2 قازاندا اقوردادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ توراعالىعىمەن ونەركاسىپتى تەرەڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋعا ارنالعان جاساندى ينتەللەكتىنى (جي) دامىتۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ ءۇشىنشى وتىرىسى ءوتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ پەن ءىرى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارى ۆاشينگتوندا قول قويعان جي-ءدى قاۋىپسىز ءارى جاۋاپتى دامىتۋ جونىندەگى ەرىكتى كەلىسىمدى قولدادى. مەملەكەت باسشىسى «ۆاشينگتون مودەلىن» بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ (بۇۇ) قامقورلىعىمەن جاسالاتىن حالىقارالىق شارتتىڭ ىقتيمال نەگىزى رەتىندە قاراستىرۋدى ۇسىندى، قازاقستاننىڭ ديالوگ الاڭى رەتىندە ارەكەت ەتۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى جانە كەڭەس مۇشەلەرىنەن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق باستاماسى بويىنشا ۇسىنىستاردى قىسقا مەرزىمدە ەنگىزۋدى سۇرادى. سونىمەن قاتار ورتاق پايىم جەلتوقسان ايىندا مايامي قالاسىندا وتەتىن «ۇلكەن جيىرمالىق» (G20) سامميتىندە تانىستىرىلاتىنىن ءتۇسىندىردى.

«سۋپەرينتەللەكت جونىندەگى اق ءۇي كەلىسىمى» (White House Accord on Super Intelligence) دەپ رەسمي اتالعان كەلىسىمگە 29 قىركۇيەكتە قول قويىلدى. OpenAI جانە Google كومپانيالارىن قوسا العاندا، التى امەريكالىق كومپانيانىڭ باسشىلارى وزىق مودەلدەردىڭ اينالاسىندا ىشكى مونيتورينگتەن باستاپ تاۋەلسىز سىرتقى اۋديت پەن ديرەكتورلار كەڭەسى كوميتەتىنىڭ قاداعالاۋىنا دەيىنگى باقىلاۋدىڭ ءتورت دەڭگەيىن ەرىكتى تۇردە قالىپتاستىرۋعا مىندەتتەمە الدى. اۋديتورلار، مەرزىمدەر مەن سانكتسيالار قۇجاتتا كورسەتىلمەگەن. دونالد ترامپ بۇل قۇجاتتى مورالدىق تۇرعىدان مىندەتتەيتىن قۇجات دەپ اتادى. سونىمەن بىرگە قۇجاتتىڭ وزىندە ۋاقىت وتە كەلە بۇل قادامداردى زاڭدار مەن رەتتەۋ تەتىكتەرى ارقىلى بەكىتۋ ورىندى بولۋى مۇمكىن دەگەن ەسكەرتۋ بار.

قۇجات جي سالاسىنداعى ەرەجەلەردى كىم قالىپتاستىرادى دەگەن پىكىرتالاس قىزعان كەزدە پايدا بولدى. 21 قىركۇيەكتە جيىرما مەملەكەتتىڭ جانە ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ باسشىلارى ستاندارتتاردى بەلگىلەيتىن جانە ولاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن حالىقارالىق ينستيتۋت قۇرۋ مۇمكىندىگىن زەردەلەۋگە شاقىردى. قازاقستان بۇل دەكلاراتسياعا قول قويدى، بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش ونى قۇپتادى، ال اقش پەن قىتاي وعان قوسىلعان جوق. كەلەسى كۇنى دونالد ترامپ باس اسسامبلەياداعى سوزىندە ۆاشينگتوننىڭ جي-ءدى جاھاندىق باقىلاۋ جۇيەسىن قۇرۋ ارەكەتتەرىن قابىلدامايتىنىن مالىمدەدى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ۆاشينگتونعا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا اقش پەن قىتاي جي-گە قاتىستى ينتسيدەنتتەر بويىنشا بايلانىس ارناسىن قۇرۋعا كەلىستى. ەكى دەرجاۆا ينتسيدەنتتەر تۋرالى اقپارات الماسۋدى قابىلدادى، الايدا ونى ەكىجاقتى فورماتتا جانە بۇۇ-دان تىس جۇرگىزۋگە ۋاعدالاستى.

