Fransiya úly el! 

Búl el Europada alghashqy bolyp 1789 jyly revolusiya jasap, túnghysh ret absolutty monarhiyany qúlatqan, jana memleketti ‑ Fransiya respublikasyn qúrghan edi. Ol tarihta Fransuz burjuaziyalyq revolusiyasy degen atpen qaldy. Fransiya eli 1789 j. tamyz aiynda Adam men Aazamattar qúqy turaly Deklarasiya qabyldady, al 1792 jyly monarhiyany resmy týrde joydy.

Qazir Fransiyada әleumettik jәne sayasy daghdarys órship túr. Osyghan qarsy jappay sheruler ótude. Narazylyqtar tәrtipsizdikterge, tonaugha jәne polisiyamen qaqtyghystargha úlasqan. Preziydent Emmanueli Makron qoghamdyq tәrtipti qalpyna keltiruge tyrysqanymen, narazylyqtyng negizgi sebepteri әli sheshimin tappay otyr.

Fransiya Ishki isteri ministrligining mәlimetinshe, 17 qazanda el boyynsha ótken sherulerge shamamen 550 myng adam qatysqan. Olardyng arasynda mektep oqushylary, studentter, kәsipodaq ókilderi jәne «sary keudesheliler» qozghalysynyng jaqtastary bar.

Parijde, Marselide jәne basqa qalalarda tonau, órt qoi jәne dýkenderdi qiratu oqighalary tirkelgen. Reuters agenttigining 18 qazandaghy habarlauynsha, ústalghandar sany shamamen 2 400 adamgha jetken. Narazylyqqa qatysushylardyng biri qaza tapqany jәne kóptegen polisiya qyzmetkerining jaraqat alghany turaly habarlar bar.

Makron jaghdaydy baqylauda ústaugha tyrysuda. Preziydent beybit sherushilerding narazylyghyna negiz bolatyn naqty sebepter bar ekenin moyyndaghan. Ýkimet tәrtipsizdikterding saldaryn jong jәne kәsiporyndardyng qauipsizdigin qamtamasyz etu jóninde sharalar әzirlep jatyr. 19 qazangha ýkimetting daghdarysqa baylanysty kenesi josparlanghan.

Fransuzdar nege kóshege shyqty?

• Túrmystyng qymbattauy: kýndelikti tútynatyn tauarlardyn, janarmaydyng jәne otbasyn asyraugha qajetti shyghyndardyng ósui;
• Bilim beru salasyndaghy mәseleler: múghalimderding jetispeui, synyptardaghy oqushy sanynyng tym kóp boluy, mektep ghimarattarynyng tozuy;
• Budjetti ýnemdeu sayasaty: ýkimet budjet tapshylyghyn azaytu ýshin memlekettik qyzmetterding jalaqysyn qysqartudy josparlaghan. Halyq búl qyzmet sapasyn tómendetedi dep qauiptenedi. Mysaly, 2027 jylghy budjet jobasynda 54 milliard euro kólemindegi ýnemdeu jәne salyqtyq ózgerister paketi qarastyrylyp otyr.
• Biylikke degen senimning tómendeui: 2023 jylghy zeynetaqy reformasyna qarsylyq, búrynnan qordalanghan әleumettik qayshylyqtar halyqtyng biylikke senimsizdigin kýsheytti.

Biylikte ne bolyp jatyr?

Fransiyanyng ishki ister ministri Loran Nunies tәrtipsizdikterden keyin dogharysqa ketuge ótinish bildirdi. Alayda Makron onyng ótinishin qabyldamady. Premier-ministr Sebastiyan Lekornu daghdarys shtabynyng júmysyn ýilestirip, keltirilgen zalaldy baghalaugha tiyis. 2027 jylghy preziydent saylauynyng jaqyndauy da sayasy ahualgha әser etude. Onshyl jәne solshyl oppozisiya jetekshileri qazirgi daghdarysty Makronnyng sayasatyn synau ýshin paydalanuda.

Jaghday qanshalyqty kýrdeli?

Qazirgi oqighalardy ótkir әleumettik daghdarys retinde baghalaghan jón. Ázirge búl memleketting kýireuin bildirmeydi. Jappay beybit sheruler, jekelegen toptardyng zorlyq-zombylyq әreketteri jәne biylikting olargha jauaby — bir daghdarystyng әrtýrli qyrlary. Songhy habarlamalargha sәikes, el aumaghynda jalpyúlttyq tótenshe jaghday jariyalanbaghan. Qazirgi basty mәsele ‑ ýkimet halyqtyng túrmys qúny, bilim beru jәne memlekettik shyghyndar jónindegi talaptaryna naqty sheshim úsyna ala ma? Búl mәsele sheshilmese, narazylyq úzaqqa sozylatyn sayasy qaqtyghysqa úlasuy mýmkin.

Fransiyadaghy demografiyalyq jәne migrasiyalyq qayshylyqtar 

Fransiyadaghy demografiyalyq jaghdaydyng basty ereksheligi — halyq sany әzirge ósip otyrghanymen, elde tuu azayyp, halyqtyng qartangy kýsheyip, tabighy ósim teris kórsetkishke auysqan. Sonymen birge immigrasiyanyng el halqynyng sany men enbek resurstaryn saqtaudaghy róli artyp keledi. Osy ýderister qoghamda әleumettik, ekonomikalyq jәne sayasy qayshylyqtar tughyzuda.

Fransiyanyng Últtyq statistika jәne ekonomikalyq zertteuler institutynyng (INSEE) 2026 jyly jariyalaghan derekterine sәikes, 2026 jylghy 1 qantarda el halqynyng sany 69,1 million adamgha jetken. Alayda 2025 jyly tughandardan qaytys bolghandar sany alghash ret Ekinshi dýniyejýzilik soghystan keyingi kezennen asyp týsti: 2025 jyly dýniyege kelgen balalar sany 645 000. Búl 2010 jylmen salystyrghanda 24%-gha az. Yaghni, Fransiyada bir әielge shaqqandaghy bala sany 1,56. (2024 jyly — 1,61). 65 jastan asqandar 22%. Búl el halqynyng shamamen besten biri. 2025 jylghy tabighy ósim: − 6000. Sóitip, tughandar sanynan qaytys bolghandar sany artty.

Búl kórsetkishter Fransiyanyng qalyptasqan demografiyalyq artyqshylyghy әlsirep kele jatqanyn kórsetedi. Búryn Fransiya Batys Europada tuu dengeyi salystyrmaly týrde joghary elderding biri bolatyn. Qazir otbasylardyng bala sanyn azaytuy jәne alghashqy balany dýniyege әkelu jasynyng úlghangy demografiyalyq janarudy bayaulatyp otyr.

Immigranttar mәselesi

Fransiyadaghy eng kýrdeli demografiyalyq-sayasy qayshylyqtardyng biri — elge sheteldik júmys kýshining qajettiligi men immigrasiyany shekteudi talap etetin sayasy kýshterding arasyndaghy tartystyng payda boluy. Bir jaghynan, Fransiyagha qúrylys, auyl sharuashylyghy, qonaqýy biznesi, qoghamdyq tamaqtandyru, kýtim jәne basqa salalarda júmys isteytin adamdar qajet. Halyqtyng qartangy men enbekke qabiletti azamattar sanynyng salystyrmaly azangy búl qajettilikti kýsheytedi. Ekinshi jaghynan, immigrasiya mәselesi últtyq biregeylik, fransuz tilining qoghamdyq ortadaghy orny, mәdeny beyimdelu, qauipsizdik jәne әleumettik qyzmetterge týsetin salmaq turaly pikirtalastarmen astasyp jatyr. Onshyl sayasy kýshter kóshi-qondy shekteudi talap etse, kóptegen júmys berushiler sheteldik júmysshylargha degen qajettilikti algha tartady. Múndaghy basty qayshylyq — ekonomikagha júmys kýshi qajet, al qoghamnyng bir bóligi immigrasiyanyng auqymy men saldaryna alandaydy. Onymen qosa, immigranttardyng elge kelu sebepteri, kәsiby biliktiligi, әleumettik jaghdayy men fransuz qoghamyna beyimdelu tәjiriybesi әrtýrli.

Fransiyadaghy qazirgi demografiyalyq jaghdaydyng erekshe túsy ‑ halyq sanynyng kóbengi endi negizinen tabighy ósimge sýienbeydi. Ol elge kóship kelushi migranttar esebinen jýzege asuda, mysaly, ondaghy jyldyq ósim 176000 adamdy qúraydy. Áriyne, múny fransuzdar elden ketip jatyr dep týsinbeu kerek...  Elde qarttar sany kóp artty. Negizi, búl kórsetkish túrmys sapasynyng artyqshylyghyn bildiredi. Biraq,  sonymen qatar, әleumettik salagha qosymsha jýk artady. Mysaly, Fransiyada  1960 jyly júmys isteytin tórt adamgha bir zeynetkerden keletin. Al, 2024 jyly bir zeynetkerge shamamen 1,7 júmys isteytin adamnan kelgeni kórsetiledi. Osydan mynaday qayshylyq tuyndaydy: memleket zeynetkerlerge beriletin әleumettik kepildikterdi saqtaghysy keledi, biraq ony qarjylandyratyn enbek resurstarynyng ósui bayaulap barady.

Fransiyada oryn alghan immigranttarmen legi elde últtyq biregeylik pen qoghamgha beyimdelu mәselesin tudyrdy. Shet elden kelgen azamattar kóbeygen sayyn qogham «Fransuz últy degenimiz ne?» degen súraqty ashyq qoya bastady. Biri – fransuz tili men mәdeniyeti ýshin alandasa, ekinshi jaghy ‑  demokratiyalyq qoghamgha tәn teng mýmkindikti paydalanyp, «kemsitushilikti boldyrmau» mәselesin kóterude.

Fransiya tәjiriybesinen shyghatyn negizgi sabaq: demografiyalyq mәsele — jay ghana halyq sanynyng ózgerui emes. Ol ekonomikalyq damu, әleumettik әdilettilik, últtyq biregeylik jәne memleketting úzaq merzimdi túraqtylyghy ózara toghysatyn kýrdeli qúbylys ekendigin kórsetedi. Sondyqtan, әrbir damushy memleket óz elindegi demografiyalyq ósimdi qamtamasyz etudi jәne shet elden keletin migrasiyalyq aghyndy múqiyat baqylap, ony qatang zandarmen rettep otyruy tiyis eken. Bolmasa, retsiz migrasiya bolashaqta elding túraqtylyghyna qauip tóndirui mýmkin. Ásirese, búl mәselening qazirgi Qazaqstan memlekettiligine tikeley qatysy bar desek ‑ qatelespeymiz.

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz