مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى زاڭ جۇزىندە عانا ەمەس، كۇندەلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىندە دە كورىنىس تابۋى ءتيىس – دەپ ويلايمىز. وسىنى، قۇرمەتتى بيلىك يەسى، ۇدايى باقىلاپ، ىسكە اسىرۋعا كۇش سالۋى قاجەت. كەرەك بولسا، ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ەسكەرتۋ جاساپ وتىرۋى ءجون.  

ءتىلدىڭ شىنايى بەدەلى ونىڭ مەرەكەلىك جيىنداردا قانشالىقتى ادەمى ايتىلۋىمەن ەمەس، مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىندا قانشالىقتى كەڭ قولدانىلۋىمەن ولشەنەدى. ازاماتتىڭ وتىنىشىنە بەرىلەتىن جاۋاپتا، مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قاۋلىسىندا، قىزمەتتىك حاتتا، جينالىستىڭ حاتتاماسىندا، رەسمي باياندامادا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورنى ايقىن بولعانى ءجون.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە بەكىتىلگەن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» زاڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ، زاڭ شىعارۋ، سوت ءىسىن جۇرگىزۋ جانە ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ سالالارىنداعى قولدانىلۋىنا قۇقىقتىق نەگىز قالايدى. دەمەك، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋى تەك مادەني نەمەسە اعارتۋشىلىق باعىتتاعى جاعدايدا عانا ەمەس، مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قىزمەت ساپاسىنا تىكەلەي قاتىستى مىندەت.

مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ جۇمىسى – حالىقپەن جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارمەن بايلانىس ورناتۋ. ونىڭ ءاربىر ءسوزى مەن جازعان قۇجاتى ازاماتقا مەملەكەتتىڭ ءۇنىن جەتكىزەدى. ەگەر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ رەسمي قۇجاتتارى، ىشكى حات الماسۋى مەن جينالىستارى نەگىزىنەن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلسە، بۇل ءتىلدىڭ ومىرشەڭدىگىن ارتتىرادى. ال مەملەكەتتىك ءتىل تەك اۋدارما جاسالاتىن نەمەسە سالتاناتتى جاعدايدا قولدانىلاتىن ءتىل دەڭگەيىندە قالىپ قويسا، ونىڭ باسقارۋ جۇيەسىندەگى تابيعي ورنى تولىق ورنىقپايدى.

سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءۇشىن قازاق ءتىلىن ءبىلۋ – قوسىمشا ارتىقشىلىق دەمەيىك، كاسىبي دامۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى. اسىرەسە حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن، نورماتيۆتىك قۇجاتتار ازىرلەيتىن، مەملەكەتتىك ساياساتتى تۇسىندىرەتىن قىزمەتكەرلەردىڭ تىلدىك بىلىكتىلىگىنە ەرەكشە ءمان بەرىلۋى قاجەت.

قاعازداعى تالاپتان كۇندەلىكتى داعدىعا دەيىن

مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىن كەڭەيتۋ تۋرالى ءسوز بولعاندا، ەڭ الدىمەن ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ جاعدايى ويعا ورالادى. سەبەبى قۇجات – مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى. قانداي دا ءبىر شەشىمنىڭ جوباسى، ازاماتقا جولدانعان جاۋاپ، مەملەكەتتىك ورگاننىڭ اقپاراتتىق حاتى نەمەسە قىزمەتتىك جازبا ءتىل ارقىلى رەسىمدەلەدى. وسى قۇجاتتاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ساپالى ازىرلەنۋى قازاق ءتىلىنىڭ رەسمي قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندەگى ورنىن بەكەمدەيدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ كەڭسەسى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءىس جۇزىندەگى قولدانىسىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى بۋىن سانالادى. ۇكىمەت قاۋلىلارىنىڭ جوبالارى، مينيسترلىكتەردىڭ ۇسىنىستارى، مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن ۆەدومستۆوارالىق تاپسىرمالار قازاق تىلىندە ساۋاتتى ازىرلەنىپ، ءتيىستى دەڭگەيدە قولدانىلسا، بۇل تومەنگى مەملەكەتتىك ورگاندارعا دا وڭ ىقپال ەتەدى. مەملەكەتتىك تىلدەگى ساپالى قۇجات – باسقارۋ شەشىمىنىڭ تۇسىنىكتى ءارى ءبىرىزدى ورىندالۋىنا ىقپال ەتەتىن فاكتور.

