluy. Halyq­aralyq jarystyng shynayy qúndylyghy osynday úzaq merzimdi әserinen kórinedi.

Qalanyng bolashaghyn býgingi ghimarattarynan emes, ertengi úrpaghynyng bilimi, oi-órisi men ziyatkerlik dengeyine qarap baghalaugha bolady. Osy túrghydan alghanda, Almatynyng eng ýlken artyqshylyqtarynyng biri – onyng bilim men ghylymnyng iri ortalyghy boluy. Býginde qalada 36 joghary oqu orny, elimizdegi ghylymy úiymdardyng ýshten biri jәne Qazaqstan ghalymdarynyng 40 payyzy shoghyrlanghan. Almatynyng QS Best Student Cities reytingi boyynsha әlemdegi studentter ýshin eng ýzdik 100 qalanyng qataryna enui de osy әleuetting halyqaralyq dengeyde moyyndalghanyn kórsetedi. Jyl sayyn Qazaqstannyng týkpir-týkpirinen jәne shetelden ondaghan myng jas sapaly bilim alu ýshin Almatygha keledi. Búl – qala ýshin ýlken mýmkindik qana emes, joghary jauapkershilik.

Alayda, demografiyalyq ósim men ishki kóshi-qon bilim beru jýiesine týsetin jýktemeni jyldan-jylgha arttyryp keledi. Oqu oryndarynyng tapshylyghyn azaytu maqsatynda biyl 8 jana mektep iske qosyldy, jyl sonyna deyin taghy 2 mektepting ashyluy josparlanghan. Sonymen qatar, 2030 jylgha deyin taghy 69 jana mektep salu kózdelgen. Biraq bilim sapasyn tek jana ghimarattardyng sanymen ólsheuge bolmaydy. Jana mektep salu – mәselening bir bóligi.

Eng manyzdysy – sol mektepting ishinde qanday bilim beriletini. Sondyqtan Almatynyng barlyq bilim beru úiymdarynda materialdyq-tehnikalyq bazagha da, pedagogikalyq qúramgha da birynghay joghary talap qoyatyn «Almaty mektebi» modeli engizilude. Búl bastama bilim beru sapasyndaghy aiyrmashylyqtardy azaytyp, mektepter arasyndaghy jýktemening tengerimsizdigin sheshuge mýmkindik beredi. Bilimdegi әdilettilik mýmkindikting tendiginen bastalady.

Osy baghytta Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelúly Toqaevtyng bastamasymen jýzege asyrylyp jatqan «Keleshek mektepteri» últtyq jobasy da Almatynyng bilim beru jýiesin jana dengeyge kóteruge manyzdy serpin berip otyr. Býginde qalada «Keleshek mektepteri» jobasy ayasynda 34 800 oryngha arnalghan 21 mektep iske qosyldy.

Almaty ózining bar bolmysymen últtyq mәdeny jadynyng saqtaushysyna ainaldy. Býginde «mәdeniyet qalasy» úghymyn jana mazmúnmen tolyqtyru manyzdy. Zamanauy mәdeny qala – tarihy múrany saqtap qana qoymay, jana iydeyalar tuyp, shygharmashylyq talanttar ashylyp, óner, tehnologiyanyng toghysuyna jol ashatyn orta.

Almatynyng mәdeny múrasyn saqtau – ótkenge qúrmet qana emes, bolashaqqa salynghan investisiya. Songhy jyldary «Selinnyi» men Almaty Museum of Arts siyaqty zamanauy mәdeny jobalar qalanyng jana mәdeny ortasyn qalyptastyryp, shygharmashylyqqa jana serpin berude. Múnday nysandar qalanyng mәdeny infraqúrylymyn bayytyp qana qoymay, jana auditoriyany qalyptastyrady, shygharmashylyq ortagha jana serpin beredi. Qalanyng dәstýrli mәdeny oshaqtary da janghyru kezenin bastan ótkerude.

Múhtar Áuezov atyndaghy Qazaq últtyq drama teatry men Nataliya Sas atyndaghy memlekettik akademiyalyq balalar men jas­óspirimder teatry, «Rayymbek batyr» memorialdyq muzey kesheni janghyrtyluda. Al jaqyn arada Ortalyq Aziyadaghy túnghysh halyqaralyq dengeydegi balalargha arnalghan interaktivti ghylymy muzey – Almaty Children's Science Museum esigin aiqara ashpaq.

