ۇلىسىمىزدىڭ ۇلى سۋرەتكەرى، الەمدىك دەڭگەيدەگى پوەزيانىڭ جارىق جۇلدىزى، قايراتكەر ماعجان جۇماباەۆتىڭ ماڭگىلىك تۋىندىسى «شولپاننىڭ كۇناسى» پوۆەسى قاستەرلى قازاق  ايەلىنىڭ جارقىن ومىرگە دەگەن جاسامپاز قۇشتارلىعى، تىرشىلىكتىڭ تەمىرقازىعى، جاراتىلىستان بەرى ۇرپاق جالعاستىرۋشى انا بولۋدىڭ قاسيەتتى پارىزىن ورىنداۋعا ۇمتىلعان اسىل بەينەسىن تۇبەگەيلى جەتكىزگەن ايرىقشا قۇبىلىس ەكەندىگى بارشاعا ءمالىم.

قۇدىرەتتى قالامگەردىڭ وسىناۋ تەرەڭ شىعارماسىنىڭ باستى كەيىپكەرى شولپاننىڭ ەسىمى بارشا ەلدىڭ ەسىندە وشپەستەي ساقتالىپ، دۇنيەگە كەلگەن قىز  بالالارىنا بەرىلىپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا، عاسىردان عاسىرعا ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلەدى. مىنەكي، ءبىزدىڭ بۇگىنگى بىرەگەي كەيىپكەرىمىزدىڭ اتى دا شولپان. قازاققا ماعجاندى سىيلاعان سولتۇستىك ولكەنىڭ تۋماسى، سوندىقتان ەسىمىنىڭ شولپان قويىلۋى دا تەگىن بولماعانداي.

وتكەن عاسىر باسىندا الاش قايراتكەرلەرى نەگىزىن قالاعان اۆتونوميادان باستاۋ الىپ، كەيىننەن دەربەس، تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالۋى ءتيىس بولعان قازاق ەلىنىڭ سىندارلى جولى سان مارتە تاريح مۇحيتىنىڭ اساۋ تولقىندارى مەن دۇلەي داۋىلدارىنا تاپ بولىپ، كوممۋنيستىك كەڭەستىك جۇيەنىڭ قۇرساۋىندا قالۋىنا تۋرا كەلدى. ىقىلىم زامانداردان بەرى ءبىرتۇتاس قالىپتاسىپ، تىرشىلىكتىڭ تەرەڭ تامىرىن قۇراعان، ءوسۋدىڭ، وركەندەۋدىڭ، رۋحاني قۋاتتىلىقتىڭ اينىماس جولىنا اينالعان كوشپەلى وركەنيەت كەنەتتەن قيراتىلىپ، حالىقتىڭ ەندىگى ءومىر ءسۇرۋىنىڭ بەينەسى زورلىق-زومبىلىقپەن، قياناتپەن وزگەرتىلىپ، اسا قيىن سىناقتارمەن بەتپە-بەت كەلدى. وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدەردە ەل اراسىنان شىققان سانالى، سەرگەك ازاماتتار ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز مويىندارىنا الىپ، ابدىراپ قالعان ەلدىڭ كەزەكتى قيىندىقتى ەڭسەرىپ باس كوتەرۋىنە ۇيىتقى بولدى. سولاردىڭ ءبىرى - ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ اكەسى، ايتۋلى ازامات، قوعام قايراتكەرى سابىر تىشتىباەۆ ەدى. قازان توڭكەرىسى، اق پەن قىزىلدىڭ الاشاپقىن قىرعىنىنان ابدەن زارداپ شەككەن كەشەگى ءبىرتۇتاس ەلدىڭ ىركىتتەي ءىرىپ، قولدان قۇراستىرىلعان دارمەنسىز شاعىن شارۋاشىلىقتارعا شاشىراپ بەرەكەسى كەتكەن تۇسىندا سابىر باستاعان ءبىر توپ ازامات 1928 جىلى سولتۇستىك وڭىردەگى شوڭاي، ۋاناس، ەسەنباي، سانسىزباي سىندى اۋىلداردى بىرىكتىرىپ، كىشىگىرىم «مويىنتى-سەرىك» اۋىلىن قۇرادى. كوپ ۇزاماي، 30-شى جىلداردىڭ الاپات اشتىعى كەلگەن تۇسىندا «ورتالىق» كولحوزى ۇيىمداستىرىلىپ، ونىڭ العاشقى باسقارۋشىسى بولىپ سابىر تىشتىباەۆ سايلانادى. ول اينالاداعى اۋىل ازاماتتارىنىڭ باسىن قوسىپ، اشتىقتان ۇدەرە كوشكەن ەلدىڭ الدىن توقتاتىپ، كورشىلەس سوۆحوزداردان بيداي، قارا مال الدىرىپ، ەلدى اشتىقتان قورعاپ قالۋعا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن. قيىندىقتارعا قاراماستان كولحوزدىڭ شارۋاشىلىعىن تۇزەپ، استىق ەگىپ، ارتىعىن ساۋىن سيىر، قارا مالعا ايىرباستاپ تۇرعىنداردىڭ تىرشىلىگىن تۇزەتۋگە قول جەتكىزدى. قىزىل توڭكەرىس اكەلگەن اپاتتان قايمانا جۇرتىمىزدى امان الىپ قالعان قاراپايىم دا قاجىرلى تۇلعالاردىڭ ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلماۋى ءتيىس.

