الماتىنىڭ بەدەلدى حالىقارالىق رەيتينگتەردە جوعارى ورىنداردان كورىنۋى – كەزدەيسوقتىق ەمەس.

الماتىنىڭ ءار كوشەسىندە تاريحتىڭ ءىزى، ءار توبەسىندە ءداۋىردىڭ تابى، ءار بۋىنىندا ۇلتتىڭ تاعدىرى جاتىر. مىڭجىلدىقتار قويناۋىنان تامىر تارتقان بۇل شاھار تالاي وركەنيەتتىڭ كەرۋەنىن كوردى، تالاي زاماننىڭ ءۇنىن ەستىدى. ءبىر كەزدەرى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا شىعىس پەن باتىستى جالعاعان قالا بولسا، كەيىن قازاقتىڭ رۋحانياتى مەن عىلىمىنىڭ، ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتكەن مادەني ورتاعا اينالدى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ «الماتى – ەگەمەندىگىمىزدىڭ التىن بەسىگى. سونىمەن بىرگە، ەلىمىزدىڭ رۋحاني، عىلىمي جانە ەكونوميكالىق ورتالىعى» دەگەن ءسوزى – قالانىڭ تاريحتاعى ماڭىزىن عانا ەمەس، ونىڭ ەل بولاشاعىنداعى ورنىن دا ايقىندايدى. الماتى بۇگىندە جاڭا ءداۋىردىڭ تابالدىرىعىندا تۇر.

الەم وزگەرىپ جاتىر. ەكونوميكانىڭ تابيعاتى، تەحنولوگيانىڭ قارقىنى، ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى، قالالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسۋ ءتاسىلى تۇبەگەيلى جاڭاردى. XXI عاسىردى قالالار عاسىرى دەپ اتايدى. بۇگىندە ەلدەردىڭ عانا ەمەس، قالالاردىڭ دا باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ولاردىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىمەن، ادامي كاپيتالىمەن، تەحنولوگيالىق دامۋىمەن جانە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىمەن ولشەنەدى.

وسى تۇرعىدان العاندا، الماتى XXI عاسىردا ورتالىق ازياداعى جەتەكشى قالالاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس، وڭىردەگى قالالار اراسىنداعى كوشباسشىلىق پوزيتسياسىن نىعايتىپ كەلە جاتقان، باسقا قالالارعا ۇلگى بولاتىن مەگاپوليس. ولاي بولسا، الماتىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەت تە ايقىندالا تۇسەدى. بىزگە ءجاي عانا ءوسىپ كەلە جاتقان مەگاپوليس ەمەس، وزگەرىستەردى قالىپتاستىرا الاتىن قالا كەرەك. بىزگە ينۆەستيتسيا تارتاتىن عانا ەمەس، ينۆەستيتسياعا جاڭا مۇمكىندىك جاسايتىن; تەحنولوگيانى تۇتىناتىن عانا ەمەس، ونى وندىرەتىن; تالانتتى سىرتتان ىزدەيتىن عانا ەمەس، تالانتتىڭ وزىنە جول اشاتىن الماتى قاجەت. وسىنىڭ ءوزى قالانى باسقارۋدىڭ دا، دامىتۋدىڭ دا بۇرىنعى ولشەمدەرىنە قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. ناعىز دامۋ – قالانىڭ كولەمىن ەمەس، ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ.

سوندىقتان بۇگىن الماتى الدىندا تۇرعان ەڭ باستى سۇراق – «قالانى قالاي ۇلكەيتەمىز؟» دەگەن سۇراق ەمەس، «كەلەشەك ۇرپاققا قانداي قالا قالدىرامىز؟» دەگەن ساۋال. بۇل ساۋالدىڭ سالماعى اۋىر. ويتكەنى، الماتىنىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى، عىلىمي الەۋەتى، مادەني ىقپالى، تۋريستىك تارتىمدىلىعى مەن تەحنولوگيالىق مۇمكىندىگى تۇتاس قازاقستاننىڭ دامۋ باعىتىنا اسەر ەتەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز قاراپايىم: ءبىز الماتىنىڭ ماسەلەلەرىن جاقسى بىلەمىز. كولىك كەپتەلىسىن دە، ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ توزۋىن دا، اۋا ساپاسىنا قاتىستى ماسەلەلەردى دە، مەكتەپ پەن بالاباقشاعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن دا، قوعامدىق كەڭىستىكتەرگە تۇسەتىن جۇكتەمەنى دە كورىپ وتىرمىز. ەڭ ماڭىزدىسى – بۇل ماسەلەلەردىڭ ارقايسىسى بويىنشا ناقتى شەشىمدەر ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ مىندەت – پروبلەمانى جۇيەلى تۇردە شەشۋ.

قازىر الەم قالالارى ساپالىق ترانسفورماتسيانىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. قاي شاھار ادامعا مۇمكىندىك بەرە الادى؟ قاي جەردە جاڭا يدەياعا ورىن بار؟ قاي جەردە كاسىپكەر ءوز ءىسىن ەركىن دامىتا الادى؟ قاي جەردە بالا ساپالى ءبىلىم الىپ، قارت ادام قاۋىپسىز ءومىر سۇرە الادى؟ وسىنداي سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە العان قالالار عانا جاڭا ءداۋىردىڭ كوشىن باستايدى. بۇل رەتتە ينۆەستيتسيا مەن ادام كاپيتالىنىڭ جولى دا ءبىر-بىرىمەن توعىسادى. ال تالانت پەن كاپيتال توعىسقان جەردە جاڭا ەكونوميكا، جاڭا كاسىپ، جاڭا تەحنولوگيا، جاڭا مادەنيەت قالىپتاسادى. دەمەك، قالانىڭ ەڭ باستى كاپيتالى – ونىڭ ادامدارى.

الماتىنىڭ بەدەلدى حالىقارالىق رەيتينگتەردە جوعارى ورىنداردان كورىنۋى – كەزدەيسوقتىق ەمەس. ونىڭ ارتىندا قالانىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى، ادام كاپيتالى، ىسكەرلىك ورتاسى، ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى مەن ءومىر ءسۇرۋ الەۋەتى سەكىلدى ءوزارا ساباقتاس كوپتەگەن فاكتور بار.

بۇگىندە ەكونوميكاسىنىڭ كولەمى 72 ميلليارد اقش دوللارىنا جۋىقتايتىن الماتى – قازاقستاننىڭ ەڭ قۋاتتى ەكونوميكالىق ورتالىعى. قالادا مىڭداعان شەتەلدىك كومپانيا مەن الەمدىك ءىرى كورپوراتسيالاردىڭ وڭىرلىك كەڭسەلەرى ورنالاسقان. قازاقستانعا تارتىلاتىن تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ 40 پايىزدان استامى وسى شاھارعا تيەسىلى. بۇل – ءجاي عانا ستاتيستيكا ەمەس.

بۇل – الماتىعا دەگەن حالىقارالىق بيزنەستىڭ سەنىمى. قالا ەلىمىزدەگى جالپى ءونىمنىڭ تورتتەن بىرىنە جۋىعىن وندىرسە، مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ ۇشتەن ءبىرى الماتىنىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى ەسەبىنەن قالىپتاسادى. الداعى جىلدارى بۇل كورسەتكىشتەردىڭ ارتا تۇسۋىنە مۇمكىندىك مول. ول ءۇشىن ينۆەستيتسياعا قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ، جاڭا وندىرىستەر مەن جوعارى تەحنولوگيالىق سەكتورلاردى دامىتۋ، كاسىپكەرلىكتى قولداۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

الماتىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ءتۇسىنۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ولشەمى – جان باسىنا شاققانداعى جالپى وڭىرلىك ءونىمنىڭ 30 مىڭ اقش دوللارىنان اسۋى. بۇل كورسەتكىش قالانىڭ تەك وندىرىستىك نەمەسە قارجىلىق ورتالىق قانا ەمەس، اۋقىمدى تۇتىنۋ نارىعى قالىپتاسقان مەگاپوليس ەكەنىن دە اڭعارتادى. تۇرعىنداردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ جوعارىلىعى، بەلسەندى بيزنەس ورتا جانە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سۇرانىس الماتىنى الەمدىك برەندتەر ءۇشىن دە تارتىمدى نارىققا اينالدىرىپ وتىر.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، ءار قالانىڭ دامۋ مودەلى ونىڭ تابيعي، ەكونوميكالىق جانە ادامي ارتىقشىلىقتارىنا نەگىزدەلەدى. لوندون قارجى ورتالىعى، سينگاپۋر لوگيستيكا مەن تەحنولوگيانىڭ، دۋباي تۋريزم مەن حالىقارالىق بيزنەستىڭ جاھاندىق حابى رەتىندە تانىلسا، الماتى دا ەكونوميكا، ءبىلىم، عىلىم، مادەنيەت پەن تۋريزم توعىسقان ورتالىق ازياداعى ءىرى مەگاپوليس رەتىندە ءوزىنىڭ بىرەگەي دامۋ مودەلىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى. بۇل – الماتىنىڭ وڭىردەگى باسەكەلىك ارتىقشىلىعىن نىعايتاتىن ماڭىزدى نەگىز.