Quatty qala – bolashaqtyng jana mәdeniyetin jasay alatyn qala. Almatynyng basty mindeti de osy: ózining tarihy jadyn joghaltpay, shygharmashylyq quatyn eselep, mәdeniyetti qalanyng ekonomikalyq jәne әleumettik damuynyng manyzdy kýshine ainaldyru. Dizayn, sәn industriyasy, geymdev, muzyka, kino óndirisi jәne basqa da shygharmashylyq salalar býginde әlemdik ekonomikanyng manyzdy drayverlerining birine ainalyp keledi.

Almatynyng búl baghyttaghy әleueti de airyqsha. Qazir kreativti salalarda 144 myngha juyq almatylyq maman enbek etedi. Al osy sektorda 46 mynnan astam shaghyn jәne orta biznes subektisining júmys isteui shygharmashylyqtyng qala ekonomikasyndaghy naqty kýshke ainalyp kele jatqanyn kórsetedi. Degenmen, búl әleuetting auqymy әzirge tolyq ashylghan joq. Kreativti industriyanyng Almatynyng jalpy ónirlik ónimindegi ýlesi nebәri 2 payyzdy qúraydy. Salystyru ýshin aitsaq, Londonda búl kórsetkish shamamen, 12 payyzgha jetedi. Búl aiyrmashylyq – bizding әlsizdigimizden búryn, әli iygerilmegen mýmkindigimizding kólemin kórsetetin kórsetkish.

Almatyda talanttar ta, iydeyalar da, naryq ta bar. Bizding mindet – osy ýsh kýshti bir ekojýiege biriktiru. Búl mindet jastar sayasatymen de tikeley sabaqtas. Óitkeni, kreativti ekonomikanyng negizgi qozghaushy kýshi – jana iydeyalardan qoryqpaytyn, tehnologiyany tez mengeretin jәne jana trendter men jahandyq ýrdisterdi erkin mengeretin, jana trendter men jahandyq ýrdisterdi erkin iygeretin jas buyn. Býgin qalada «Jastar qatysatyn budjet» jobasy jýzege asyrylyp keledi. Onyng ayasynda jastar qalany damytugha qatysty óz jobalaryn úsynyp, olardy jýzege asyru ýshin 500 mynnan 5 mln. tengege deyin qarjylay qoldau ala alady. Býgingi enbek naryghy adamnan teoriyalyq bilimmen qatar, naqty tәjiriybeni, tehnologiyalyq sauattylyqty jәne ýnemi ýirenuge dayyn boludy talap etedi.

Osy túrghydan alghanda, tehnikalyq jәne kәsiptik bilimning manyzy artyp keledi. Qalada telekommunikasiya jәne mashina jasau kolledjining jana oqu korpustary men jataq­hanasy iske qosyldy. Kolledjde dualdy oqytu jýiesi engizilip, studentterding teoriyalyq bilimin óndiristik tәjiriybemen úshtastyrugha jaghday jasalghan. Búl – bilim men enbek naryghynyng arasyndaghy alshaqtyqty qysqartudyng tiyimdi joly.

Jasandy intellektining qarqyndy damuy Almatynyng kreativti ortalyq retindegi әleuetine tyng óris ashyp otyr. Búl – qalanyng ekonomikalyq jәne intellektualdyq bolmysyn janasha qalyptastyrugha mýmkindik beretin tarihy kezen.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelúly Toqaev 2026 jyldy «Sifrlandyru jәne jasandy intellekt jyly» dep jariyalap, aldymyzgha naqty mindetter qoydy. Elimizding úzaq merzimdi damuyna baghyttalghan búl sayasatty jýzege asyruda Almatynyng róli erekshe. Óitkeni, sifrlyq ekonomikagha qajetti bilim, ghylym, tehnologiya, talant jәne kreativti oy sekildi negizgi resurstardyng basym bóligi dәl osy qalada toghysqan.

