«Túghyr» jaryqqa shyqty

Qymbatty oqyrmandaryma «Túghyr» atty kitabymnyng jaryqqa shyqqany jayynda quana habarlaymyn. Múnda ondaghan jyldar boyy jýrgizgen zertteuimning nәtiyjesinde qalyng kópshilikke, әsirese izdenimpaz jastargha týsinikti týrde  qazaq últ-azattyq qozghalysy, onymen tyghyz baylanysta órbigen imperiya ishindegi sayasy ýderister jәne qily kózqarastaghy qayratkerlerding ózara is-әreketteri kórsetilgen.

Býginde Alash qozghalysy dep atalatyn, alghashqy úshqyndarynan song damuy kemi bir mýshel uaqyt boyy jýrgen búl tarihy ýderisting keybir manyzdy kórinisterin janghyrtudy maqsat etken shygharmashylyghymnyng nәtiyjesi on dәpterge týzilip ýlken dastangha, ózindik Alash epopeyasyna ainalghan da, osydan on shaqty jylday ilgeride «Alashiya» riysәlәsi týrinde oqyrman nazaryna úsynylghan bolatyn.

Barshamyzgha mәlim, jiyrmasynshy jýzjyldyq bastalysymen jana órkeniyetke say janasha kýres jolyna týsken agha úrpaq enbegi 1917 jylghy Ekinshi Jalpyqazaq sezinde sәtimen jenisti shynyna jetti. Dastanymnyng onynshy dәpterinde sol dýrbeleni mol jyly qazaq halqynyng eldik nyshanyn qalpyna keltiru amaly jasalyp, tiyisinshe bolashaq tәuelsizdikting myzghymas túghyry soghylghan tarihy oqighamen qorytyndylanghany bayandalghan-túghyn.

Mine osy qorytyndy dәpter, dәlirek aitqanda Qazaq últ-azattyq qozghalysy belesterin  arqau etken  «Alashiya» dastanynyng qorytyndy bólimi ispettengen «Mәngi bastau» atty tuyndym el bolashaghynyng irgetasy qalay qalanghanyn, qaytip túghyryna, .tәuelsizdigimizding bekem negizine ainalghanyn beyneleytin osynau «Túghyr» kitabyn qúrap otyr. «Túghyr» riysәlәsinde  oqyrman monarhiyanyng tynysy tarylghan, samoderjes patsha taqtan qúlaghan  shaqtan órshy týsken, júrt airyqsha nysana etken bostandyqqa, azattyqqa úmtylu әreketterine toly kezenning oqighalarymen, revolusiyalyq dәuirdegi tarihtan mәlim túlghalardyng is-әreketterin beynelegen etudtermen  tanysady.

Riysәlәning manyzdy bir jelisinde Mogiylevtegi stavkasynda otyrghan imperiya әskerining bas qolbasshysy II Nikolaydyng birinshi jahandyq soghys maydandaryndaghy komandashylarynyng pikirleri men Petrogradtaghy dumashylar úsynysyn qoryta kele taqtan bas tartuy, Duma tóraghasy Mihail Rodzyanko men ainalasynyng Uaqytsha ýkimet qúruy, ýkimet qúramyndaghy kadet әm mason mýshelerding yqpalymen Álihan Bókeyhanovtyng Torghay oblysyna komissar bolyp taghayyndaluy, Aleksandr Kerenskiyding búrynghy imperiyany Rossiya Respublikasy dep jariyalauy jәne osy oqighalarmen astasa jýrip jatqan qily partiyalardyng demokratiyalyq ózgerister jasaugha úmtylystary, Resey músylmandary sezining búrynghy imperiya ornyna kelmek memlekettik qúrylym týrlerin qyzu talqygha saluy, sezd qúrghan Músylmandar odaghy Atqaru komiyteti qúramyna qazaqtardyng da enui, al Jahanshah Dosmúhamedovtyng odaq atkomy (Ikomus) tóraghasynyng orynbasary lauazymyna saylanyp, Piyterde qyzmet atqarghan kezinde oryn alghan dýbirli ózgeristerge tikeley kuә boluy, Resey Respublikasynyng zang shygharushy mekemesi retinde oilastyrylghan aldyn-ala parlament – Predparlament mýshesi retindegi júmysy, Ikomus tóraghasy Ahmed Salikov ekeuining Uaqytsha ýkimetti (Resey Respublikasyn) qúlatqan bolishevikter biyligimen músylmandar qozghalysy mýddesine say keletin qarym-qatynas ornatugha әrekettenui sóz bolady.

