بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا ستانفورد، ماسساچۋسەتس، گارۆارد سياقتى الەمگە ايگىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ستۋدەنتتەرى اراسىندا ءبىلىم سايىسى (quiz) ءوتىپ، قاي وقۋ ورنىنىڭ جاستارى جان-جاقتى ءبىلىمدى ەكەنى سىناققا تۇسكەن ەكەن.

كەنەتتەن توكيو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەشكىم ويلاماعان جەردەن بارىنە شاڭ قاپتىرىپ، وق بويى وزىپ شىعادى. ولاردىڭ سۇراق قويىلعان ساتتەن باستاپ باتىرمانى باسقانعا دەيىنگى ۋاقىتى ورتا ەسەپپەن نەبارى 3 سەكۋندتان ءسال عانا اسىپتى.

سايىستان كەيىن ماسساچۋسەتس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى: «سايىس سۇراقتارى شىنىمەن ويعا كەلمەيتىن قيىن سۇراقتار بولدى. بىراق ودان دا قاتتى تاڭعالدىرعانى، مۇنداي وعاش سۇراقتارعا مۇدىرمەي جاۋاپ بەرگەن جاپون ستۋدەنتتەرىنىڭ ۇشقىرلىعى ەرەكشە ەكەن»، دەپ ءوز اسەرىمەن ءبولىسىپتى.

شىنىندا دا، سايىس سۇراقتارىنىڭ جانرى مەن باعىتى شەكتەن تىس ءار الۋان بولعان ەكەن: «بانگكوك قالاسىنداعى جىلدىق ورتاشا جاۋىن-شاشىن مولشەرى قانشا؟»، «ۋسەين بولت 100 مەترلىك قاشىقتىقتا الەمدىك رەكورد ورناتقان جۇگىرۋ كەزىندە نەشە قادام جاسادى؟»، «شوپەن جازعان شىعارمالاردىڭ ەڭ ۇزاققا سوزىلاتىنى نەشە مينۋت؟» دەگەن سەكىلدى ناعىز شاشىراندى مالىمەتتەر ەدى. كەيىننەن جاپوندىق زيالى ءبىر پروفەسسور سۇحباتىندا بۇل كۋيز سايىسى تۋرالى ايتا كەلىپ: «بۇل سايىستا جاپون ستۋدەنتتەرى ەشقانداي ساپالى بىلىمگە يە ەمەس ەكەندىكتەرىن كورسەتىپ، الەم الدىندا ماسقارا بولدى»، دەپ كەسىپ ايتادى. «جاپون ستۋدەنتتەرى گازەتتىڭ جىرتىعىن جيناپ وقىعانداي شاشىراندى، ۇساق-تۇيەك بىلىمدەرىن عانا پاش ەتتى. مۇنداي جۇيەلەنبەگەن ءبىلىمدى شىعارماشىلىقپەن پايدالانۋدىڭ ەش مۇمكىندىگى جوق. بۇل جاپونيانىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر اۋىر دەرتكە شالدىققانىنىڭ كورىنىسى»، دەپ بار اشۋىن جەتكىزگەن ەكەن.

جاپون تىلىندە ۇساق-تۇيەك ءبىلىمدى «مامە تيسيكي» بۋىنىمەن نەمەسە «بۇرشاق ءبىلىم» دەپ اتايدى. قازاقشاعا اۋدارساق، «قۇمالاق ءبىلىم» دەۋگە بولار ەدى. شاشىراڭقى، ءوزارا بايلانىسى جوق، ءار جەردەن قۇرالعان، تۋرا قويدىڭ قۇمالاعى سياقتى شاشىلىپ قالاتىن ءبىلىم دەگەن بەينەلى سيپاتتاما.