بىرتە-بىرتە كولحوز دا ۇلكەيىپ ەلدىڭ بەتى ەندى تۇزەلە باستاعان شاقتا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ، وسىناۋ شاعىن كولحوزدىڭ وزىنەن ەر-ازامات اتاۋلى تۇگەل سوعىسقا جىبەرىلىپ، ولاردىڭ 58-ءى سول كۇي قايتا ورالماي، قازا تاۋىپ، نەمەسە حابار وشارسىز كەتكەن. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە ەلدىڭ اماناتىن ارقالاپ، كولحوزدىڭ قيساپسىز تىرشىلىگىن باسقارعان سابىر اتامىز دا اۋىر ناۋقاستان 1945 قايتىس بولادى. مىنەكي، وسى ءبىر قاراپايىم دا ەڭبەكقور، قايراتكەر ازاماتتىڭ وتباسىندا 1943 جىلى قاقاعان قاڭتار ايىندا دۇنيەگە كەلگەن شولپان سابىرقىزى اكەسىنەن بار-جوعى ەكى جاسىندا جەتىم قالعان ەدى. سوعىس جىلدارىنىڭ تالايسىز تاۋقىمەتىن باستان وتكەرگەن، ءسابي شاعىندا اكەدەن ايىرىلىپ، كولحوز جۇمىسى مەن شيەتتەي بالا-شاعاسىن اسىراۋدىڭ اراسىندا اۋىر كۇندەر مەن جىلدارعا مويىماعان جالعىز شەشەسىنىڭ تالايسىز تاعدىرى كوز الدىندا وتكەن شولپان اپكەمىز ءوزى دە بالا كەزىنەن باستاپ ءومىردىڭ باعاسىن، ەڭبەكتىڭ ءمانى مەن قادىرىن قاپىسىز ءتۇسىنىپ وسكەنى كامىل.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى لەنين اۋدانى، اكەسى نەگىزىن قالاعان ورتالىق اۋىلىندا شاكىرت شولپان باستاۋىش مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ،  جوعارى كلاستاردى پەتروپاۆل قالاسىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا وقۋىنا تۋرا كەلدى. وقۋدى ۇزدىك وقىعانىمەن وتباسىلىق قيىن جاعدايدى ويلاعان، ءتىپتى مەكتەپ ۇيىرمەسىندە اقان سەرىنىڭ اقتوقتىسى ءرولىن ويناعان تالاپتى جاس بۇدان كەيىنگى ءومىرىن ەڭبەك مايدانىنا ارنادى. ول داۋىردەگى سوۆحوز جۇمىسىنىڭ الۋان تۇرلىلىگى مەن اۋقىمىن بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان قابىلداۋ تۇرماق ءتۇسىنۋدىڭ ءوزى كۇردەلى. ەر، ايەلىنە قاراماستان، تاڭنىڭ اتىسى، كۇننىڭ باستىسىندا ءبىتىپ بەرمەيتىن سوۆحوز جۇمىسىنىڭ شولپان اپكەمىز ارالاسپاعان سالاسى جوق، ءسىرا. جاستايىنان باستاپ زەينەتكە شىققانىنا دەيىن سوۆحوزداعى ءىرى ءسۇت فەرماسىندا ساۋىنشى، كەيىننەن بۇزاۋشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن جىلدارى، وسىناۋ اۋىر دا جاۋاپتى مىندەتتى تىنىمسىز، جانقيارلىق ادال ەڭبەگىمەن ابىرويمەن اتقاردى. بەلگىلى سەبەپتەرمەن بايىرعى تۇرعىندارىنان گورى وزگە ۇلتتاردىڭ وكىلى باسىم بولعان قاتالداۋ ايماقتاعى ەڭبەك ۇجىمىندا ءوز ورنىڭدى تانىتۋ مەن مويىنداتۋدىڭ ءوزى وڭاي بولماعانى بارشاعا ايان. مىنەكي، شولپان سابىرقىزى گۋريانوۆكا اۋىلىنداعى ۇزاق جىلدارعى ەڭبەگى بارىسىندا جەرگىلىكتى كەڭشار، اۋدان عانا ەمەس، سونداي-اق، بۇكىل وبلىس، رەسپۋبليكا كولەمىندە تانىلعان ەرەن ەڭبەككەر، ادال قىزمەتكەر ەكەندىگىن تالاسسىز مويىنداتا ءبىلدى. مۇنىڭ جارقىن دالەلى رەتىندە شولپان سابىرقىزىنىڭ ەكىنىڭ بىرىنە بەرىلە بەرمەيتىن كەڭەس وداعىنىڭ جوعارى ماراپاتى «ەڭبەك داڭقى وردەنىنىڭ» ەكى مارتە يەگەرى اتانعاندىعىن ايتۋىمىز قاجەت. مۇنداي قۇرمەتكە جەتۋ ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت بويىندا وزات جۇمىسكەر اتانىپ، بىرنەشە جىل قاتارىنان «سوتسياليستىك جارىستىڭ ۇزدىگى»، كسرو «10-شى بەسجىلدىقتىڭ  ەكپىندىسى»، كسرو «11-شى بەسجىلدىقتىڭ ەكپىندىسى» مەدالدارىمەن قاتارىنان ماراپاتتالدى. ەڭبەكتەگى ەلەۋلى ناتيجەلەرى مەن تابىسىنىڭ ناقتى مويىندالۋىنىڭ تاعى ءبىر ايرىقشا ۇلكەن بەلەسى  شولپان سابىرقىزى 1979 جىلى 28 ماۋسىمدا كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىنىڭ باستى كوميتەتىنىڭ مەدالىنىڭ يەگەرى اتاندى. ارينە، وسىناۋ تولايىم جەتىستىكتەرىنىڭ زاڭدى ناتيجەسىندەي  شولپان سابىرقىزى كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ جوعارى اتاعى – سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنە لايىقتى ۇمىتكەر بولدى. وكىنىشكە وراي، جەرگىلىكتى پارتيا حاتشىسىنىڭ اۋىسۋى، كوپ ۇزاماي كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى، وعان قوسا جۇيەنىڭ جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنە دەگەن سالقىن كوزقاراسىنىڭ سالدارىنان كامشات دونەنباەۆا سىندى ايگىلى تۇلعالار قاتارىنا لايىقتى شولپان سابىرقىزىنا بۇل ءادىل اتاق بۇيىرا قويمادى. الايدا، بارشا جەرلەستەرى مەن كەڭشار ۇجىمى قادىرلى جاننىڭ بۇل اتاقتان دا جوعارى قۇرمەتكە  لايىقتىعان قاپاسىز مويىنداپ ۇدايى ەسكە الىپ وتىرادى.