«Túghyrdyn» basty jelisi, әriyne, qazaqtyng azattyghyn kóksegen azamattardyng ózara til tabysudy oilay qoymaytyn kózqarastary men is-әreketterinin     solarmen astasa órbuin, Alash  qozghalysynyng jenisti shynyn – 1917 jylghy Ekinshi Jalpyqazaq sezin kórsetuge arnalghan. Búl jenis onayshylyqpen kelgen joq.

Kitaptan 1917 jylghy eki revolusiya halyq ýmit artqan Baqytjan Qarataev, Álihan Bókeyhanov syndy qos serkening patshalyq túsyndaghy jerge qonystanu jәne din mәselesi haqynda ketisuge mәjbýr etken birine biri qayshy kózqarastaryn odan әrmen qalay alshaqtata týskenin bilesiz. Búlarmen qatar “Túghyr” últtyq memlekettilikti janghyrtudy kózdeytin qoghamdyq-sayasy oidy damytugha ózindik ýles qosqan Kólbay Toghysov (qazaqtar ýshin sosialistik partiya qúrudy kóksegen jәne ony basqarghan qayratker), Dýisenbay Rahymjanov (qazaqtyng ekonomikalyq ómirin týrlendiru maqsatynda 19-shy ghasyrda alghashqy tәjiriybe jasaugha talpynghan qayratker), ózge de azamattarmen tanystyrady. Jalpy, qadirli oqushym, «Túghyrdan» avtonomiyalyq Alash Ordasynyng qúryluy jayynda oqy otyryp, talay ataqty tarihy túlghany janasha, shyn qyrynan tanisyz, naqty oqigha ýstinde kórip, tanyghan ýstine tany týsesiz.

Tәuelsizdik jyldary sovet ókimeti túsynda jabyq bolghan Alash qozghalysy, Alashorda ýkimeti jayly, әsirese Preziydent Qasymjomart Toqaevtyng repressiya qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi belgili Pәrmeni ayasynda sayasy qughyn-sýrginge úshyratylghan alashordalyq qayratkerler taghdyryn arqau etken jýzdegen zertteu, irgeli ghylymy enbekter jaryq kórgeni mәlim. Sovettik qúpiya qyzmet qaldyrghan qylmystyq ister, jazyqsyz jazalaulardy jýzege asyrghan sottardyng materialdary ghalymdardyng súryptap dayyndauy nәtiyjesinde tom-tom bolyp basylyp shyqty. Ghalamat júmystar!

Biraq búl bay qazynany erkin iygeruge qalyng búqaranyn, әsirese jas úrpaqtyng bettey qoymaytyny anyq. Býl orayda olargha ghylymy bilim derekterine negizdelgen tanymdyq әdebiyetting senimdi jәrdemshi bolary dau tughyzbasa kerek. Osy joldar avtorynyng on dәpterden túratyn “Alashiya” riysәlәsi, onyn  oqyrman nazaryna úsynu maqsatymen qazir qysqasha tanystyrylyp otyrghan onynshy dәpteri sonday senimdi jәrdemshiler qatarynan tabylaryna kýmәn joq. Jәne bir atap aitarlyq jәit - múnda ghylymy әdebiyet tabighatyna jatpaytyn әdeby tәsilder qoldanu arqyly әigili keyipkerlerding ózara qarym-qatynastaryna әserin tiygizgen  oqighalar, kózqarastary men ústanymdary kórsetilgen. Búlardyng bәri әrkimning riysәlәni oqu barysynda ózin-ózi tarihpen tәrbiyelep, patriottyq sana-sezimin úshtay týsuine kómektesuge tiyis degen oidamyn. Sonday oy jetegimen oqushy qauym aldyna «Túghyr» riysәlәsin erekshe senimmen tartamyn.

Beybit Qoyshybaev

Abai.kz