Sholpannyng shuaghy
Úlysymyzdyng úly suretkeri, әlemdik dengeydegi poeziyanyng jaryq júldyzy, qayratker Maghjan Júmabaevtyng mәngilik tuyndysy «Sholpannyng kýnәsy» povesi qasterli qazaq әielining jarqyn ómirge degen jasampaz qúshtarlyghy, tirshilikting temirqazyghy, jaratylystan beri úrpaq jalghastyrushy ana boludyng qasiyetti paryzyn oryndaugha úmtylghan asyl beynesin týbegeyli jetkizgen airyqsha qúbylys ekendigi barshagha mәlim.
Qúdyretti qalamgerding osynau tereng shygharmasynyng basty keyipkeri Sholpannyng esimi barsha elding esinde óshpestey saqtalyp, dýniyege kelgen qyz balalaryna berilip, úrpaqtan úrpaqqa, ghasyrdan ghasyrgha ýzilmey jalghasyp keledi. Mineki, bizding býgingi biregey keyipkerimizding aty da Sholpan. Qazaqqa Maghjandy syilaghan soltýstik ólkening tumasy, sondyqtan esimining Sholpan qoyyluy da tegin bolmaghanday.
Ótken ghasyr basynda Alash qayratkerleri negizin qalaghan avtonomiyadan bastau alyp, keyinnen derbes, tәuelsiz memleketke ainaluy tiyis bolghan Qazaq elining syndarly joly san mәrte tarih múhitynyng asau tolqyndary men dýley dauyldaryna tap bolyp, kommunistik kenestik jýiening qúrsauynda qaluyna tura keldi. Yqylym zamandardan beri birtútas qalyptasyp, tirshilikting tereng tamyryn qúraghan, ósudin, órkendeudin, ruhany quattylyqtyng ainymas jolyna ainalghan kóshpeli órkeniyet kenetten qiratylyp, halyqtyng endigi ómir sýruining beynesi zorlyq-zombylyqpen, qiyanatpen ózgertilip, asa qiyn synaqtarmen betpe-bet keldi. Osynday kýrdeli kezenderde el arasynan shyqqan sanaly, sergek azamattar ýlken jauapkershilikti óz moyyndaryna alyp, abdyrap qalghan elding kezekti qiyndyqty enserip bas kóteruine úiytqy boldy. Solardyng biri - bizding keyipkerimizding әkesi, aituly azamat, qogham qayratkeri Sabyr Tyshtybaev edi. Qazan tónkerisi, aq pen qyzyldyng alashapqyn qyrghynynan әbden zardap shekken keshegi birtútas elding irkittey irip, qoldan qúrastyrylghan dәrmensiz shaghyn sharuashylyqtargha shashyrap berekesi ketken túsynda Sabyr bastaghan bir top azamat 1928 jyly soltýstik ónirdegi Shonay, Uanas, Esenbay, Sansyzbay syndy auyldardy biriktirip, kishigirim «Moyynty-Serik» auylyn qúrady. Kóp úzamay, 30-shy jyldardyng alapat ashtyghy kelgen túsynda «Ortalyq» kolhozy úiymdastyrylyp, onyng alghashqy basqarushysy bolyp Sabyr Tyshtybaev saylanady. Ol ainaladaghy auyl azamattarynyng basyn qosyp, ashtyqtan ýdere kóshken elding aldyn toqtatyp, kórshiles sovhozdardan biday, qara mal aldyryp, eldi ashtyqtan qorghap qalugha eren enbek sinirgen. Qiyndyqtargha qaramastan kolhozdyng sharuashylyghyn týzep, astyq egip, artyghyn sauyn siyr, qara malgha aiyrbastap túrghyndardyng tirshiligin týzetuge qol jetkizdi. Qyzyl tónkeris әkelgen apattan qaymana júrtymyzdy aman alyp qalghan qarapayym da qajyrly túlghalardyng esimi eshqashan úmytylmauy tiyis.
Birte-birte kolhoz da ýlkeyip elding beti endi týzele bastaghan shaqta ekinshi dýniyejýzilik soghys bastalyp, osynau shaghyn kolhozdyng ózinen er-azamat atauly týgel soghysqa jiberilip, olardyng 58-i sol kýy qayta oralmay, qaza tauyp, nemese habar osharsyz ketken. Qiyn-qystau kezenderde elding amanatyn arqalap, kolhozdyng qisapsyz tirshiligin basqarghan Sabyr atamyz da auyr nauqastan 1945 qaytys bolady. Mineki, osy bir qarapayym da enbekqor, qayratker azamattyng otbasynda 1943 jyly qaqaghan qantar aiynda dýniyege kelgen Sholpan Sabyrqyzy әkesinen bar-joghy eki jasynda jetim qalghan edi. Soghys jyldarynyng talaysyz tauqymetin bastan ótkergen, sәby shaghynda әkeden aiyrylyp, kolhoz júmysy men shiyettey bala-shaghasyn asyraudyng arasynda auyr kýnder men jyldargha moyymaghan jalghyz sheshesining talaysyz taghdyry kóz aldynda ótken Sholpan әpkemiz ózi de bala kezinen bastap ómirding baghasyn, enbekting mәni men qadirin qapysyz týsinip óskeni kәmil.