بىراق ەكونوميكالىق قۋاتتىڭ ەكىنشى قىرى بار. قالا بايىعان سايىن ونىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك تە ارتا تۇسەدى. ويتكەنى، الماتىنىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى ونىڭ كوشەلەرىندەگى قوزعالىستان، تۇرعىن ءۇي نارىعىنان، ينجەنەرلىك جەلىلەردەن، اۋا ساپاسىنان، قوعامدىق كەڭىستىكتەردەن، ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنەن كورىنۋى كەرەك. بۇل جاعىنان العاندا، قالامىز الەمنىڭ ءىرى مەگاپوليستەرىنە ورتاق كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ وتىر. ۋربانيزاتسيانىڭ قارقىنى تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىستى ارتتىردى. كولىك جۇيەسىنە تۇسەتىن سالماق كوبەيدى. ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمنىڭ مۇمكىندىگىنە قويىلاتىن تالاپ كۇشەيدى. قالا حالقى وسكەن سايىن مەكتەپكە، بالاباقشاعا، مەديتسيناعا، قوعامدىق كولىككە، ساياباق پەن دەمالىس ورىندارىنا دەگەن قاجەتتىلىك تە ارتا ءتۇستى. ياعني قالانىڭ ەكونوميكاسى ينفراقۇرىلىمىنان جىلدام وسسە، ونىڭ يگىلىگى تۇرعىننىڭ ومىرىنە تولىق جەتە قويمايدى. بۇل – الماتى ءۇشىن عانا ەمەس، الەمدەگى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان بارلىق مەگاپوليسكە ورتاق سىن. قازىر قالادا قولعا الىنىپ جاتقان جۇيەلى جوبالاردىڭ نەگىزگى ماقساتى دا وسىندا.

ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ، كولىك جۇيەسىن جاڭعىرتۋ، تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن رەتتەۋ، ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ، ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ، قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ، وسىنىڭ ءبارى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. دەمەك، ونىڭ ناتيجەسى ادامنىڭ تۇرمىسىنان كورىنۋى كەرەك. «بايلىق – قولعا ۇستاعانىڭ ەمەس، ەلگە تيگىزگەن پايداڭ» دەگەن قازاقتىڭ حالىق دانالىعى وسى جەردە ەرەكشە مانگە يە.

قالا – ادام قولىمەن جاسالعان جاساندى ەكوجۇيە. بىراق الماتىنىڭ تابيعاتى بۇل قاعيدانى ءوز زاڭدىلىعىمەن تولىقتىرىپ تۇرعانداي. ويتكەنى، بۇل شاھاردىڭ قايتالانباس بولمىسى تەك ساۋلەتى مەن ەكونوميكاسىندا ەمەس، تابيعات پەن ۋربانيستيكانىڭ سيرەك ۇيلەسىمىندە جاتىر. الەمدە تاۋى مەن قالاسى وسىنشالىق جاقىن ورنالاسقان، تابيعي لاندشافتى كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعان مەگاپوليستەر كوپ ەمەس.

بۇل – ونىڭ ستراتەگيالىق كاپيتالى. وڭىردە الماتىعا تەڭ كەلەتىن وتاندىق نەمەسە شەتەلدىك مەگاپوليس-باسەكەلەستىڭ بولماۋى قالانىڭ ورتالىق ازياداعى ءىرى كولىك جانە ترانزيتتىك حابتاردىڭ بىرىنە اينالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. دەمەك، ەجەلگى كەرۋەن جولىنىڭ گەوگرافياسى قازىرگى زاماننىڭ لوگيستيكاسىمەن قايتا ۇندەسۋى قاجەت.

الماتىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى تاۋ بوكتەرلەرى ازىرگە تولىق اشىلماعان الەۋەتكە يە. ەگەر تاۋ كلاستەرىنىڭ مۇمكىندىگى تولىق ءارى ۇقىپتى پايدالانىلسا، الماتى الەمدەگى ءتورت ماۋسىمدىق تاۋ ءتۋريزمىنىڭ ءىرى ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالا الادى. بۇل باعىتتاعى ەڭ اۋقىمدى جوبالاردىڭ ءبىرى – الماتى تاۋ كلاستەرىن دامىتۋ. ونىڭ اياسىندا شىمبۇلاق، كيماسار جانە بۋتاكوۆكانى، ال بولاشاقتا «پيونەر»، Oi-Qaragai جانە باسقا دا تۋريستىك نىسانداردى بىرىكتىرەتىن ءبىرتۇتاس تاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جوسپارلانۋدا. كلاستەر جىل بويى جۇمىس ىستەيتىن بولادى: قىستا – تاۋ شاڭعىسى تراسسالارى مەن قىسقى دەمالىستىڭ باسقا دا تۇرلەرى، جازدا – جاياۋ جانە ۆەلوسيپەد باعىتتارى، سەرۋەندەۋ ايماقتارى، وتباسىلىق جانە بەلسەندى دەمالىس ۇسىنىلادى. باسقاشا ايتقاندا، تاۋ ءتۋريزمى ماۋسىمدىق فورماتتان ارىلىپ، جىل بويى جۇمىس ىستەيتىن ەكونوميكالىق ەكوجۇيەگە اينالۋعا ءتيىس.

الماتىعا كەلەتىن تۋريستەر سانىنىڭ ءوزى بۇل الەۋەتتىڭ اۋقىمىن اڭعارتادى. 2025 جىلى قالاعا شامامەن، 2,5 ميلليون تۋريست كەلىپ، ونىڭ 750 مىڭنان استامىن شەتەلدىك قوناقتار قۇرادى. بىراق بۇل – الماتىنىڭ مۇمكىندىگىنىڭ شەگى ەمەس. الداعى مىندەت – تۋريست سانىن ءجاي كوبەيتۋ ەمەس، الماتىدا قالاتىن ۋاقىتىن، الاتىن اسەرىن جانە ەكونوميكاعا قوساتىن ۇلەسىن ارتتىرۋ. جوسپارلانعان جوبالار جۇزەگە اسقان جاعدايدا، 2030 جىلعا قاراي شەتەلدىك تۋريستەر سانىن 1,7 ميلليونعا، ال 2050 جىلعا قاراي 4 ميلليونعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل تۋريستىك اعىننىڭ ارتۋىمەن بىرگە قالا ەكونوميكاسىنا تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرىن دە ۇلعايتىپ، جىل سايىن بيۋدجەتكە تۇسەتىن قاراجات كولەمىن شيرەك تريلليون تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار، الماتىنىڭ تۋريستىك الەۋەتى تەك ونىڭ زاماناۋي كەلبەتى، ينفراقۇرىلىمى مەن اۋقىمدى بولاشاق جوبالارىمەن عانا ايقىندالمايدى. قالانىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىراتىن ماڭىزدى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى – تامىرى تەرەڭ تاريحىمەن ساباقتاسىپ جاتقان ءوڭىردىڭ مۇراسى.

ايگىلى ساق قورعاندارى – سونىڭ ءۇنسىز كۋاسى. قالا ىرگەسىندەگى بورالداي قورىمى، ەسىك وڭىرىندەگى ساق قورعاندارى – ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ وسى كەڭىستىكتە تەرەڭ تامىر جايعانىن كورسەتەتىن تاريحي مۇرا. بۇل ەسكەرتكىشتەردى تەك ارحەولوگيالىق نىسان دەپ قابىلداۋ جەتكىلىكسىز. ولار – بۇگىنگى الماتىنىڭ ەجەلگى تاريحىمەن جالعاساتىن كوپىرى. ويتكەنى، تاريح كەيدە كىتاپتاردا عانا ساقتالمايدى. كەيدە جەر استىندا جاتادى، كەيدە قالانىڭ ءوز كوشەلەرىمەن بىرگە ءومىر سۇرەدى. بۇگىن الەمدە تۋريستەر ءبىر-بىرىنە ۇقساس قالالاردى ەمەس، ءوزىنىڭ قايتالانباس تاريحى مەن مىنەزى بار مەكەندەردى ىزدەيدى.

سوندىقتان العاشقى قادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە «ساق قورعاندارى» اۋماعىندا رەكرەاتسيالىق پارك قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر. الايدا، الماتى تاريحىنىڭ تۋريستىك الەۋەتى مۇنىمەن شەكتەلمەۋگە ءتيىس. بورالدايدان ەسىككە دەيىنگى كونە قورعاندار، جىبەك جولىنىڭ ءىزى، تاريحي ساۋلەت نىساندارى مەن قالانىڭ ءار داۋىردەن جەتكەن مادەني قاباتتارىن ءوزارا بايلانىستىراتىن تۇتاس تاريحي-تۋريستىك كەڭىستىك قالىپتاستىرۋعا بولادى.