Búghan mysal izdep alysqa barudyng qajeti joq. Qazaqstandaghy alghashqy «startap-ngnikorn» – Higgsfield AI kompaniyasy dәl Almatyda 2023 jyly qúryldy. 2026 jyldyng qantarynda kompaniyanyng naryqtyq qúny 1,3 milliard AQSh dollaryna baghalansa, býginde onyng 5 milliard dollarlyq baghalaumen jana investisiyalyq kezenge shyghugha dayyndalyp jatqany aitylyp otyr. Múnday jetistik – kezdeysoq qúbylys emes. Búl – talantty tәrbiyeleytin, jana iydeyagha mýmkindik beretin jәne әlemning týkpir-týkpirinen daryndy adamdardy tartugha qabiletti qalalyq ortanyng jemisi. Almatyda qazirding ózinde jasandy intellekt pen jana tehnologiyalardy qalalyq ómirge engizu ýderisi jýrip jatyr. Aldaghy onjyldyqtarda ol qala basqaruynyng kóp salasyna enui tiyis. Onyng eng auqymdy kórinisterining biri – Almatynyng sifrlyq egizin (Digital Twin) qalyptastyru. Búl tehnologiya qalanyng sifrlyq modelin jasap, onyng bolashaqtaghy damuyn әrtýrli ssenariy boyynsha aldyn ala modelideuge mýmkindik beredi.

Tehnologiyanyng týpki maqsaty – qalany sifrlandyrudyng ózi emes. Týpki maqsat – adamnyng ómirin jenildetu. Memleket basshysy ghylymy qauymdastyqpen kezdesude: «Qazaqstan Euraziyadaghy eng iri sifrlyq habtardyng birine ainaluy tiyis. Oghan elimizding әleueti tolyq jetedi. Maqsatqa jetu ýshin jasandy intellektini barlyq salagha jyldam engizu qajet» dep atap kórsetti.

Búl – Qazaqstannyng tehnologiyalyq bolashaghyna qoyylghan biyik meje. Búl jerde Almatynyng jetekshilik róli de, jauapkershiligi de joghary. Olay bolsa, biz tek jana tehnologiyalardy tútynushy qala bolmauymyz kerek. Almaty tehnologiyany qoldanatyn ghana emes, tehnologiya jasaytyn qalagha ainaluy tiyis. Ol ýshin jasandy intellekt zerthanalary, tehnologiyalyq startaptar, ghylymy ortalyqtar, kreativti habtar men venchurlyq ekojýie bir-birin tolyqtyratyn orta qalyptastyruy qajet. Sonda uniyversiytette tughan iydeya bizneske, biznestegi tehnologiya qala qyzmetine, al qaladaghy tәjiriybe jana ghylymy izdeniske ainalyp otyrady.

Mine, naghyz innovasiyalyq ekojýie osylay qalyptasady. Almatynyng bilim, ghylym, mәdeniyet jәne ónerdegi tarihy jetekshi ornyn jana tehnologiyalarmen úshtastyru qalanyng jana ekonomikalyq modeline jol ashady. 2040 jylgha qaray Almatynyng negizgi eksporttyq tauary shiykizat emes, bilimge, tehnologiyagha jәne kreativke negizdelgen ónimder boluy tiyis. Onyng ishinde jasandy intellekt sheshimderi, sifrlyq ónimder, oiyn industriyasy, kino jәne media kontent, dizayn, muzyka jәne basqa da kreativti industriya ónimderi әlemdik naryqqa shyghuy kerek. Búl – Almatynyng әlemdik qalalar arasyndaghy ornyn ózgertetin jana órkeniyettik baghdar.