Soltýstik Qazaqstan oblysynyng kenestik kezendegi Lenin audany, әkesi negizin qalaghan Ortalyq auylynda shәkirt Sholpan bastauysh mektep tabaldyryghyn attap, joghary klastardy Petropavl qalasyndaghy Mektep-internatta oquyna tura keldi. Oqudy ýzdik oqyghanymen otbasylyq qiyn jaghdaydy oilaghan, tipti mektep ýiirmesinde Aqan serining Aqtoqtysy rólin oinaghan talapty jas búdan keyingi ómirin enbek maydanyna arnady. Ol dәuirdegi sovhoz júmysynyng aluan týrliligi men auqymyn býgingi kýn túrghysynan qabyldau túrmaq týsinuding ózi kýrdeli. Er, әieline qaramastan, tannyng atysy, kýnning bastysynda bitip bermeytin sovhoz júmysynyng Sholpan әpkemiz aralaspaghan salasy joq, sirә. Jastayynan bastap zeynetke shyqqanyna deyin sovhozdaghy iri sýt fermasynda sauynshy, keyinnen búzaushy bolyp enbek etken jyldary, osynau auyr da jauapty mindetti tynymsyz, janqiyarlyq adal enbegimen abyroymen atqardy. Belgili sebeptermen bayyrghy túrghyndarynan góri ózge últtardyng ókili basym bolghan qataldau aimaqtaghy enbek újymynda óz ornyndy tanytu men moyyndatudyng ózi onay bolmaghany barshagha ayan. Mineki, Sholpan Sabyrqyzy Guriyanovka auylyndaghy úzaq jyldarghy enbegi barysynda jergilikti kenshar, audan ghana emes, sonday-aq, býkil oblys, respublika kóleminde tanylghan eren enbekker, adal qyzmetker ekendigin talassyz moyyndata bildi. Múnyng jarqyn dәleli retinde Sholpan Sabyrqyzynyng ekining birine berile bermeytin Kenes Odaghynyng joghary marapaty «Enbek danqy ordeninin» eki mәrte iyegeri atanghandyghyn aituymyz qajet. Múnday qúrmetke jetu ýshin úzaq uaqyt boyynda ozat júmysker atanyp, birneshe jyl qatarynan «Sosialistik jarystyng ýzdigi», KSRO «10-shy besjyldyqtyng ekpindisi», KSRO «11-shy besjyldyqtyng ekpindisi» medalidarymen qatarynan marapattaldy. Enbektegi eleuli nәtiyjeleri men tabysynyng naqty moyyndaluynyng taghy bir airyqsha ýlken belesi Sholpan Sabyrqyzy 1979 jyly 28 mausymda KSRO Halyq sharuashylyghy jetistikterining kórmesining Basty komiytetining medalining iyegeri atandy. Áriyne, osynau tolayym jetistikterining zandy nәtiyjesindey Sholpan Sabyrqyzy Kenes odaghynyng eng joghary ataghy – Sosialistik Enbek erine layyqty ýmitker boldy. Ókinishke oray, jergilikti partiya hatshysynyng auysuy, kóp úzamay Kenes odaghynyng ydyrauy, oghan qosa jýiening jergilikti últ ókilderine degen salqyn kózqarasynyng saldarynan Kәmshat Dónenbaeva syndy әigili túlghalar qataryna layyqty Sholpan Sabyrqyzyna búl әdil ataq búiyra qoymady. Alayda, barsha jerlesteri men kenshar újymy qadirli jannyng búl ataqtan da joghary qúrmetke layyqtyghan qapasyz moyyndap údayy eske alyp otyrady.
Enbektegi osynau airyqsha jetistikterimen birge Sholpan әpkemiz ýlken otbasynyng anasy, 62 jyl otasqan jary Zeynollamen aghamyzben birge bes bala tәrbiyelep ósirgen ardaqty ana, asyl jar. Júbayy Zeynolla Iskujanov úzaq jyldar kenshardyng esepshisi, Janalyq auylynda mal fermasyn basqarghan, 25 jasynda Kommunistik partiya qataryna qabyldanaghan bilikti maman edi. Qarapayym da enbekqor otbasynyng býginde óz aldyna jeke әulet iyeleri bolyp otyrghan ýsh úl, eki qyzdan taraghan ondaghan nemerelerding ardaqty әjesi Sholpan Sabyrqyzy otaghasynan keyin kóp úzamay 2024 jyly jaryq dýniyeden ótti.
Egemen elimizding jýrip ótken joly, búrynghy dәuirlerde býkil aimaqtarda qoldan búrmalanyp kelgen tarihy shyndyqtary qayta qaralyp, әleumettik әdilettilik ornatylyp, halqyna, eline qyzmet etken azamattardyn, sonyng ishinde Bopay, Úlpan, Áliya, Mәnshýk, Kәmshat syndy әje, әpkelerimizding esimi qadirlenip jatqanyn eskere otyryp, olardyng qatarynda Sholpan Sabyrqyzynyng esimi de ózi úzaq jyldar boyynda adal da qajyrly enbegi singen aimaqta, atap aitqanda zeynetke shyqqannan beri ómirining sonyna deyin túrghan Zarechnyy auylynda, tipti audan ortalyghyndaghy kóshege beriluin әbden oryndy sanaymyz. Agha úrpaqtyng jýrip ótken qily zamandaryn úmytpau, olardyng esimin qúrmet tútu arqyly býgingining qadirin baghalau, memleket basshylyghy jýrgizip kele jatqan syndarly sayasattyng arqasynda әlemdik qoghamdastyqtyng qabyrghaly mýshesine ainalghan baytaq elimizding ensesi odan әri biyiktep, abyroyy arta týsuine adal qyzmet etu – barshamyzdyng qasiyetti paryzymyz.
Múhtar Kәribay,
diplomat, publisist
Abai.kz