ۆاشينگتون قۇجاتىنا قاتىستى باعالار ءارتۇرلى بولدى. وعان قول قويعاندار ونى ماڭىزدى قادام دەپ سانايدى، ال بۇعان دەيىن اق ۇيدە جي ساياساتىنا جاۋاپتى بولعان دەۆيد ساكس بۇل قۇجاتتى، ونىڭ پىكىرىنشە، ەشقاشان جۇزەگە اسپاۋى مۇمكىن حالىقارالىق كەلىسىمنەن الدەقايدا ءتيىمدى شەشىم دەپ اتادى. كونگرەستەگى جانە عىلىمي ورتاداعى سىنشىلار كومپانيالار قاعيداتتاردى وزدەرى ازىرلەپ، اۋديتوردى دا وزدەرى جالدايتىنىن، ال ونىڭ ورىندالۋى ەشقانداي تەتىكپەن قامتاماسىز ەتىلمەگەنىن العا تارتادى. مەنىڭشە، ازيا قوعامى ينستيتۋتىنىڭ وكىلى ەلۆين گرەيليننىڭ باعاسى بارىنشا ناقتى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇعان دەيىن رەتتەۋگە قارسىلىق بىلدىرگەن Meta جانە Nvidia كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى مىندەتتەمەلەردى قابىلداعانىنىڭ ءوزى جەتىستىك. الايدا ول قۇجاتتا تاۋەلسىز تەكسەرۋ تەتىگى جوق ەكەنىن جانە ءبىر ەلدىڭ شەگىنەن تىس قولدانىلاتىن ەشقانداي مەحانيزم قاراستىرىلماعانىن اتاپ وتەدى.

پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى ءدال وسى ەكىنشى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرادى جانە مەن ونىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعىن وسىدان كورەمىن. حالىقارالىق قۇقىق نورمالارى مەملەكەتتەردىڭ مىندەتتەمەلەرى ارقىلى قالىپتاسادى، ال كومپانيالاردىڭ ۋادەسى ونىڭ ورنىن باسا المايدى. قىركۇيەكتەگى دەكلاراتسياعا قول قويعان قازاقستان بۇۇ قامقورلىعىمەن جاسالاتىن شارتتىڭ نەگىزى رەتىندە امەريكالىق قۇجاتتى الۋدى ۇسىنىپ وتىر. وسىلايشا، ءبىر اپتا بۇرىن ءبىر-بىرىنە ۇيلەسپەيتىن بولىپ كورىنگەن ەكى ءتاسىلدى بىرىكتىرەدى. اقش پرەزيدەنتىنىڭ قولى قويىلعان قۇجات ۆاشينگتونعا تالقىلاۋدان باس تارتۋعا از مۇمكىندىك قالدىرادى، ال زاڭدار مەن رەتتەۋ تۋرالى ەسكەرتۋ شارتتى كەلىسىمنىڭ جالعاسى رەتىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە تۇجىرىم ۇسىنىس سيپاتىندا قالىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، كەلىسىم «ساراپشىلار مۇقيات زەردەلەگەننەن كەيىن بارلىق مۇددەلى ەلدەر تاراپىنان مودەل رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن». بۇل اقش-تان تىس ازىرلەۋشىلەرگە، ەڭ الدىمەن قىتايلىق كومپانيالارعا دا ورىن قالدىرادى. ويتكەنى ولاردىڭ قاتىسۋىنسىز ەرەجەلەر نارىقتىڭ تەك ءبىر بولىگىن عانا قامتيدى.

بۇۇ الاڭىندا مۇنداي ديالوگ ءۇشىن عىلىمي نەگىز دە، ءتيىستى فورمات تا بار. 2025 جىلعى 26 تامىزداعى باس اسسامبلەيانىڭ 79/325 قارارىمەن 40 ساراپشىدان تۇراتىن جي جونىندەگى تاۋەلسىز حالىقارالىق عىلىمي توپ جانە جي-ءدى باسقارۋ جونىندەگى جاھاندىق ديالوگ قۇرىلدى. ونىڭ العاشقى سەسسياسى شىلدە ايىندا جەنەۆادا ءوتتى. قازىرگى تاڭدا بۇل ەكى تەتىك تە ناقتى ەرەجەلەر بەلگىلەمەيدى جانە ولاردىڭ كەلىسسوزدەرگە ارنالعان دايىن ءماتىنى جوق. قازاقستاننىڭ باستاماسى ولارعا جۇمىس ىستەۋگە ناقتى تاقىرىپ بەرە الادى.

قازاقستاننىڭ ديالوگ الاڭى بولۋعا دايىندىعىنىڭ ناقتى تاجىريبەلىك نەگىزى بار. 2017 جىلدان بەرى استانادا سيريا ماسەلەسىن رەتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق كەزدەسۋلەر ءوتتى، ال 2024 جىلعى مامىردا الماتى ارمەنيا مەن ازەربايجان سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەلىسسوزدەرىن قابىلدادى. جي سالاسىنداعى باعىت تا وسىعان ۇقساس جۇيەلى سيپاتقا يە. شىلدە ايىندا شانحايدا پرەزيدەنت جي-ءدى رەتتەۋ مەن ستاندارتتاۋ بويىنشا تۇراقتى ساراپتامالىق پلاتفورما قۇرۋعا شاقىردى، ال 1 قىركۇيەكتە «شىۇ پليۋس» سامميتىندە ءارتۇرلى ورتالىقتار اراسىنداعى ديالوگقا ىقپال ەتە الاتىن ورتا دەرجاۆالار تۋرالى ايتتى. ۆاشينگتون قۇجاتىن قولداۋ وسى باعىتتى تولىقتىرادى، ويتكەنى جي ەرەجەلەرى جونىندەگى كەلىسسوزدەر الاڭىنا تەحنولوگيالىق ەكى ورتالىقتىڭ دا سەنىمى قاجەت.

بۇل باستاما وتىرىستىڭ تاقىرىبىمەن دە تىكەلەي بايلانىستى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، 2025 جىلى جي تەحنولوگيالارىن 5,1 مىڭ كاسىپورىن نەمەسە ەسەپ بەرگەن كاسىپورىنداردىڭ 3,4%-ى قولدانعان. ال پرەزيدەنت جاڭا تەحنولوگيالار ءوندىرىستى باسقارۋ جۇيەلەرىنە ينتەگراتسيالانۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مودەل تەحنولوگيالىق جەلىگە قول جەتكىزگەن كەزدە ونىڭ قاۋىپسىزدىگى تەحنولوگيانى ساتىپ الۋدىڭ مىندەتتى شارتىنا اينالادى. تاپسىرىس بەرۋشى جۇيەنىڭ قانداي سىناقتاردان وتكەنىن جانە اقاۋ ورىن العان جاعدايدا بۇل تۋرالى كىم حابارلايتىنىن ءبىلۋى كەرەك. ال يمپورتتىق مودەلدىڭ ىشكى قۇرىلىمىن ول كورە المايدى. وتىرىستا مەملەكەت باسشىسى وندىرىستىك جاعدايلار ۇقساس بولعان كەزدە ءار كاسىپورىندا سىناقتاردىڭ تولىق تسيكلىن قايتالاۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەنىڭ ويىمشا، حالىقارالىق شارت تەحنولوگيالاردى سىرتقى ساۋدادا ساتىپ الاتىن ەلدەر ءۇشىن دە وسىنداي مۇمكىندىك بەرەر ەدى. كەلىسىلگەن ەرەجەلەر بويىنشا مويىندالعان اۋديت تاپسىرىس بەرۋشىنى ءار مودەلگە جەكە ساراپتاما جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگىنەن بوساتار ەدى.

قازاقستان G20 قۇرامىنا كىرمەيدى جانە 14–15 جەلتوقساندا وتەتىن سامميتكە قوناق رەتىندە شاقىرىلدى. جاڭا تەحنولوگيالار اقش توراعالىعىنىڭ ءۇش باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى، سوندىقتان قابىلداۋشى تاراپتىڭ قۇجاتى نەگىزىندەگى باستاما ونىڭ كۇن تارتىبىنە سايكەس كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ شىلدە ايىندا شانحايدا ايتقان «ەشبىر ەل تەك جي تۇتىنۋشىسى بولىپ قالماۋى ءتيىس» دەگەن ءسوزى بۇل جەردە پراكتيكالىق جالعاسىن تابادى. جەلتوقسان ايىنا دەيىن دايىندالعان ءماتىن سامميتتەن كەيىن دە قاجەت بولادى، ويتكەنى بۇۇ-نىڭ جاھاندىق ديالوگىنىڭ ەكىنشى سەسسياسى 2027 جىلعى مامىر ايىندا نيۋ-يوركتە وتەدى.

Abai.kz