Memleket basshysynyng «Taza Qazaq­stan» bastamasy – ekologiyalyq mәdeniyetti qalyptastyrugha, tabighatqa úqypty qaraugha jәne qorshaghan ortanyng tazalyghyn qamtamasyz etuge baghyttalghan manyzdy joba. Aua basseynin sauyqtyru maqsatynda ónerkәsip kәsiporyndary men tehnikalyq bayqau ortalyqtaryna qoyylatyn talaptar kýsheytilip, qatty otyndy paydalanudy kezen-kezenimen shekteu, qoghamdyq kólikti ekologiyalyq standarttargha kóshiru jәne qorshaghan ortany qorghaudyng jana tetikterin engizu júmystary jalghasuda. Aldaghy jyldary JEO-2 men JEO-3-ting gazgha kóshui jylu kózderinen bólinetin ziyandy shygharyndylardy 90 payyzdan astam qysqartugha mýmkindik beredi. Búl – aua sapasyn jaqsartudaghy manyzdy qadam. Biraq Almatynyng auasyn tek jylu energetikasyn janghyrtu arqyly tazarta almaymyz. Óitkeni, atmosferagha týsetin salmaqtyng edәuir bóligi avtokólikke tiyesili. Sondyqtan Almatyda LEZ jýiesin kezen-kezenimen engizu júmystary jýrgizilude. Qazir joba qalanyng ortalyq bóliginde pilottyq rejimde synaqtan ótip, keyin aqyly jýiemen birge keneytilui kózdelude. Ekologiyalyq talaptargha sәikes kelmeytin kólikterding sanyn azaytugha baghyttalghan búl tәsil әlemning birqatar qalalarynda ózining tiyimdiligin kórsetip keledi. Almaty ýshin de onyng mәni – kólik qozghalysyn shekteu ghana emes, qalanyng aua sapasyna keletin ziyandy әserdi azaytu.

Sonymen qatar, ekologiyalyq sayasattyng tiyimdiligi tek tehnologiya men infraqúrylymgha baylanysty emes. Eng ozyq tehnologiyanyng ózi ekologiyalyq mәdeniyeti qalyptaspaghan qoghamnyng ornyn basa almaydy. Sondyqtan injenerlik infraqúrylymdy janghyrtumen qatar, qala túrghyndarynyng ekologiyalyq jauapkershiligin arttyru da asa manyzdy. Ekologiyalyq jauapkershilikti ornyqtyrudaghy manyzdy qadamdardyng biri – qaldyqtardy bólek jinau jýiesin engizu. Búghan deyingi talpynystar qajetti infraqúrylymnyng jetkiliksizdiginen tolyq nәtiyje bere qoyghan joq. Endi búl mәselege jýieli әri jan-jaqty dayyndyqpen kelu qajet. Qaldyqty súryptau ýshin aldymen tiyisti konteynerler men logistika, odan keyin ony óndeytin óndiris, eng bastysy – túrghynnyng senimi men túraqty әdeti qajet. Bólek jinau – bir konteyner qoydan bastalyp, tútas ekologiyalyq mәdeniyet qalyptastyrugha deyin jalghasatyn prosess. Eger osy tizbekting әr buyny júmys istese, qoqys qaldyq emes, qayta paydalanylatyn resursqa ainalady. Al qalanyng ózi taza әri tiyimdi bola týsedi.

Almaty әlemdik megapolistermen bәsekelesetin ghana emes, ózining biregey baghyty men artyqshylyghyn qalyptastyratyn qala boluy kerek. Aldaghy jyldary jasandy intellekt, biotehnologiya, robottandyru, finteh, sifrlyq medisina jәne kreativti industriya Almaty ekonomikasynyng jana negizgi drayverlerine ainalady dep kýtilude. London әlemdik qarjy ortalyghy retinde, al Kremniy alqaby tehnologiyalyq innovasiyalardyng jýregi retinde tanylsa, Almaty da bilim, ghylym, tehnologiya jәne kreativti industriyalardyng әleuetine sýiene otyryp, jana ekonomikadaghy óz ornyn aiqyndaugha tiyis.

Búl – jәy ghana ekonomikalyq modelidi ózgertu emes, qalanyng intellektualdyq beynesin janartu. Sonda Almatynyng jalpy ónirlik ónimining qúrylymy da birtindep ózgeredi. Óndiris pen saudanyng býgingi ýlesi qysqaryp, onyng ornyn joghary intellektualdyq sektorlar – tehnologiya, ghylym, sifrlyq ónimder, kreativti industriyalar men innovasiyalyq kәsipkerlik basa bastaydy.