قانشاما «قۇمالاق ءبىلىم» جيناساڭ دا، ادام ءبىلىمدى بولىپ شىقپايدى. ويتكەنى مۇنداي جيىنتىق كەشەندى ەمەس، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، جۇيەلەنبەگەن. دنق دەگەنىمىز دەزوكسيريبونۋكلەين قىشقىلى دەگەن ءسوزدىڭ قىسقارتىلعان ءتۇرى ەكەنىن بىلگەنىمەن ادام بيولوگيالىق كەشەندى ءبىلىم يەسى بولىپ كەتپەيدى. سالىستىرمالىلىقتىڭ جالپى تەورياسى اينالاسىنداعى 10 قىزىقتى اڭگىمەنى ءبىلۋىڭ سالىستىرمالىلىق تەورياسىن فورمۋلاسىنان باستاپ مەڭگەرىپ، ونى ءوزىڭنىڭ قاي جەرگە دەيىن ءتۇسىنىپ، قاي جەردەن ءارى قاراي تۇسىنبەي تۇرعانىڭدى سەزىنۋدەن مۇلدە بولەك نارسە.

قىزىعى، قاراپايىم حالىق جۇيەلى ءبىلىمى بار ادامدارعا (ياعني ءوز سالاسىنىڭ ماماندارىنا) قاراعاندا وسى «قۇمالاق  ءبىلىم» يەلەرىن الدەقايدا بىلىمدىرەك دەپ باعالايتىن كورىنەدى. ويتكەنى جۇيەلى ءبىلىمى بار مامان ءوز سالاسىنىڭ تەرەڭىنە بويلاعان سايىن ءوزىنىڭ ءالى دە بىلمەيتىن تۇستارىن انىق بايقايتىندىقتان، كەز كەلگەن ماسەلەگە كەسىپ-ءپىشىپ جاۋاپ بەرۋدەن قاشادى. «بۇل دەگەنىڭىز مىنە بىلاي عوي» دەۋدەن گورى، «بۇلاي بولۋى مۇمكىن»، «بىلاي سياقتى» دەگەن سەكىلدى سىرعىمالىلاۋ جاۋاپتار ايتۋى باسقالاردى كۇمانداندىرۋى ىقتيمال. ەكىنشى جاعىنان، كاسىبي مامان رەتىندە مويىندالعان ادام بىلمەيتىن نارسەسىن جاسىرىپ-جاپپاي، قورقىپ-قىسىلماي اشىق ايتا الاتىن باتىلدىعى بارى دا اسەر ەتسە كەرەك.

«قۇمالاق ءبىلىم» يەلەرىن جوعارى باعالايتىندىعىنىڭ ءبىر ايقىن مىسالى – ءبىزدىڭ سپورت كوممەنتاتورلارى دەپ ويلايمىن. ەفيردەن كىم كوبىرەك ۇساق دەرەكتەر مەن سانداردى اقتارىپ تاستاسا، سول مىقتى كوممەنتاتور بولىپ كورىنەتىن بۇرمالانعان باسەكە ارتىندا جۇرەدى ەكەن. ءوز باسىم قازاق تىلىندەگى ارنالاردان فۋتبول نەمەسە دزيۋدو سايىسىن كورگەن سايىن جوعارىداعى جاپون ستۋدەنتتەرىنىڭ ماقتاۋعا تۇرارلىق تاريحىن ەرىكسىز ەسكە الامىن. ءبىزدىڭ كوممەنتاتورلاردىڭ ۇساق بىلىمدەرى تاۋسىلمايتىن، سارقىلمايتىن، باعا جەتپەس ءبىر قازىنا دەسەڭشى! نەگىزى ارتىق-كەمگە الاڭداماي، ءدال قازىر ءوتىپ جاتقان ويىننىڭ وزىنە ءبىر ءسات تەرەڭىرەك ۇڭىلسە، كورەرمەنگە ەرەكشە رۋحاني ءلاززات سىيلار ەدى عوي (بۇل جەكە پىكىرىم).

ونىڭ ۇستىنە، قۇمالاق ءبىلىم يەلەرى ءوزىندى دە سونداي ءبىلىمدىمىن دەپ باعالاۋعا بەيىم تۇرادى. بۇل دانينگ-كريۋگەر ەففەكتىسىمەن (Dunning-Kruger effect) تىكەلەي بايلانىستى. دانينگ-كريۋگەر ەففەكتىسى دەگەنىمىز «ادامنىڭ ءبىلىمى مەن قابىلەتى قانشالىقتى تومەن بولسا، ول ءوزىن سونشالىقتى جوعارى باعالايدى» دەگەن پسيحولوگيالىق اۋىتقۋدى بىلدىرەدى. كەز كەلگەن ءبىلىم سالاسىنا ءۇستىرت كوز جۇگىرتۋدىڭ وزىندە-اق ول نارسە جالپىلاما تۇسىنىكتى سياقتى اسەر قالدىرادى. ال ونى ءارى قاراي تەرەڭدەتىپ زەرتتەي تۇسسەڭ، ماسەلە ءوزىڭ ويلاعاننان الدەقايدا كۇردەلى ءارى ءتۇيىندى ەكەنىن تۇسىنە باستايسىڭ. سوندىقتان نارسەنى سوڭىنا دەيىن قازبالاماي، بەتىن عانا شولىپ قويا سالۋ ادامعا ءوزىن الدەقايدا جايلى سەزىندىرسە كەرەك.