الماتى حالقىنىڭ قارقىندى ءوسۋى الدىمىزعا جاڭا ءارى كۇردەلى مىندەتتەر قويىپ وتىر. قالا كەڭەيىپ، جاڭا تۇرعىن ۇيلەر بوي كوتەرگەن سايىن قوعامدىق كەڭىستىكتەرگە تۇسەتىن سالماق تا ارتىپ كەلەدى. كەزىندە جەكە ۇيلەر مەن شاعىن كوتتەدجدى قالاشىقتار ورنالاسقان اۋماقتاردىڭ ورنىنا كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ كەلۋى – ۋربانيزاتسيانىڭ زاڭدى ۇدەرىسى. بىراق جاڭارۋدىڭ ءوز زاڭى بولۋى كەرەك.

رەنوۆاتسيا – ەسكى عيماراتتاردىڭ ورنىنا جاڭا عيماراتتار تۇرعىزۋ عانا ەمەس، ول قالانىڭ تاريحي جادىن، ساۋلەتتىك ەرەكشەلىگىن، تابيعي ورتاسىن جانە ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن قاتار ساقتايتىن كۇردەلى پروتسەسس. سوندىقتان الماتىنىڭ باس جوسپارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا Placemaking, ياعني «قولايلى قوعامدىق ورتا قالىپتاستىرۋ» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن كەشەندى دامۋ تاسىلىنە باسىمدىق بەرىلۋدە. بۇل ءتاسىلدىڭ ءمانى قاراپايىم بولعانىمەن، ماعىناسى تەرەڭ: تۇرعىن ءۇيدى عانا ەمەس، ادام ءومىر سۇرەتىن ورتانى تۇتاس جوبالاۋ. جاڭا اۋدان بوي كوتەرسە، ونىڭ جانىندا كەڭسە دە، دۇكەن دە، مەكتەپ پەن بالاباقشا دا، ەمحانا مەن ساياباق تا قاتار قاراستىرىلۋى كەرەك. قوعامدىق كولىك، ينجەنەرلىك جەلىلەر، جاياۋ جۇرگىنشى جولدارى مەن دەمالىس ورىندارى ءبىر-بىرىنەن بولەك ەمەس، ءبىرتۇتاس قالالىق جۇيە رەتىندە جوسپارلانۋعا ءتيىس. ويتكەنى، ادامعا ءۇيدىڭ ءوزى عانا جەتكىلىكسىز. وعان ۇيىنەن جۇمىسىنا، بالاسىنىڭ مەكتەبىنە، ساياباققا، دۇكەنگە، ەمحاناعا قاۋىپسىز ءارى ىڭعايلى جەتەتىن ورتا قاجەت.

جاقسى قالا – ادامنىڭ كۇندەلىكتى ۋاقىتىن ۇنەمدەيتىن قالا. وسى قاعيدا كوشەلەردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا دا ەنگىزىلۋدە. الماتى بىرتىندەپ جوندەۋدىڭ «قاسبەتتەن قاسبەتكە دەيىن» قاعيداتىنا كوشىپ كەلەدى. ياعني كوشەنىڭ تەك جولىن جوندەپ قويۋمەن شەكتەلمەي، ونىڭ تروتۋارى، جارىقتاندىرىلۋى، كوگالداندىرىلۋى، عيمارات قاسبەتتەرى مەن شاعىن ساۋلەت نىساندارى دا ءبىرتۇتاس جوبا اياسىندا جاڭارتىلادى. مۇنىڭ ماقساتى – كوشەنى سىرتتاي كورىكتەندىرۋ عانا ەمەس. بۇل – ادامعا كەدەرگىسىز، قاۋىپسىز ءارى جايلى ورتا قالىپتاستىرۋ. كوشەنىڭ ءاربىر ەلەمەنتى ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسكەندە عانا قالا كەڭىستىگى ءوزىنىڭ تۇتاستىعىن تابادى.

ال الماتىنىڭ كەلەشەك كەلبەتىن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمنىڭ ءوزى دە ايقىندايدى. كەزەڭ-كەزەڭىمەن ينجەنەرلىك جەلىلەردى جەر استىنا كوشىرۋ – وسى باعىتتاعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى. ەلەكتر جەلىلەرى، گاز قۇبىرلارى مەن وزگە دە كوممۋنيكاتسيالاردىڭ جەر استىنا ورنالاسۋى قالانىڭ كوركىن عانا ەمەس، ينجەنەرلىك جۇيەلەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن سەنىمدىلىگىن دە ارتتىرادى. كوزگە كورىنبەيتىن ينفراقۇرىلىم – قالانىڭ كورىنەتىن ساپاسىنىڭ نەگىزى.

بۇل رەتتە «اشىق كەڭىستىك» تۇجىرىمداماسى اياسىنداعى شەشىمدەر الماتىنىڭ زاماناۋي قالالىق ورتاسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قالا كەڭىستىگى نەعۇرلىم جيناقى، قاۋىپسىز ءارى رەتتەلگەن بولعان سايىن، ونىڭ تۇرعىنعا بەرەر جايلىلىعى دا ارتا تۇسەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، سايران كولىن جاڭعىرتۋ مەن رەسپۋبليكا الاڭىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن قايتا جاڭارتۋ جوبالارى قوعامدىق كەڭىستىكتى جاڭا ساپاعا كوتەرۋدىڭ ماڭىزدى ۇلگىلەرىنە اينالا الادى. شىنىندا دا، قازىرگى ۋربانيستيكادا جاسىل اۋماققا دەگەن كوزقاراس تۇبەگەيلى وزگەردى. ساياباق پەن باق ەندى ءجاي عانا دەمالاتىن ورىن ەمەس. ول – قالانىڭ تابيعي تەپە-تەڭدىگىن ساقتايتىن ءتىرى جۇيە.

الماتى ءۇشىن سۋدىڭ دا ورنى ەرەكشە. تاۋدان اققان ءمولدىر بۇلاقتار مەن ارىقتار جۇيەسى شاھاردىڭ تاريحي بولمىسىنىڭ ءبىر بولىگى. ەندىگى مىندەت – جاۋىن-شاشىن مەن قار سۋىن دا ءتيىمدى پايدالانىپ، ونى قالانىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىنە قايتا قوسۋ. وسى ماقساتتا «قالا-سورعىش» تۇجىرىمداماسى ماڭىزدى مۇمكىندىك بەرەدى. ونىڭ تۇجىرىمداماسىن قىتايلىق لاندشافت ساۋلەتشىسى كونگتسزيان يۋە دامىتۋىمەن الەمگە كەڭىنەن تانىلدى. قىتاي مەن ەۋروپانىڭ بىرقاتار قالالارىندا قولدانىلىپ جۇرگەن بۇل ءتاسىل جاۋىن-شاشىن مەن ەرىگەن قار سۋىن تابيعي جولمەن باسقارۋعا نەگىزدەلەدى. بۇل – كليمات جاھاندىق دەڭگەيدە وزگەرىپ، سۋ رەسۋرستارىنىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقان كەزەڭدە اسا ماڭىزدى ۇستانىم. الاتاۋ اۋدانىنداعى بەنت كولدەرى اۋماعىندا كەلەشەكتە جۇزەگە اسىرىلاتىن پيلوتتىق جوبا وسى ءتاسىلدىڭ العاشقى قادامدارىنىڭ ءبىرى بولماق. تاجىريبە ناتيجەلى بولسا، مۇنداي شەشىمدى قالانىڭ باسقا بولىكتەرىنە دە كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بار.

قازىرگى الماتى ۇزاق ۋاقىت بويى ءبىر ورتالىققا تارتىلعان قالا رەتىندە قالىپتاستى. قالانىڭ نەگىزگى ىسكەرلىك، اكىمشىلىك، مادەني جانە الەۋمەتتىك ءومىرى ورتالىققا شوعىرلانىپ، تۇرعىنداردىڭ كۇندەلىكتى قوزعالىسىنىڭ باسىم بولىگى دە وسى باعىتقا تاۋەلدى بولدى. بىراق مەگاپوليس وسكەن سايىن مۇنداي مودەلدىڭ مۇمكىندىگى دە شەكتەلە تۇسەدى. قالا ۇلكەيگەن سايىن ءبىر ورتالىققا تۇسەتىن سالماق ارتادى، ال ونىمەن بىرگە جولداعى ۋاقىت، كولىك كەپتەلىسى، ينفراقۇرىلىمعا تۇسەتىن جۇكتەمە دە كوبەيەدى. سوندىقتان الماتىنىڭ كەلەسى دامۋ كەزەڭى ءبىر ورتالىقتان بىرنەشە مۇمكىندىككە كوشۋ كەزەڭى بولۋعا ءتيىس.