Osy túrghydan alghanda, Almatynyng qazirgi damu baghytyn tek infraqúrylymdyq janghyru dep qabyldau jetkiliksiz. Búl – qalanyng tarihy missiyasyn jana dәuirding talaptaryna say qayta payymdau әreketi. Búl – qalanyng ekonomikalyq әleuetine, adam kapitalyna, geografiyalyq artyqshylyqtaryna, tabighy jәne mәdeny resurstaryna, sonday-aq býgingi ózgeristerding logikasyna negizdelgen maqsat. Ómir sýru sapasy joghary, qauipsiz әri jayly qalalyq orta qalyptasqan, jasandy intellekt pen jana tehnologiyalargha keng jol ashylghan, jasampaz jana buyndy bauray alatyn, poliysentrli әri ekologiyalyq ornyqty shahardyng armany da soghan say biyik boluy kerek.

Bir sózben aitqanda, Almaty Qazaqstannyng ghana emes, Ortalyq Aziyanyng investisiyalyq qaqpasyna, turizm men tranzitting quatty habyna, bilim men ghylymnyn, tehnologiya men shygharmashylyqtyng aimaqtyq ortalyghyna ainalugha tiyis.

Túrghyndary úzaq әri sapaly ómir sýretin, «Zang men Tәrtip» berik ornyqqan, ekonomikasy serpindi, auasy taza, tabighaty qorghalghan, qauip-qaterding aldyn alu men qalany basqaru jana tehnologiyalargha sýiengen, әrbir túrghyny ózin qauipsiz әri erkin sezinetin Almaty Ál-Farabiyding «Qayyrymdy qala túrghyndarynyng kózqarastary» atty traktatynda sipattalghan izgi qogham iydealynyng zamanauy ýlgisine ainala alady.

Óitkeni órkeniyetti qalanyng basty ólshemi – onyng ghimarattarynyng biyiktigi emes, adamy qúndylyqtarynyng terendigi. Ejelgi órkeniyetterding izin saqtaghan Almaty endi zamanauy qalalardyng kóshbasshysyna ainalugha úmtyluy zandy. Biz búl joldy bastap kettik. Endigi mindet – bastalghan isti jýieli týrde jalghastyru, әr jobany ortaq strategiyamen úshtastyru jәne býgingi sheshimderding ertengi úrpaqqa qyzmet etuin qamtamasyz etu. Almatynyng bolashaghy – bizding býgingi tandauymyzdan jasalatyn keleshek. Sondyqtan Almatyny ózgertu degenimiz – tek qalany janartu emes. Búl – adamnyng ómirin ózgertu. Onyng uaqytyn ýnemdeu. Mýmkindigin keneytu. Armanyn jaqyndatu.

Bizge jәy ghana ýlken Almaty emes, mýmkindigi zor Almaty kerek. Bizge biyik ghimarattar ghana emes, biyik adamy qúndylyqtar kerek. Búl – Almatynyng bolashaghyna aparar eng tura jol. Osy maqsatqa jetude barsha almatylyqtardyng auyzbirshiligi men ózara tatulyghy airyqsha manyzdy. Óitkeni, bereke – tek tynyshtyq pen túrmys әl-auqaty emes. Bereke – ortaq iske әrkimning óz ýlesin qosuy, bir-birine qoldau kórsetui jәne qala aldyndaghy jauapkershilikti birge sezinui.

Almaty – ótkenning múrasyn saqtap, býginning mәselesin sheship, ertenning mýmkindigin qalyptastyryp otyrghan qala. XXI ghasyrdaghy Almatynyng basty kapitaly – onyng jeri de, ghimaraty da emes, adamdary, bilimi, mәdeniyeti, tehnologiyasy jәne óz bolashaghyna degen senimi.

Almaty – Ádiletti Qazaqstannyng quatty, jasampaz әri jauapty kýshi, zamanauy qalalyq ortanyng ýlgisi, ónirdegi jana mýmkindikterding ortalyghy.

Derekkózi: aqshamnews.kz

Abai.kz

0 pikir

Ýzdik materialdar

Kókjiyek

Azamattyq qogham hәm ghylym men bilim damuy...

Ahmetbek Núrsila 1314
Bilgenge marjan

Parijdegi kitap jәne qazaq dalasynyng tarihy

Ómir Shynybekúly 2882
46 - sóz

«Bilimge mәjbýrleu»

Ábdirashit Bәkirúly 969
Aqmyltyq

Kóshpender oiyny qút bolsyn!

Serik Erghaly 903