بۇگىنگى تاڭدا كۇن سايىن پاراقتاپ وتىراتىن فەيسبۋك پوستتارىمىز بەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى دۇنيەلەر تۇگەلدەي وسى «قۇمالاق ءبىلىم» قاتارىنا جاتادى. سول ۇساق-تۇيەك قۇمالاقتاردان الىستاپ، ەڭ بولماسا كادىمگىدەي مازمۇندى دۇنيە ىزدەسەك، كىتاپ وقۋىمىز نەمەسە جۇيەلى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاۋىمىز كەرەك بولار. شىنىن ايتقاندا، ءبىر بلوگەردىڭ ۆيدەولارىن قاراپ وتىرعانشا، جاي عانا تۇتاس ءبىر كىتاپتى وقىپ شىققان الدەقايدا پايدالىراق سياقتى كورىنەدى (دەگەنمەن، سولاي ويلاپ تۇرىپ، ءبارىبىر ۆيدەولارىن كورەتىنىمىز بار). الايدا، «قۇمالاق ەمەس، وتىن جينا!» دەسىمەن-اق ادامنىڭ كوكىرەگىندە كەنەتتەن «نە ءۇشىن؟» دەگەن سۇراق پايدا بولا قالادى. قۇمالاق تەرىپ جۇرگەندە مۇنداي كۇمان مۇلدە تۋىندامايتىنى سياقتى، وتىن دەسەڭ قايدان باستالعانى بەلگىسىز ءبىر قارسىلىققا تاپ بولاسىڭ. «كوركەم ادەبيەت، فيلوسوفيا، تاريحتى وقىپ ۇيرەن» دەسەڭ، «ونىڭ نە كەرەگى بار؟» دەپ قاسارىسا قالامىز، ال TikTok اشىپ الىپ ساعاتتار بويى تەلەفون بەتىن سيپاپ وتىرىپ: «بۇل ۆيدەولاردىڭ ماعان نە ءۇشىن قاجەتى ەدى؟» دەپ ءبىر دە ءبىر رەت سۇرامايمىز. سىرتتاي قاراعاندا بۇل ءبىر پارادوكس سياقتى: ءبىلىمنىڭ كەرەگى جوق بولسا تالابى تومەن، ال شىنىمەن قاجەت بولسا تالابى جوعارى ما؟ (كەرەك ەمەس بولعان سايىن كەرەك، كەرەك بولعان سايىن كەرەك ەمەس سياقتى ما ەكەن؟)

بۇل پارادوكستى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ينتەرنەتتى اقتارىپ قاراۋ مەن كىتاپ وقۋدىڭ ەكى اراسىنداعى ماڭىزدى ايىرماشىلىققا نازار اۋدارۋ كەرەك. قورىتا ايتقاندا، بۇل – كوزقاراس پەن ۇستانىمنىڭ ايىرماشىلىعى.

ينتەرنەتتى اقتارعان كەزدە ءبىز «وقىرمان» ەمەس، كوبىنە «تۇتىنۋشى» كۇيىندە بولامىز. باستاما 100 پايىز ءوزىمىزدىڭ قولىمىزدا. «بۇل ماعان ۇنامادى»، «بۇل جالىقتىردى»، «ءا، مىناۋ قىزىق ەكەن» دەپ لەزدە تاڭداپ، ءارى قاراي تۇتىنا بەرەمىز. ءدال ءبىر ۇلكەن دامحاناعا بارىپ، ۋاقىتىندا ۇلگەرىپ كوبىرەك جەپ قالايىق دەگەن ءتاسىل سياقتى. نەگىزى ينتەرنەتتە دە وتىن تۇگىلى ۇلكەن دۇنيەلەر جەتكىلىكتى عوي. بىراق ءبىز ولاردى تۇتىنۋشىنىڭ كوزىمەن عانا قارايتىندىقتان، ءبىر دە ءبىر ماقالانى تۇگەل شايناپ، تۇبىنە دەيىن زەرتتەپ وتىرمايمىز.

