قازاقستان PM2.5 ۇساق ديسپەرستى شاڭىمەن (ديامەترى 2,5 ميكرونعا دەيىنگى بولشەكتەر) اۋانىڭ لاستانۋى بويىنشا 143 ەلدىڭ ىشىندە 29-ورىنعا تۇراقتادى. اۋاداعى زياندى زاتتاردىڭ جىلدىق كونتسەنتراتسياسى 55%-عا ءوسىپ، دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددۇ) بەكىتكەن نورماسىنان بەسكە جۋىق ەسە اسىپ ءتۇستى. 

2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندىق قالالارداعى ۇساق ديسپەرستى شاڭنىڭ كونتسەنتراتسياسى تەكشە مەترىنە 23,4 مكگ-دى قۇرادى. ال ددۇ بەكىتكەن قاۋىپسىز ستاندارت — 5 مكگ.

قازاقستان 2021 جىلدان باستاپ بۇل كورسەتكىشتى جىل سايىن جاقسارتىپ، تۇراقتى تومەندەۋ قارقىنىنا جاقىنداپ قالعان ەدى. الايدا وتكەن جىلى جاعداي قايتا ناشارلاپ، لاستانۋ دەڭگەيى 15,1 مكگ-دان بىردەن 23,4 مكگ-عا دەيىن شۇعىل كوتەرىلدى.

ەڭ ناشار كورسەتكىشتەر پاكيستاندا (67,3 مكگ), بانگلادەشتە (66,1 مكگ) جانە تاجىكستاندا (57,3 مكگ) تىركەلدى. ال ەڭ تازا اۋا فرانتسۋز پولينەزياسىندا (1,8 مكگ) بايقالعان.

وڭىردەگى ءتورت مەملەكەت ەڭ اۋاسى لاس 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىردى:

• تاجىكستان — 3-ورىن (57,3 مكگ، نورمادان 10 ەسە جوعارى);

• وزبەكستان — 10-ورىن (38,1 مكگ);

• قىرعىزستان — 19-ورىن (30 مكگ).

قازاقستان ايماقتاعى ەڭ ۇزدىك ناتيجەنى كورسەتكەنىمەن، لاستانۋ قارقىنى بويىنشا كوش باستاپ، بىردەن 55%-عا ءوستى. قىرعىزستاندا بۇل ءوسىم 40,8%-دى، تاجىكستاندا 23,8%-دى قۇرادى. وزبەكستان — ورتالىق ازياداعى جاعدايى ناشارلاماعان جالعىز ەل. ال تۇركىمەنستان بويىنشا دەرەكتەر جوق.

IQAir پلاتفورماسى قازاقستاننىڭ 17 قالاسىندا مونيتورينگ جۇرگىزەدى. PM2.5 بولشەكتەرىنىڭ ەڭ جوعارى كونتسەنتراتسياسى قاراعاندىدا تىركەلدى: بۇل كورسەتكىش 2024 جىلى 104,8 مكگ-عا جەتسە، 2025 جىلى 72,6 مكگ-عا دەيىن تومەندەگەنىمەن، ءالى دە وتە جوعارى لاستانۋ ايماعىندا قالىپ وتىر.

الماتى، وسكەمەن جانە تەميرتاۋ قالالارىندا دا اۋانىڭ لاستانۋى نورمادان كەم دەگەندە ءۇش ەسە اسىپ تۇسەدى. ال بۇل فوندىق كورسەتكىشتەردىڭ قاسىندا استاناداعى كورسەتكىش تەكشە مەترىنە 16,8 مكگ-دى قۇرادى.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ (حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى) باعالاۋىنشا، اۋانىڭ لاستانۋى ورتالىق ازياعا ايماقتىق ءجۇو-ءنىڭ (جالپى ۇلتتىق ءونىم) 3–5%-ى كولەمىندە شىعىن كەلتىرەدى. 2022 جىلى بۇل شىعىن جىلىنا 15,2 ملرد-تان 21,7 ملرد دوللارعا دەيىن باعالاندى. نەگىزگى زيان حالىق سىرقاتتانۋشىلىعىنىڭ ارتۋىمەن، ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ تومەندەۋىمەن جانە ميگراتسيالىق اعىنمەن تىعىز بايلانىستى.

ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ۇساق ديسپەرستى شاڭنىڭ 50-دەن 80%-عا دەيىنگى بولىگى ادام فاكتورىنان (كولىك قوزعالىسى، كومىر مەن وزگە دە وتىن تۇرلەرىن جاعۋ، جەرگىلىكتى وندىرىستىك شىعارىندىلار) تۋىندايدى. قالعان 20–50%-ى توپىراق پەن ءشول شاڭدارىنا تيەسىلى. قازاقستان مەن قىرعىزستاندا تابيعي شاڭنىڭ ۇلەسى تومەنىرەك (30%-عا دەيىن), ال وزبەكستان مەن تاجىكستاندا جوعارى (50–60%).

وسىدان ءۇش جىل بۇرىن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ساراپشىلارى الماتى مەن استانانىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى بولاشاعىن باعالاعان بولاتىن. ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەيتىن بولسا، الماتىداعى لاستانۋ دەڭگەيى تەكشە مەترىنە 63 مكگ-عا، ال استانادا 32,5 مكگ-عا دەيىن وسەدى. الايدا جۇيەلى شارالار قابىلدانسا، بۇل كورسەتكىشتەردى تيىسىنشە 18 جانە 8 مكگ-عا دەيىن تومەندەتۋگە بولادى.

ۇسىنىلعان نەگىزگى شارالار:

• كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جەو-لاردى گاز-تۋربينالى قوندىرعىلارعا اۋىستىرۋ;

• ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ شىعارىندىلارىنا قويىلاتىن نورمالاردى قاتاڭداتۋ;

• جەكە سەكتوردى كومىردەن گازعا كوشىرۋ;

• ترانزيتتىك جۇك كولىكتەرىن قالالاردى اينالىپ وتەتىن باعىتتارعا باعىتتاۋ.

بۇعان دەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ استانادا وتكەن ەكولوگيالىق سامميتتە ەكولوگيا دامۋشى ەلدەرگە قىسىم جاساۋ قۇرالىنا اينالماۋى ءتيىس ەكەنىن مالىمدەگەن بولاتىن:

«بۇۇ جارعىسى جوعارى اسحانانىڭ ءمازىرى ەمەس، ودان تەك وزىڭىزگە ۇنايتىن تاعامدى عانا تاڭداپ الا المايسىز», — دەپ اتاپ ءوتتى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى ءادىل ەنەرگەتيكالىق وتۋگە شاقىرىپ، ايماقتاعى سۋ تاپشىلىعىنان باستاپ اۋانىڭ لاستانۋىنا دەيىنگى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى جەكە-جەكە شەشۋ مۇمكىن ەمەستىگىن باسا ايتتى.

Abai.kz