ەڭبەكتەگى وسىناۋ ايرىقشا جەتىستىكتەرىمەن بىرگە شولپان اپكەمىز ۇلكەن وتباسىنىڭ اناسى، 62 جىل وتاسقان جارى زەينوللامەن اعامىزبەن بىرگە بەس بالا تاربيەلەپ وسىرگەن ارداقتى انا، اسىل جار. جۇبايى زەينوللا يسكۋجانوۆ ۇزاق جىلدار كەڭشاردىڭ ەسەپشىسى، جاڭالىق اۋىلىندا مال فەرماسىن باسقارعان، 25 جاسىندا كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا قابىلداناعان بىلىكتى مامان ەدى. قاراپايىم دا ەڭبەكقور وتباسىنىڭ بۇگىندە ءوز الدىنا جەكە اۋلەت يەلەرى بولىپ وتىرعان ءۇش ۇل، ەكى قىزدان تاراعان ونداعان نەمەرەلەردىڭ ارداقتى اجەسى شولپان سابىرقىزى وتاعاسىنان كەيىن كوپ ۇزاماي 2024 جىلى جارىق دۇنيەدەن ءوتتى.

ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى، بۇرىنعى داۋىرلەردە بۇكىل ايماقتاردا قولدان بۇرمالانىپ كەلگەن تاريحي شىندىقتارى قايتا قارالىپ، الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك ورناتىلىپ، حالقىنا، ەلىنە قىزمەت ەتكەن ازاماتتاردىڭ، سونىڭ ىشىندە بوپاي، ۇلپان، ءاليا، مانشۇك، كامشات سىندى اجە، اپكەلەرىمىزدىڭ ەسىمى قادىرلەنىپ جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ، ولاردىڭ قاتارىندا شولپان سابىرقىزىنىڭ ەسىمى دە ءوزى ۇزاق جىلدار بويىندا ادال دا قاجىرلى ەڭبەگى سىڭگەن ايماقتا، اتاپ ايتقاندا زەينەتكە شىققاننان بەرى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۇرعان زارەچنىي اۋىلىندا، ءتىپتى اۋدان ورتالىعىنداعى كوشەگە بەرىلۋىن ابدەن ورىندى سانايمىز. اعا ۇرپاقتىڭ ءجۇرىپ وتكەن قيلى زاماندارىن ۇمىتپاۋ، ولاردىڭ ەسىمىن قۇرمەت تۇتۋ ارقىلى بۇگىنگىنىڭ قادىرىن باعالاۋ، مەملەكەت باسشىلىعى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان سىندارلى ساياساتتىڭ ارقاسىندا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ قابىرعالى مۇشەسىنە اينالعان بايتاق ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى ودان ءارى بيىكتەپ، ابىرويى ارتا تۇسۋىنە ادال قىزمەت ەتۋ – بارشامىزدىڭ قاسيەتتى پارىزىمىز.

مۇحتار كارىباي،

ديپلومات، پۋبليتسيست

Abai.kz