ءبىز قالانى ءوزارا بايلانىسقان بىرنەشە پوليتسەنتردەن تۇراتىن كەمەلدى مەگاپوليسكە اينالدىرۋىمىز كەرەك. ءاربىر نەگىزگى ورتالىقتىڭ ءوز جۇمىس ورىندارى، ۋنيۆەرسيتەتتەرى، مەديتسينالىق جانە مادەني نىساندارى، بيزنەس ورتالىقتارى، ساۋدا جانە دەمالىس ورىندارى قالىپتاسۋى قاجەت. سوندا تۇرعىن ءۇشىن قالانىڭ بارلىق مۇمكىندىگى ءبىر عانا نۇكتەدە شوعىرلانبايدى. ادام ءوز ۇيىنە جاقىن جەردە جۇمىس ىستەپ، ءبىلىم الىپ، ەم قابىلداپ، دەمالىپ، قاجەتتى قىزمەتتەرىن پايدالانا الادى. بۇل – كولىك كەپتەلىسىن ازايتۋدىڭ عانا جولى ەمەس، قالانىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن كەڭىستىكتە تەڭگەرۋدىڭ ءتاسىلى.

پوليتسەنترلىك مودەل قالانىڭ ءار بولىگىن وزىندىك ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق ءومىرى بار دەربەس ورتالىققا اينالدىرادى. ءبىر جەردە جاڭا وندىرىستەر پايدا بولسا، ەكىنشى جەردە ءبىلىم مەن عىلىم شوعىرلانادى، ءۇشىنشى اۋماقتا مادەنيەت پەن شىعارماشىلىق يندۋستريا داميدى. ال ولاردىڭ بارلىعى بىرىڭعاي كولىك جانە ينجەنەرلىك جۇيە ارقىلى ءوزارا بايلانىسادى. 2030 جىلعا دەيىن «شىعىس قاقپاسى» جانە سايران كولىنىڭ شىعىس بولىگىندەگى Almaty Downtown پوليتسەنترلەرىن قالىپتاستىرۋ جوسپارلانعان. كەيىن بۇل جۇيەگە الماتىنىڭ «باتىس قاقپاسى»، وڭتۇستىك-باتىس جانە سولتۇستىك پوليتسەنترلەرى قوسىلادى.

مۇنداي وزگەرىس تاريحي ورتالىقتىڭ ماڭىزىن تومەندەتپەيدى. كەرىسىنشە، قالانىڭ جاڭا ورتالىقتارى پايدا بولعان سايىن، قازىرگى ورتالىق ءوزىنىڭ تاريحي كەلبەتىن، مادەني سالماعىن جانە الماتىنىڭ رۋحاني وزەگى رەتىندەگى بىرەگەي ءرولىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك الادى. ويتكەنى، تاريحي ورتالىقتى شەكسىز كەڭەيتۋ ەمەس، ونىڭ قۇندىلىعىن ساقتاۋ – وركەنيەتتى قالانىڭ بەلگىسى. بۇل مودەلدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ءاربىر پوليتسەنتردىڭ Mixed-Use قاعيداتى بويىنشا دامۋى. بۇل تۇجىرىمدامانى فرانتسۋز-كولۋمبيالىق ۋربانيست، پروفەسسور كارلوس مورەنو عىلىمي جانە پراكتيكالىق تۇرعىدان كەڭىنەن دامىتتى.

بۇل دەگەنىڭىز، تۇرعىن ءۇي، جۇمىس ورنى، قوعامدىق كەڭىستىك، ساۋدا جانە قىزمەت كورسەتۋ نىساندارى، مەكتەپ، بالاباقشا، مەديتسينا، مادەنيەت پەن دەمالىس ورىندارى ءبىر-بىرىنەن الشاق ورنالاسپايتىنىن بىلدىرەدى. وسىنىڭ ءبارىن «15 مينۋتتىق قالا» قاعيداتى بىرىكتىرەدى. ادام كۇندەلىكتى قاجەتىنىڭ باسىم بولىگىن ۇيىنەن ون بەس مينۋتتىق جاياۋ ءجۇرىپ جەتەتىن اۋماقتان تابا الۋى كەرەك. بۇل جەردە ماسەلە تەك قاشىقتىق تۋرالى ەمەس. ون بەس مينۋتتىق قالا – ادامنىڭ ۋاقىتىن وزىنە قايتارۋ تۋرالى يدەيا. ەگەر تۇرعىن جۇمىسقا، مەكتەپكە، ەمحاناعا نەمەسە ساياباققا جەتۋ ءۇشىن كۇن سايىن ۇزاق جول جۇرمەسە، ونىڭ ومىرىندە وتباسىنا، بالاسىنا، دەنساۋلىعىنا، شىعارماشىلىعىنا جانە ءوز دامۋىنا كوبىرەك ۋاقىت قالادى.

بۇل باعىتتاعى ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى – قوعامدىق كولىكتىڭ جاڭا تۇرلەرىن، اتاپ ايتقاندا، مەترو، لرت جانە Sky Train جۇيەلەرىن كەشەندى تۇردە دامىتۋ.

بۇگىندە مەترو جەلىسىن باتىس جانە شىعىس باعىتتاردا دامىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بولاشاقتا جەلىنى «بارلىق» كولىك تورابىنا دەيىن 5,3 شاقىرىمعا ۇزارتۋ جانە ءۇش جاڭا ستانتسيا سالۋ جوسپارلانۋدا. ال شىعىس باعىتتا «جىبەك جولى» جەلىسىن اۋەجايعا دەيىن جالعاستىرۋ كوزدەلگەن. بۇل ۋچاسكەنىڭ ۇزىندىعى شامامەن، 14 شاقىرىم بولىپ، سەگىز ستانتسيانى قامتيدى.

لرت – رەلستى قوعامدىق كولىكتىڭ زاماناۋي ءتۇرى. ونىڭ العاشقى جەلىسى ۇزىندىعى 18,3 شاقىرىمدى قۇراپ، يندۋستريالىق ايماقتى الماتى-2 ۆوكزالىمەن بايلانىستىرادى. جەلىدە شامامەن، 34 ايالداما قاراستىرىلعان. بولاشاقتا لرت جۇيەسىن «بارلىق» جانە «شىعىس» كولىك توراپتارىمەن بايلانىستىرۋ جوسپارلانۋدا.

سونىمەن قاتار، الماتىدا العاش رەت Sky Train – ەستاكادا ۇستىمەن جۇرەتىن قوعامدىق كولىك جۇيەسىن ىسكە اسىرۋ جوباسى قاراستىرىلۋدا. جالپى ۇزىندىعى 42 شاقىرىم بولاتىن ەكى جەلىدە 20 ستانتسيا ورنالاسادى. Sky Train جۇيەسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ جول قوزعالىسىنا تاۋەلسىز، ارنايى سالىنعان ەستاكادا بويىمەن قاتىناۋى. بۇل كولىك كەپتەلىستەرى مەن باعدارشامدارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ، جولاۋشىلاردىڭ جول ءجۇرۋ ۋاقىتىن ەداۋىر قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

الماتىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ. كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن تابيعي سۋ قورلارىنا تۇسەتىن سالماقتىڭ ارتۋى بۇل ماسەلەنى بۇگىننەن باستاپ شەشۋدى تالاپ ەتەدى. ساراپشىلار الداعى كەزەڭدە وڭىردەگى سۋ تاپشىلىعىنىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ كەلەدى. ءتىپتى، قالانىڭ نەگىزگى سۋ قورلارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن تاۋلى ايماقتاعى مۇزدىقتاردىڭ ەداۋىر بولىگىنىڭ ەرۋ قاۋپى تۋرالى بولجامدار بار.

بۇل – كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن ماسەلە. سۋ – ءجاي عانا كوممۋنالدىق رەسۋرس ەمەس، قالانىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق كاپيتال. سوندىقتان سۋ ينفرا­قۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. وسى باعىتتا «اقساي»، «نۇرلى تاۋ» جانە «بارلىق» سۋ تارتۋ نىساندارىن ىسكە قوسۋ، سونداي-اق تالعار جەراستى سۋ كوزىنەن تارتىلاتىن ماگيسترالدىق سۋ قۇبىرلارىن جاڭعىرتۋ ماڭىزدى قادام بولماق.

الايدا ماسەلە جاڭا سۋ كوزدەرىن تابۋمەن عانا شەكتەلمەۋى كەرەك. بولاشاق الماتى سۋدى كوپ پايدالاناتىن ەمەس، سۋدى ۇقىپتى پايدالاناتىن قالاعا اينالۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن اۋىز سۋدى وندىرىستىك جانە شارۋاشىلىق ماقساتتا ورىنسىز پايدالانۋدى شەكتەۋ، سۋدى تازارتۋ جانە قايتا پايدالانۋ جۇيەلەرىن كەڭىنەن ەنگىزۋ قاجەت. قالانىڭ ءار تامشى سۋدىڭ قۇنىن تۇسىنەتىن جاڭا مادەنيەتكە كوشۋى – ۋاقىت تالابى.

جىلۋ جۇيەسى دە وسىنداي جاڭارۋدى قاجەت ەتەدى. جىلۋ جەلىلەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن اشىق جۇيەدەن جابىق جۇيەگە كوشىرۋ ەنەرگيانى ءتيىمدى پايدالانۋعا، جىلۋ شىعىنىن ازايتۋعا جانە تۇرعىندارعا كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جىل بويى كۇن ساۋلەسى مول تۇسەتىن شاھار ءوز اۋماعىنداعى كۇن ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋى كەرەك.

بولاشاقتا عيماراتتاردىڭ شاتىرلارى، اۆتوتۇراقتار مەن اشىق الاڭدار تەك بوس كەڭىستىك بولىپ قالماي، ەنەرگيا وندىرەتىن ينفراقۇرىلىمعا اينالا الادى. ايتارى جوق، قالا تۇتىناتىن ەنەرگيانىڭ ءبىر بولىگىن ءوزى وندىرەتىن جۇيەگە بىرتىندەپ كوشۋى قاجەت. مۇنداي ينجەنەرلىك جاڭعىرتۋ ەكولوگيالىق ساياساتپەن قاتار جۇرۋگە ءتيىس. الماتى ءۇشىن بۇل مىندەتتىڭ ەڭ وتكىر تۇستارىنىڭ ءبىرى – اۋا ساپاسى. تازا اۋا ماسەلەسى قالا دامۋىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە باستى نازاردا بولۋى كەرەك.

وسى رەتتە اۋانىڭ لاستانۋىن قىسقا مەرزىمدە ازايتا العان الەمدىك قالالاردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەپ، الماتى جاعدايىنا بەيىمدەۋ ماڭىزدى. بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ، ەلەكتر كولىگىن كەڭىنەن ەنگىزۋ جانە وعان قاجەتتى زاريادتاۋ ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ دا – وسى وزگەرىستىڭ ءبىر بولىگى. ەلەكتروموبيلدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز، وعان قولايلى قوعامدىق ورتا، قۋاتتاندىرۋ جەلىسى جانە تۇتاس ەكوجۇيە قاجەت. سوندىقتان الماتىنىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋ – قالانىڭ تابيعي رەسۋرستارمەن قارىم-قاتىناسىن وزگەرتۋ، ەنەرگيانى تۇتىنۋ مادەنيەتىن جاڭارتۋ جانە ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ.

تاۋدىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان مەگاپوليس تابيعي جانە تەحنوگەندىك قاۋىپتەردىڭ الدىن الا بولجاۋى ءارى كۇتپەگەن تۇرلەرىنە دە دايىن بولۋى كەرەك. سوندىقتان بولاشاق الماتى «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىنا سۇيەنگەن، قاۋىپسىزدىگى جوعارى الەمدىك قالالاردىڭ بىرىنە اينالۋعا ۇمتىلۋى ءتيىس. بۇگىندە قالامىز قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا مودەلىنە كوشىپ كەلەدى. ونىڭ وزەگىندە زاماناۋي مونيتورينگ جۇيەلەرى، جەدەل حابارلاۋ تەحنولوگيالارى جانە توتەنشە جاعدايلارعا ەرتە دەن قويۋ تەتىكتەرى تۇر. قاۋىپتىڭ الدىن الۋ قاتەر بولعاننان كەيىن ارەكەت ەتۋدەن الدەقايدا ءتيىمدى.

بۇل قاعيدا، اسىرەسە، قۇرىلىس سالاسىندا شەشۋشى مانگە يە. قۇرىلىس جوبالارىنا قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلىپ، عيماراتتاردىڭ سەيسميكالىق توزىمدىلىگىنە قاتىستى جاڭا شەشىمدەر ەنگىزىلۋدە. قۇرىلىس نورمالارىنىڭ ساقتالۋى قاتاڭ باقىلاۋدا بولۋى ءتيىس. ويتكەنى، الماتى ءۇشىن سەيسميكالىق قاۋىپ – قالانىڭ دامۋ ستراتەگياسىندا ەسكەرىلەتىن ناقتى فاكتور.

دەگەنمەن، اتقارىلار جۇمىس ءالى دە اۋقىمدى. الداعى جىلدارى قالاداعى بارلىق نىسانداردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن تەكسەرۋ، ولاردىڭ تەحنيكالىق جانە سەيسميكالىق جاي-كۇيىن باعالاۋ، قاجەت بولعان جاعدايدا جاڭعىرتىپ، سەيسميكالىق تۇرعىدان كۇشەيتۋ – نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ عىلىمي نەگىزىن كۇشەيتۋ دە ماڭىزدى. الماتىدا اشىلعان قازاقستان - قىتاي بىرلەسكەن جەر سىلكىنىسىن زەرتتەۋ ورتالىعى سونىڭ ايقىن مىسالى.

مۇندا ەكى ەلدىڭ عالىمدارى سەيسميكالىق ۇدەرىستەردى بىرلەسىپ زەرتتەپ، جەر سىلكىنىسىن باقىلاۋ، بولجاۋ جانە ەرتە ەسكەرتۋ تەحنولوگيالارىن دامىتۋعا كۇش سالادى. عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ مىندەتى – تابيعي قۇبىلىستى توقتاتۋ ەمەس، ونىڭ ادامعا كەلتىرەتىن زالالىن بارىنشا ازايتۋ.

«دامىعان ەل دەگەنىمىز – ەڭ الدىمەن دەنى ساۋ، ءبىلىمدى جانە باقۋاتتى جۇرت» دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل­ۇلى توقاەۆ. بۇل ءسوزدىڭ استارىندا مەملەكەتتىڭ دە، قالانىڭ دا دامۋ ولشەمىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قاعيدا جاتىر. ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تۇپكى ءمانى – ادامنىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ، ونىڭ ءومىرىن ۇزارتۋ. سوندىقتان الماتىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى دامۋى قالانى تۇرعىندارى ۇزاق قاۋىپسىز ءارى جايلى ءومىر سۇرە الاتىن قالالىق ورتانى قالىپتاستىرۋ مىندەتىمەن تىكەلەي بايلانىستى.

بۇگىندە الماتىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە تۇسەتىن جۇكتەمە جوعارى. قالالىق مەديتسينالىق ۇيىمدارعا جۇگىنەتىن ءاربىر ءتورتىنشى پاتسيەنت – الماتى تۇرعىنى ەمەس. بۇل ءبىر جاعىنان، شاھاردىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى مەديتسينالىق ورتالىق رەتىندەگى ماڭىزىن كورسەتسە، ەكىنشى جاعىنان، دەنساۋلىق ساقتاۋ ينفراقۇرىلىمىن تۇراقتى تۇردە كەڭەيتۋدىڭ قاجەتتىگىن اڭعارتادى. سوندىقتان 2030 جىلعا دەيىن 32 جاڭا مەديتسينالىق نىسان سالىپ، قولدانىستاعى 14 مەديتسينالىق مەكەمەنى جاڭعىرتۋ ارقىلى سالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋ جانە جاڭارتۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرەدى.

بولاشاق الماتىدا پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا، ەرتە دياگنوستيكا، تسيفرلىق دەنساۋلىق ساقتاۋ، قولجەتىمدى مەديتسينالىق قىزمەت جانە سالاۋاتتى ءومىر سالتى ءبىرتۇتاس جۇيەگە اينالۋى ءتيىس. ويتكەنى، ناعىز وركەنيەتتى قالا – ادامعا ساپالى ءارى تولىققاندى ءومىر سۇرۋگە جاعداي جاسايتىن قالا. وسى تۇرعىدان العاندا، سپورتتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ حالىققا قولجەتىمدى بولۋى جانە بۇقارالىق سپورتتىڭ جۇيەلى دامۋى – الماتىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى.

قازىر الماتىدا اۋلالاردا، ساياباقتار مەن قوعامدىق كەڭىستىكتەردە ورنالاسقان
2,4 مىڭعا جۋىق اشىق سپورت الاڭى جۇمىس ىستەيدى. دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەندەرىنىڭ جاڭا جەلىسى قالىپتاسىپ، قولدانىستاعى سپورت ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇل قاتاردا قالانىڭ سيمۆولىنا اينالعان الەمگە ايگىلى «مەدەۋ» سپورت كەشەنىنىڭ دە ورنى ەرەكشە. بولاشاقتا سپورت ينفراقۇرىلىمى كاسىبي سپورتشىلارعا عانا ەمەس، ءار جاستاعى قالا تۇرعىنىنا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك. بالا اۋلاسىنان سپورت الاڭىن تابۋى، جاس­وسپىرىمنىڭ سپورت سەكتسياسىنا ەركىن بارۋى، ەرەسەك ادامنىڭ ساياباقتا جۇگىرىپ نەمەسە ۆەلوسيپەد تەبۋى سالاۋاتتى قالانىڭ كۇندەلىكتى قالىپتى كورىنىسىنە اينالۋى قاجەت. الماتىدا كوپ جىلدان بەرى زاماناۋي فۋتبول ستاديونىنىڭ قاجەتتىلىگى سەزىلىپ كەلدى. ەندى بۇل ولقىلىقتىڭ ورنى تولماق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس، «شىعىس قاقپاسى» پوليتسەنترىنىڭ اۋماعىندا 45 مىڭ كورەرمەنگە ارنالعان، UEFA Category 4 تالاپتارىنا تولىق ساي كەلەتىن جاڭا ستاديون بوي كوتەرەدى. بۇل نىسان تەك فۋتبول ماتچتارىن وتكىزەتىن الاڭ بولىپ قالماۋى ءتيىس. ول حالىق­ارالىق سپورت جارىستارىن، ءىرى مادەني ءىس-شارالاردى جانە اۋقىمدى قوعامدىق ءىس-شارالاردى قابىلدايتىن جاڭا قالالىق ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالماق.

