Qazaqstan PM2.5 úsaq dispersti shanymen (diametri 2,5 mikrongha deyingi bólshekter) auanyng lastanuy boyynsha 143 elding ishinde 29-oryngha túraqtady. Auadaghy ziyandy zattardyng jyldyq konsentrasiyasy 55%-gha ósip, Dýniyejýzilik densaulyq saqtau úiymynyng (DDÚ) bekitken normasynan beske juyq ese asyp týsti. 

2025 jyldyng qorytyndysy boyynsha qazaqstandyq qalalardaghy úsaq dispersti shannyng konsentrasiyasy tekshe metrine 23,4 mkg-dy qúrady. Al DDÚ bekitken qauipsiz standart — 5 mkg.

Qazaqstan 2021 jyldan bastap búl kórsetkishti jyl sayyn jaqsartyp, túraqty tómendeu qarqynyna jaqyndap qalghan edi. Alayda ótken jyly jaghday qayta nasharlap, lastanu dengeyi 15,1 mkg-dan birden 23,4 mkg-gha deyin shúghyl kóterildi.

Eng nashar kórsetkishter Pakistanda (67,3 mkg), Bangladeshte (66,1 mkg) jәne Tәjikstanda (57,3 mkg) tirkeldi. Al eng taza aua Fransuz Poliyneziyasynda (1,8 mkg) bayqalghan.

Ónirdegi tórt memleket eng auasy las 30 elding qataryna kirdi:

• Tәjikstan — 3-oryn (57,3 mkg, normadan 10 ese joghary);

• Ózbekstan — 10-oryn (38,1 mkg);

• Qyrghyzstan — 19-oryn (30 mkg).

Qazaqstan aimaqtaghy eng ýzdik nәtiyjeni kórsetkenimen, lastanu qarqyny boyynsha kósh bastap, birden 55%-gha ósti. Qyrghyzstanda búl ósim 40,8%-dy, Tәjikstanda 23,8%-dy qúrady. Ózbekstan — Ortalyq Aziyadaghy jaghdayy nasharlamaghan jalghyz el. Al Týrkimenstan boyynsha derekter joq.

IQAir platformasy Qazaqstannyng 17 qalasynda monitoring jýrgizedi. PM2.5 bólshekterining eng joghary konsentrasiyasy Qaraghandyda tirkeldi: búl kórsetkish 2024 jyly 104,8 mkg-gha jetse, 2025 jyly 72,6 mkg-gha deyin tómendegenimen, әli de óte joghary lastanu aimaghynda qalyp otyr.

Almaty, Óskemen jәne Temirtau qalalarynda da auanyng lastanuy normadan kem degende ýsh ese asyp týsedi. Al búl fondyq kórsetkishterding qasynda Astanadaghy kórsetkish tekshe metrine 16,8 mkg-dy qúrady.

Dýniyejýzilik bankting (Halyqaralyq qayta qúru jәne damu banki) baghalauynsha, auanyng lastanuy Ortalyq Aziyagha aimaqtyq JÚÓ-ning (Jalpy últtyq ónim) 3–5%-y kóleminde shyghyn keltiredi. 2022 jyly búl shyghyn jylyna 15,2 mlrd-tan 21,7 mlrd dollargha deyin baghalandy. Negizgi ziyan halyq syrqattanushylyghynyng artuymen, ómir sýru sapasynyng tómendeuimen jәne migrasiyalyq aghynmen tyghyz baylanysty.

Ortalyq Aziya elderindegi úsaq dispersti shannyng 50-den 80%-gha deyingi bóligi adam faktorynan (kólik qozghalysy, kómir men ózge de otyn týrlerin jaghu, jergilikti óndiristik shygharyndylar) tuyndaydy. Qalghan 20–50%-y topyraq pen shól shandaryna tiyesili. Qazaqstan men Qyrghyzstanda tabighy shannyng ýlesi tómenirek (30%-gha deyin), al Ózbekstan men Tәjikstanda joghary (50–60%).

Osydan ýsh jyl búryn Dýniyejýzilik bankting sarapshylary Almaty men Astananyng 2030 jylgha deyingi bolashaghyn baghalaghan bolatyn. Eger eshtene ózgermeytin bolsa, Almatydaghy lastanu dengeyi tekshe metrine 63 mkg-gha, al Astanada 32,5 mkg-gha deyin ósedi. Alayda jýieli sharalar qabyldansa, búl kórsetkishterdi tiyisinshe 18 jәne 8 mkg-gha deyin tómendetuge bolady.

Úsynylghan negizgi sharalar:

• Kómirmen júmys isteytin JEO-lardy gaz-turbinaly qondyrghylargha auystyru;

• Elektr stansiyalarynyng shygharyndylaryna qoyylatyn normalardy qatandatu;

• Jeke sektordy kómirden gazgha kóshiru;

• Tranzittik jýk kólikterin qalalardy ainalyp ótetin baghyttargha baghyttau.

Búghan deyin Preziydent Qasym-Jomart Toqaev Astanada ótken ekologiyalyq sammitte ekologiya damushy elderge qysym jasau qúralyna ainalmauy tiyis ekenin mәlimdegen bolatyn:

«BÚÚ Jarghysy joghary ashananyng mәziri emes, odan tek ózinizge únaytyn taghamdy ghana tandap ala almaysyz», — dep atap ótti Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy әdil energetikalyq ótuge shaqyryp, aimaqtaghy su tapshylyghynan bastap auanyng lastanuyna deyingi ekologiyalyq problemalardy jeke-jeke sheshu mýmkin emestigin basa aitty.

Abai.kz