ال كىتاپ وقىعان كەزدە ادام الدىمەن اۆتوردى سىيلاۋدان باستايدى. «ماسساعان، وسى كىسىنىڭ كىتابىن ءبىر وقىپ كورەيىكشى» دەپ جايعاسىپ وتىرعان ساتتە ءبىز اۆتوردىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ، ونىڭ اڭگىمەسىن ءۇزىلىسسىز تىڭداپ وتىرعانداي تىلسىم ورتاعا ەنىپ كەتەمىز. جانە ول جەردەن سولاي وڭايلىقپەن قاشىپ شىعا المايسىڭ. باستاما 100 پايىز وزىڭىزدە ەمەس. كەيدە ءىشىڭ پىسىپ، جالىقتىرارلىقتاي كورىنسە دە، شىدام تانىتىپ تىڭداي بەرەسىڭ. ءا.كەكىلباەۆ، م.ماعاۋين، ءى.ەسەنبەرلين، ق.ءجۇمادىلوۆ، ا.سۇلەيمەنوۆ سەكىلدى ۇلى جازۋشىلارعا تاپ بولساڭ، ايلار بويى ولاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋعا تۋرا كەلەدى. توزبەي تاستاپ شىعىپ كەتكىڭ كەلەدى عوي، ءيا؟ ءيا، شىنىمەن دە ادامدار ورتا جولدان تاستاپ كەتىپ جاتادى. ال ەگەر قاشپاي اياعىنا دەيىن جەتكىزسەڭ نە بولادى؟ سول كەزدە وقىعان مازمۇنىڭ، جۇمساعان ۋاقىتىڭ، العان اسەرىڭ، وي-تولعانىستارىڭ ءبارى كەلىپ بويىڭدا «تاجىريبە» بولىپ قالىپتاسادى. ال تاجىريبە دەگەنىمىز ادامنىڭ تۇلعالىق قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى شيكىزاتتاردىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋى اتا-انامىزدان مۇراعا العان گەندەر مەن سول گەندەردىڭ باسىنان وتكەرگەن تاجىريبەسىنە تىكەلەي بايلانىستى. ءوز بەتىمىزبەن جيناعان تاجىريبە شەكتەۋلى بولعانىمەن، كىتاپ ارقىلى ونى كەز كەلگەن شەككە دەيىن بايىتا تۇسۋگە تولىق مۇمكىندىك بار.

قىسقاشا ايتقاندا، ينتەرنەتتى ءبىز «تۇتىنامىز»، ال كىتاپتان ءبىز «تاجىريبە جينايمىز». سوندىقتان وسىنداي ەكى تاڭداۋدىڭ الدىندا تۇرعان كاپيتاليزم دەپ اتالاتىن قازىرگى تۇتىنۋشىلىق قوعامداعى قاراپايىم ورتاشا ادام «تۇتىنۋدى» تاڭداۋى زاڭدىلىق شىعار.

ءوز باسىم دا اۋەل باستا ءبىراز قۇمالاق جيناپ، ونى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ءبىلىم رەتىندە بولىسەتىنمىن. ۋاقىت وتە كەلە مۇنداي دۇنيەلەردىڭ ادامعا تۇك تە پايداسى جوق ەكەنىن ءتۇسىنىپ، بولمىس تاقىرىبىن تولىق كولەمدە اشۋدى ماقسات ەتىپ كىتاپ جازا باستاعان جايىم بار. الايدا وكىنىشكە قاراي، ءالى كۇنگە دەيىن سىزدەردىڭ وقيتىن كىتاپتارىڭىزدىڭ vibe-ىن (اتموسفەراسىن) ءدوپ باسىپ شىعارا الماي كەلەمىن...

امانتاي تويشىبايۇلى

Abai.kz