الماتىنىڭ سپورتتىق الەۋەتىن حالىق­ارالىق جارىستار دا جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. 2029 جىلى قالا ەكىنشى مارتە قىسقى ازيا ويىندارىن قابىلدايدى. مۇنداي اۋقىمدى دودا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋمەن بىرگە، سپورتتى بۇقارا اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا، جاستاردى بەلسەندى ءومىر سالتىنا تارتۋعا جانە قالانىڭ سپورتتىق ينفراقۇرىلىمىن ودان ءارى دامىتۋعا سەرپىن بەرەدى. سوندىقتان حالىقارالىق جارىستاردىڭ تيىمدىلىگىن تەك بيلەت ساتىلىمى، تۋريستەر سانى نەمەسە ەكونوميكالىق تابىسپەن ولشەۋ جەتكىلىكسىز. ولاردىڭ ەڭ ۇلكەن مۇراسى – جارىس اياقتالعاننان كەيىن قالا تۇرعىندارىنىڭ ومىرىندە قالۋى. حالىق­ارالىق جارىستىڭ شىنايى قۇندىلىعى وسىنداي ۇزاق مەرزىمدى اسەرىنەن كورىنەدى.

قالانىڭ بولاشاعىن بۇگىنگى عيماراتتارىنان ەمەس، ەرتەڭگى ۇرپاعىنىڭ ءبىلىمى، وي-ءورىسى مەن زياتكەرلىك دەڭگەيىنە قاراپ باعالاۋعا بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا، الماتىنىڭ ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى – ونىڭ ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ءىرى ورتالىعى بولۋى. بۇگىندە قالادا 36 جوعارى وقۋ ورنى، ەلىمىزدەگى عىلىمي ۇيىمداردىڭ ۇشتەن ءبىرى جانە قازاقستان عالىمدارىنىڭ 40 پايىزى شوعىرلانعان. الماتىنىڭ QS Best Student Cities رەيتينگى بويىنشا الەمدەگى ستۋدەنتتەر ءۇشىن ەڭ ۇزدىك 100 قالانىڭ قاتارىنا ەنۋى دە وسى الەۋەتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعانىن كورسەتەدى. جىل سايىن قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جانە شەتەلدەن ونداعان مىڭ جاس ساپالى ءبىلىم الۋ ءۇشىن الماتىعا كەلەدى. بۇل – قالا ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك قانا ەمەس، جوعارى جاۋاپكەرشىلىك.

الايدا، دەموگرافيالىق ءوسىم مەن ىشكى كوشى-قون ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە تۇسەتىن جۇكتەمەنى جىلدان-جىلعا ارتتىرىپ كەلەدى. وقۋ ورىندارىنىڭ تاپشىلىعىن ازايتۋ ماقساتىندا بيىل 8 جاڭا مەكتەپ ىسكە قوسىلدى، جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 2 مەكتەپتىڭ اشىلۋى جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار، 2030 جىلعا دەيىن تاعى 69 جاڭا مەكتەپ سالۋ كوزدەلگەن. بىراق ءبىلىم ساپاسىن تەك جاڭا عيماراتتاردىڭ سانىمەن ولشەۋگە بولمايدى. جاڭا مەكتەپ سالۋ – ماسەلەنىڭ ءبىر بولىگى.

ەڭ ماڭىزدىسى – سول مەكتەپتىڭ ىشىندە قانداي ءبىلىم بەرىلەتىنى. سوندىقتان الماتىنىڭ بارلىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاعا دا، پەداگوگيكالىق قۇرامعا دا بىرىڭعاي جوعارى تالاپ قوياتىن «الماتى مەكتەبى» مودەلى ەنگىزىلۋدە. بۇل باستاما ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى ازايتىپ، مەكتەپتەر اراسىنداعى جۇكتەمەنىڭ تەڭگەرىمسىزدىگىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بىلىمدەگى ادىلەتتىلىك مۇمكىندىكتىڭ تەڭدىگىنەن باستالادى.

وسى باعىتتا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «كەلەشەك مەكتەپتەرى» ۇلتتىق جوباسى دا الماتىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە ماڭىزدى سەرپىن بەرىپ وتىر. بۇگىندە قالادا «كەلەشەك مەكتەپتەرى» جوباسى اياسىندا 34 800 ورىنعا ارنالعان 21 مەكتەپ ىسكە قوسىلدى.

الماتى ءوزىنىڭ بار بولمىسىمەن ۇلتتىق مادەني جادىنىڭ ساقتاۋشىسىنا اينالدى. بۇگىندە «مادەنيەت قالاسى» ۇعىمىن جاڭا مازمۇنمەن تولىقتىرۋ ماڭىزدى. زاماناۋي مادەني قالا – تاريحي مۇرانى ساقتاپ قانا قويماي، جاڭا يدەيالار تۋىپ، شىعارماشىلىق تالانتتار اشىلىپ، ونەر، تەحنولوگيانىڭ توعىسۋىنا جول اشاتىن ورتا.

الماتىنىڭ مادەني مۇراسىن ساقتاۋ – وتكەنگە قۇرمەت قانا ەمەس، بولاشاققا سالىنعان ينۆەستيتسيا. سوڭعى جىلدارى «تسەليننىي» مەن Almaty Museum of Arts سياقتى زاماناۋي مادەني جوبالار قالانىڭ جاڭا مادەني ورتاسىن قالىپتاستىرىپ، شىعارماشىلىققا جاڭا سەرپىن بەرۋدە. مۇنداي نىساندار قالانىڭ مادەني ينفراقۇرىلىمىن بايىتىپ قانا قويماي، جاڭا اۋديتوريانى قالىپتاستىرادى، شىعارماشىلىق ورتاعا جاڭا سەرپىن بەرەدى. قالانىڭ ءداستۇرلى مادەني وشاقتارى دا جاڭعىرۋ كەزەڭىن باستان وتكەرۋدە.

مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترى مەن ناتاليا ساتس اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاس­وسپىرىمدەر تەاترى، «رايىمبەك باتىر» مەموريالدىق مۋزەي كەشەنى جاڭعىرتىلۋدا. ال جاقىن ارادا ورتالىق ازياداعى تۇڭعىش حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بالالارعا ارنالعان ينتەراكتيۆتى عىلىمي مۋزەي – Almaty Children's Science Museum ەسىگىن ايقارا اشپاق.

قۋاتتى قالا – بولاشاقتىڭ جاڭا مادەنيەتىن جاساي الاتىن قالا. الماتىنىڭ باستى مىندەتى دە وسى: ءوزىنىڭ تاريحي جادىن جوعالتپاي، شىعارماشىلىق قۋاتىن ەسەلەپ، مادەنيەتتى قالانىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ ماڭىزدى كۇشىنە اينالدىرۋ. ديزاين، ءسان يندۋسترياسى، گەيمدەۆ، مۋزىكا، كينو ءوندىرىسى جانە باسقا دا شىعارماشىلىق سالالار بۇگىندە الەمدىك ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى درايۆەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى.

الماتىنىڭ بۇل باعىتتاعى الەۋەتى دە ايرىقشا. قازىر كرەاتيۆتى سالالاردا 144 مىڭعا جۋىق الماتىلىق مامان ەڭبەك ەتەدى. ال وسى سەكتوردا 46 مىڭنان استام شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسىنىڭ جۇمىس ىستەۋى شىعارماشىلىقتىڭ قالا ەكونوميكاسىنداعى ناقتى كۇشكە اينالىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. دەگەنمەن، بۇل الەۋەتتىڭ اۋقىمى ازىرگە تولىق اشىلعان جوق. كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ الماتىنىڭ جالپى وڭىرلىك ونىمىندەگى ۇلەسى نەبارى 2 پايىزدى قۇرايدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق، لوندوندا بۇل كورسەتكىش شامامەن، 12 پايىزعا جەتەدى. بۇل ايىرماشىلىق – ءبىزدىڭ السىزدىگىمىزدەن بۇرىن، ءالى يگەرىلمەگەن مۇمكىندىگىمىزدىڭ كولەمىن كورسەتەتىن كورسەتكىش.

الماتىدا تالانتتار تا، يدەيالار دا، نارىق تا بار. ءبىزدىڭ مىندەت – وسى ءۇش كۇشتى ءبىر ەكوجۇيەگە بىرىكتىرۋ. بۇل مىندەت جاستار ساياساتىمەن دە تىكەلەي ساباقتاس. ويتكەنى، كرەاتيۆتى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى – جاڭا يدەيالاردان قورىقپايتىن، تەحنولوگيانى تەز مەڭگەرەتىن جانە جاڭا ترەندتەر مەن جاھاندىق ۇردىستەردى ەركىن مەڭگەرەتىن، جاڭا ترەندتەر مەن جاھاندىق ۇردىستەردى ەركىن يگەرەتىن جاس بۋىن. بۇگىن قالادا «جاستار قاتىساتىن بيۋدجەت» جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ونىڭ اياسىندا جاستار قالانى دامىتۋعا قاتىستى ءوز جوبالارىن ۇسىنىپ، ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 500 مىڭنان 5 ملن. تەڭگەگە دەيىن قارجىلاي قولداۋ الا الادى. بۇگىنگى ەڭبەك نارىعى ادامنان تەوريالىق بىلىممەن قاتار، ناقتى تاجىريبەنى، تەحنولوگيالىق ساۋاتتىلىقتى جانە ۇنەمى ۇيرەنۋگە دايىن بولۋدى تالاپ ەتەدى.

وسى تۇرعىدان العاندا، تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىمنىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. قالادا تەلەكوممۋنيكاتسيا جانە ماشينا جاساۋ كوللەدجىنىڭ جاڭا وقۋ كورپۋستارى مەن جاتاق­حاناسى ىسكە قوسىلدى. كوللەدجدە دۋالدى وقىتۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ، ستۋدەنتتەردىڭ تەوريالىق ءبىلىمىن وندىرىستىك تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋعا جاعداي جاسالعان. بۇل – ءبىلىم مەن ەڭبەك نارىعىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتى قىسقارتۋدىڭ ءتيىمدى جولى.

جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قارقىندى دامۋى الماتىنىڭ كرەاتيۆتى ورتالىق رەتىندەگى الەۋەتىنە تىڭ ءورىس اشىپ وتىر. بۇل – قالانىڭ ەكونوميكالىق جانە ينتەللەكتۋالدىق بولمىسىن جاڭاشا قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاريحي كەزەڭ.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ 2026 جىلدى «تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى» دەپ جاريالاپ، الدىمىزعا ناقتى مىندەتتەر قويدى. ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنا باعىتتالعان بۇل ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا الماتىنىڭ ءرولى ەرەكشە. ويتكەنى، تسيفرلىق ەكونوميكاعا قاجەتتى ءبىلىم، عىلىم، تەحنولوگيا، تالانت جانە كرەاتيۆتى وي سەكىلدى نەگىزگى رەسۋرستاردىڭ باسىم بولىگى ءدال وسى قالادا توعىسقان.

بۇعان مىسال ىزدەپ الىسقا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاقستانداعى العاشقى «ستارتاپ-يۋنيكورن» – Higgsfield AI كومپانياسى ءدال الماتىدا 2023 جىلى قۇرىلدى. 2026 جىلدىڭ قاڭتارىندا كومپانيانىڭ نارىقتىق قۇنى 1,3 ميلليارد اقش دوللارىنا باعالانسا، بۇگىندە ونىڭ 5 ميلليارد دوللارلىق باعالاۋمەن جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭگە شىعۋعا دايىندالىپ جاتقانى ايتىلىپ وتىر. مۇنداي جەتىستىك – كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. بۇل – تالانتتى تاربيەلەيتىن، جاڭا يدەياعا مۇمكىندىك بەرەتىن جانە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن دارىندى ادامداردى تارتۋعا قابىلەتتى قالالىق ورتانىڭ جەمىسى. الماتىدا قازىردىڭ وزىندە جاساندى ينتەللەكت پەن جاڭا تەحنولوگيالاردى قالالىق ومىرگە ەنگىزۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. الداعى ونجىلدىقتاردا ول قالا باسقارۋىنىڭ كوپ سالاسىنا ەنۋى ءتيىس. ونىڭ ەڭ اۋقىمدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى – الماتىنىڭ تسيفرلىق ەگىزىن (Digital Twin) قالىپتاستىرۋ. بۇل تەحنولوگيا قالانىڭ تسيفرلىق مودەلىن جاساپ، ونىڭ بولاشاقتاعى دامۋىن ءارتۇرلى ستسەناري بويىنشا الدىن الا مودەلدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

تەحنولوگيانىڭ تۇپكى ماقساتى – قالانى تسيفرلاندىرۋدىڭ ءوزى ەمەس. تۇپكى ماقسات – ادامنىڭ ءومىرىن جەڭىلدەتۋ. مەملەكەت باسشىسى عىلىمي قاۋىمداستىقپەن كەزدەسۋدە: «قازاقستان ەۋرازياداعى ەڭ ءىرى تسيفرلىق حابتاردىڭ بىرىنە اينالۋى ءتيىس. وعان ەلىمىزدىڭ الەۋەتى تولىق جەتەدى. ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنى بارلىق سالاعا جىلدام ەنگىزۋ قاجەت» دەپ اتاپ كورسەتتى.

بۇل – قازاقستاننىڭ تەحنولوگيالىق بولاشاعىنا قويىلعان بيىك مەجە. بۇل جەردە الماتىنىڭ جەتەكشىلىك ءرولى دە، جاۋاپكەرشىلىگى دە جوعارى. ولاي بولسا، ءبىز تەك جاڭا تەحنولوگيالاردى تۇتىنۋشى قالا بولماۋىمىز كەرەك. الماتى تەحنولوگيانى قولداناتىن عانا ەمەس، تەحنولوگيا جاسايتىن قالاعا اينالۋى ءتيىس. ول ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت زەرتحانالارى، تەحنولوگيالىق ستارتاپتار، عىلىمي ورتالىقتار، كرەاتيۆتى حابتار مەن ۆەنچۋرلىق ەكوجۇيە ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن ورتا قالىپتاستىرۋى قاجەت. سوندا ۋنيۆەرسيتەتتە تۋعان يدەيا بيزنەسكە، بيزنەستەگى تەحنولوگيا قالا قىزمەتىنە، ال قالاداعى تاجىريبە جاڭا عىلىمي ىزدەنىسكە اينالىپ وتىرادى.

مىنە، ناعىز يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە وسىلاي قالىپتاسادى. الماتىنىڭ ءبىلىم، عىلىم، مادەنيەت جانە ونەردەگى تاريحي جەتەكشى ورنىن جاڭا تەحنولوگيالارمەن ۇشتاستىرۋ قالانىڭ جاڭا ەكونوميكالىق مودەلىنە جول اشادى. 2040 جىلعا قاراي الماتىنىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق تاۋارى شيكىزات ەمەس، بىلىمگە، تەحنولوگياعا جانە كرەاتيۆكە نەگىزدەلگەن ونىمدەر بولۋى ءتيىس. ونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت شەشىمدەرى، تسيفرلىق ونىمدەر، ويىن يندۋسترياسى، كينو جانە مەديا كونتەنت، ديزاين، مۋزىكا جانە باسقا دا كرەاتيۆتى يندۋستريا ونىمدەرى الەمدىك نارىققا شىعۋى كەرەك. بۇل – الماتىنىڭ الەمدىك قالالار اراسىنداعى ورنىن وزگەرتەتىن جاڭا وركەنيەتتىك باعدار.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تازا قازاق­ستان» باستاماسى – ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا، تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋعا جانە قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى جوبا. اۋا باسسەينىن ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا ونەركاسىپ كاسىپورىندارى مەن تەحنيكالىق بايقاۋ ورتالىقتارىنا قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلىپ، قاتتى وتىندى پايدالانۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەكتەۋ، قوعامدىق كولىكتى ەكولوگيالىق ستاندارتتارعا كوشىرۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ەنگىزۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. الداعى جىلدارى جەو-2 مەن جەو-3-ءتىڭ گازعا كوشۋى جىلۋ كوزدەرىنەن بولىنەتىن زياندى شىعارىندىلاردى 90 پايىزدان استام قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل – اۋا ساپاسىن جاقسارتۋداعى ماڭىزدى قادام. بىراق الماتىنىڭ اۋاسىن تەك جىلۋ ەنەرگەتيكاسىن جاڭعىرتۋ ارقىلى تازارتا المايمىز. ويتكەنى، اتموسفەراعا تۇسەتىن سالماقتىڭ ەداۋىر بولىگى اۆتوكولىككە تيەسىلى. سوندىقتان الماتىدا LEZ جۇيەسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازىر جوبا قالانىڭ ورتالىق بولىگىندە پيلوتتىق رەجيمدە سىناقتان ءوتىپ، كەيىن اقىلى جۇيەمەن بىرگە كەڭەيتىلۋى كوزدەلۋدە. ەكولوگيالىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىن كولىكتەردىڭ سانىن ازايتۋعا باعىتتالعان بۇل ءتاسىل الەمنىڭ بىرقاتار قالالارىندا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ كەلەدى. الماتى ءۇشىن دە ونىڭ ءمانى – كولىك قوزعالىسىن شەكتەۋ عانا ەمەس، قالانىڭ اۋا ساپاسىنا كەلەتىن زياندى اسەردى ازايتۋ.

سونىمەن قاتار، ەكولوگيالىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى تەك تەحنولوگيا مەن ينفراقۇرىلىمعا بايلانىستى ەمەس. ەڭ وزىق تەحنولوگيانىڭ ءوزى ەكولوگيالىق مادەنيەتى قالىپتاسپاعان قوعامنىڭ ورنىن باسا المايدى. سوندىقتان ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋمەن قاتار، قالا تۇرعىندارىنىڭ ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ دا اسا ماڭىزدى. ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكتى ورنىقتىرۋداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى – قالدىقتاردى بولەك جيناۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ. بۇعان دەيىنگى تالپىنىستار قاجەتتى ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن تولىق ناتيجە بەرە قويعان جوق. ەندى بۇل ماسەلەگە جۇيەلى ءارى جان-جاقتى دايىندىقپەن كەلۋ قاجەت. قالدىقتى سۇرىپتاۋ ءۇشىن الدىمەن ءتيىستى كونتەينەرلەر مەن لوگيستيكا، ودان كەيىن ونى وڭدەيتىن ءوندىرىس، ەڭ باستىسى – تۇرعىننىڭ سەنىمى مەن تۇراقتى ادەتى قاجەت. بولەك جيناۋ – ءبىر كونتەينەر قويۋدان باستالىپ، تۇتاس ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋعا دەيىن جالعاساتىن پروتسەسس. ەگەر وسى تىزبەكتىڭ ءار بۋىنى جۇمىس ىستەسە، قوقىس قالدىق ەمەس، قايتا پايدالانىلاتىن رەسۋرسقا اينالادى. ال قالانىڭ ءوزى تازا ءارى ءتيىمدى بولا تۇسەدى.

الماتى الەمدىك مەگاپوليستەرمەن باسەكەلەسەتىن عانا ەمەس، ءوزىنىڭ بىرەگەي باعىتى مەن ارتىقشىلىعىن قالىپتاستىراتىن قالا بولۋى كەرەك. الداعى جىلدارى جاساندى ينتەللەكت، بيوتەحنولوگيا، روبوتتاندىرۋ، فينتەح، تسيفرلىق مەديتسينا جانە كرەاتيۆتى يندۋستريا الماتى ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا نەگىزگى درايۆەرلەرىنە اينالادى دەپ كۇتىلۋدە. لوندون الەمدىك قارجى ورتالىعى رەتىندە، ال كرەمني القابى تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالاردىڭ جۇرەگى رەتىندە تانىلسا، الماتى دا ءبىلىم، عىلىم، تەحنولوگيا جانە كرەاتيۆتى يندۋستريالاردىڭ الەۋەتىنە سۇيەنە وتىرىپ، جاڭا ەكونوميكاداعى ءوز ورنىن ايقىنداۋعا ءتيىس.

بۇل – ءجاي عانا ەكونوميكالىق مودەلدى وزگەرتۋ ەمەس، قالانىڭ ينتەللەكتۋالدىق بەينەسىن جاڭارتۋ. سوندا الماتىنىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمىنىڭ قۇرىلىمى دا بىرتىندەپ وزگەرەدى. ءوندىرىس پەن ساۋدانىڭ بۇگىنگى ۇلەسى قىسقارىپ، ونىڭ ورنىن جوعارى ينتەللەكتۋالدىق سەكتورلار – تەحنولوگيا، عىلىم، تسيفرلىق ونىمدەر، كرەاتيۆتى يندۋستريالار مەن يننوۆاتسيالىق كاسىپكەرلىك باسا باستايدى.

وسى تۇرعىدان العاندا، الماتىنىڭ قازىرگى دامۋ باعىتىن تەك ينفراقۇرىلىمدىق جاڭعىرۋ دەپ قابىلداۋ جەتكىلىكسىز. بۇل – قالانىڭ تاريحي ميسسياسىن جاڭا ءداۋىردىڭ تالاپتارىنا ساي قايتا پايىمداۋ ارەكەتى. بۇل – قالانىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە، ادام كاپيتالىنا، گەوگرافيالىق ارتىقشىلىقتارىنا، تابيعي جانە مادەني رەسۋرستارىنا، سونداي-اق بۇگىنگى وزگەرىستەردىڭ لوگيكاسىنا نەگىزدەلگەن ماقسات. ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جوعارى، قاۋىپسىز ءارى جايلى قالالىق ورتا قالىپتاسقان، جاساندى ينتەللەكت پەن جاڭا تەحنولوگيالارعا كەڭ جول اشىلعان، جاسامپاز جاڭا بۋىندى باۋراي الاتىن، پوليتسەنترلى ءارى ەكولوگيالىق ورنىقتى شاھاردىڭ ارمانى دا سوعان ساي بيىك بولۋى كەرەك.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، الماتى قازاقستاننىڭ عانا ەمەس، ورتالىق ازيانىڭ ينۆەستيتسيالىق قاقپاسىنا، تۋريزم مەن ءترانزيتتىڭ قۋاتتى حابىنا، ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ، تەحنولوگيا مەن شىعارماشىلىقتىڭ ايماقتىق ورتالىعىنا اينالۋعا ءتيىس.

تۇرعىندارى ۇزاق ءارى ساپالى ءومىر سۇرەتىن، «زاڭ مەن ءتارتىپ» بەرىك ورنىققان، ەكونوميكاسى سەرپىندى، اۋاسى تازا، تابيعاتى قورعالعان، قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋ مەن قالانى باسقارۋ جاڭا تەحنولوگيالارعا سۇيەنگەن، ءاربىر تۇرعىنى ءوزىن قاۋىپسىز ءارى ەركىن سەزىنەتىن الماتى ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى» اتتى تراكتاتىندا سيپاتتالعان ىزگى قوعام يدەالىنىڭ زاماناۋي ۇلگىسىنە اينالا الادى.

ويتكەنى وركەنيەتتى قالانىڭ باستى ولشەمى – ونىڭ عيماراتتارىنىڭ بيىكتىگى ەمەس، ادامي قۇندىلىقتارىنىڭ تەرەڭدىگى. ەجەلگى وركەنيەتتەردىڭ ءىزىن ساقتاعان الماتى ەندى زاماناۋي قالالاردىڭ كوشباسشىسىنا اينالۋعا ۇمتىلۋى زاڭدى. ءبىز بۇل جولدى باستاپ كەتتىك. ەندىگى مىندەت – باستالعان ءىستى جۇيەلى تۇردە جالعاستىرۋ، ءار جوبانى ورتاق ستراتەگيامەن ۇشتاستىرۋ جانە بۇگىنگى شەشىمدەردىڭ ەرتەڭگى ۇرپاققا قىزمەت ەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ. الماتىنىڭ بولاشاعى – ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاڭداۋىمىزدان جاسالاتىن كەلەشەك. سوندىقتان الماتىنى وزگەرتۋ دەگەنىمىز – تەك قالانى جاڭارتۋ ەمەس. بۇل – ادامنىڭ ءومىرىن وزگەرتۋ. ونىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەۋ. مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ. ارمانىن جاقىنداتۋ.

بىزگە ءجاي عانا ۇلكەن الماتى ەمەس، مۇمكىندىگى زور الماتى كەرەك. بىزگە بيىك عيماراتتار عانا ەمەس، بيىك ادامي قۇندىلىقتار كەرەك. بۇل – الماتىنىڭ بولاشاعىنا اپارار ەڭ تۋرا جول. وسى ماقساتقا جەتۋدە بارشا الماتىلىقتاردىڭ اۋىزبىرشىلىگى مەن ءوزارا تاتۋلىعى ايرىقشا ماڭىزدى. ويتكەنى، بەرەكە – تەك تىنىشتىق پەن تۇرمىس ءال-اۋقاتى ەمەس. بەرەكە – ورتاق ىسكە اركىمنىڭ ءوز ۇلەسىن قوسۋى، ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتۋى جانە قالا الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى بىرگە سەزىنۋى.

الماتى – وتكەننىڭ مۇراسىن ساقتاپ، بۇگىننىڭ ماسەلەسىن شەشىپ، ەرتەڭنىڭ مۇمكىندىگىن قالىپتاستىرىپ وتىرعان قالا. XXI عاسىرداعى الماتىنىڭ باستى كاپيتالى – ونىڭ جەرى دە، عيماراتى دا ەمەس، ادامدارى، ءبىلىمى، مادەنيەتى، تەحنولوگياسى جانە ءوز بولاشاعىنا دەگەن سەنىمى.

الماتى – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ قۋاتتى، جاسامپاز ءارى جاۋاپتى كۇشى، زاماناۋي قالالىق ورتانىڭ ۇلگىسى، وڭىردەگى جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ ورتالىعى.

دەرەككوزى: aqshamnews.kz

Abai.kz