مينيسترلىكتەردەگى تىلدىك جاۋاپكەرشىلىك

مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەڭىنەن قولدانىلۋى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىنەن دە كورىنۋى ءتيىس. ءاربىر مەملەكەتتىك ورگان ءوز سالاسىنا قاتىستى قۇجاتتاردى قازاق تىلىندە ازىرلەۋگە، ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىنە مەملەكەتتىك تىلدە جاۋاپ بەرۋگە جانە قىزمەتتىك كوممۋنيكاتسيادا قازاق ءتىلىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا ۇمتىلعانى ءجون.

مىسالى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى، شاققاليەۆ ارمان ابايۇلى، مينيسترلىكتىڭ جۇمىسىن كوبىنەسە قازاق تىلىندە جۇرگىزۋگە تىرىسۋى كەرەك-اق. بۇل ازامات مينيسترلىكتىڭ جۇمىسىن كوبىنەسە ورىس تىلىندە جۇرگىزەدى. سونىسى بىزگە ۇنامايدى. ساۋدا ساياساتى، ىشكى ساۋدا، ەكسپورتتى دامىتۋ، تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە تەحنيكالىق رەتتەۋ سياقتى حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە تىكەلەي قاتىستى باعىتتاردا جۇمىس ىستەيدى. بۇل سالالاردا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسى ەرەكشە ماڭىزدى. كاسىپكەرلەرگە ارنالعان تۇسىندىرمەلەر، ساۋدا ەرەجەلەرى، تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىنا قاتىستى اقپاراتتار، مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى مەن تسيفرلىق جۇيەلەردى پايدالانۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىقتار قازاق تىلىندە تۇسىنىكتى ءارى قولجەتىمدى بولۋى كەرەك.

سونىمەن قاتار، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى مينيسترلىگى، مينيستر تاكيەۆ ءمادي توكەشۇلى دا مينيسترلىك جۇمىسىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە كۇش سالۋى قاجەت. بۇل سالا، سالىق، كەدەن، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جانە مەملەكەتتىك قارجى سالالارىنداعى قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەيدى. وسى باعىتتاردا قولدانىلاتىن تەرميندەر مەن تۇسىندىرمەلەردىڭ قازاق تىلىندە بولۋى، ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن اسا ماڭىزدى. مىسالى، سالىقتىق مىندەتتەمەلەر، ەلەكتروندىق شوت-فاكتۋرالار، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرى جونىندەگى اقپاراتتار مەملەكەتتىك تىلدە ناقتى ءارى قاراپايىم تۇسىندىرىلسە، بۇل تەك ءتىل ساياساتىنا عانا ەمەس، مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىنە دە قىزمەت ەتەدى.

سول سياقتى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيسترلىگى، قۇقىقتىق اقپاراتتىڭ حالىققا تۇسىنىكتى بولۋىنا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى ورگان. سوندىقتان، ادىلەت ءمينيسترى سارسەمباەۆ ەرلان جاقسىلىقۇلى، وسى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ قازاق تىلىندەگى ماتىندەرىنىڭ ساپاسىنا، قۇقىقتىق تەرميندەردىڭ بىرىزدىلىگىنە جانە ازاماتتارعا ارنالعان ءتۇسىندىرۋ ماتەريالدارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىنە جانە بۇلاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە بولۋىنا ىقپال ەتۋى كەرەك.

تاعى ءبىر ايتارىمىز، استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى ەلوردا تۇرعىندارىنا قالا ينفراقۇرىلىمى، تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق، قوعامدىق كولىك، اباتتاندىرۋ جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر بويىنشا كوپتەگەن قىزمەت كورسەتەدى. وسى باعىتتاردا قازاق تىلىندەگى حابارلاندىرۋلار، رەسمي تۇسىندىرمەلەر، تسيفرلىق سەرۆيستەر مەن ازاماتتارعا ارنالعان اقپاراتتاردىڭ ساپالى بولۋى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قوعامدىق كەڭىستىكتەگى قولدانىسىن كۇشەيتەدى.

مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە قويىلاتىن تالاپ

مەملەكەتتىك تىلدە جۇمىس جۇرگىزۋ دەگەنىمىز – قۇجاتتى قازاقشا جازۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. ول ويدى مەملەكەتتىك تىلدە جۇيەلى جەتكىزۋ، كاسىبي تەرميندەردى دۇرىس پايدالانۋ، ازاماتپەن تۇسىنىكتى سويلەسۋ، رەسمي ءستيلدى ساقتاۋ جانە تىلدىك قاتەلەرگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ دەگەندى بىلدىرەدى.

بۇل رەتتە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ تىلدىك بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا جاعداي جاساۋ ماڭىزدى. قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان قازاق ءتىلى كۋرستارى تەك گرامماتيكانى ۇيرەتۋمەن شەكتەلمەي، ناقتى كاسىبي مىندەتتەرگە باعىتتالۋى كەرەك. مىسالى، زاڭگەرگە – قۇقىقتىق ءماتىن ازىرلەۋ، ەكونوميستكە – تالدامالىق انىقتاما جازۋ، ءباسپاسوز قىزمەتكەرىنە – رەسمي اقپارات دايىنداۋ، مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ مامانىنا – ازاماتپەن قازاق تىلىندە ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ داعدىلارى قاجەت.

مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن باسشىنىڭ ۇستانىمى دا ماڭىزدى. ەگەر مەكەمە باسشىسى قازاق تىلىندە سويلەۋگە، قۇجاتتاردى مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەۋگە جانە قىزمەتكەرلەردى وسى باعىتتا قولداۋعا ءمان بەرسە، ۇجىمنىڭ جۇمىس مادەنيەتىنە اسەر ەتەدى. تىلدىك ورتا ەڭ الدىمەن كۇندەلىكتى ادەتتەن قالىپتاسادى. مىسال رەتىندە كەلتىرەتىن بولساق، «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى، ءوز جۇمىستارىن، جينالىستارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋى ءجون-اق ەدى. دەگەنمەن، بۇلار مەملەكەتتىك تىلدە جۇمىس جۇرگىزبەك تۇرماق، قازاقستانداعى بار كاسىپكەرلىكتى مۇلدە تىعىرىققا تىرەدى. بيلىك يەسىنەن سۇرايتىنىمىز! وسى ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسىن جانە ورىنباسارلارىن جۇمىستارىنان بوساتىپ، قازىر كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ، ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن ازاماتتار مەن ازامتشالاردى تاعايىنداۋ ءجون بولار. ءتىپتى، تالاي جىل بۇرىن قىتايدان كەلگەن قانداستاردىڭ اراسىندا دا، وسى سالادا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتكەن ادامداردى تاعايىنداساڭىز حالىققا ۇلكەن كومەك. ولار ەلدى ارالاپ ءجۇرىپ، قالاي بيزنەس جۇرگىزۋدى وزدەرى ەلگە كورسەتەر ەدى. سوندا، ەلىمىزدە ورتا جانە شاعىن بيزنەس دۇركىرەپ العا باسار دەپ ويلايمىز.      

قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى – ونى قانشالىقتى ءجيى ماداقتايتىنىمىزدا ەمەس، ونى قانشالىقتى كوپ قولداناتىنىمىزدا. مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ قازاق تىلىندە ساۋاتتى سويلەپ، ناقتى قۇجات ازىرلەۋى – ەلدىڭ تىلدىك بولاشاعىنا قوسىلعان كۇندەلىكتى ۇلەس. مەملەكەتتىك ءتىل مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ شىنايى تىلىنە اينالعاندا عانا ونىڭ مارتەبەسى قوعامدىق سانادا دا، پراكتيكالىق ومىردە دە تولىق ورنىعادى.

مەملەكەتتىك تىلدە جۇمىس جۇرگىزۋ – مىندەت قانا ەمەس، مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋدىڭ مادەنيەتى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz