فرانتسيا ۇلى ەل! 

بۇل ەل ەۋروپادا العاشقى بولىپ 1789 جىلى رەۆوليۋتسيا جاساپ، تۇڭعىش رەت ابسوليۋتتى مونارحيانى قۇلاتقان، جاڭا مەملەكەتتى ‑ فرانتسيا رەسپۋبليكاسىن قۇرعان ەدى. ول تاريحتا فرانسۋز بۋرجۋازيالىق رەۆوليۋتسياسى دەگەن اتپەن قالدى. فرانتسيا ەلى 1789 ج. تامىز ايىندا ادام مەن اازاماتتار قۇقى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى، ال 1792 جىلى مونارحيانى رەسمي تۇردە جويدى.

قازىر فرانتسيادا الەۋمەتتىك جانە ساياسي داعدارىس ءورشىپ تۇر. وسىعان قارسى جاپپاي شەرۋلەر وتۋدە. نارازىلىقتار تارتىپسىزدىكتەرگە، توناۋعا جانە پوليتسيامەن قاقتىعىستارعا ۇلاسقان. پرەزيدەنت ەممانيۋەل ماكرون قوعامدىق ءتارتىپتى قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسقانىمەن، نارازىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى ءالى شەشىمىن تاپپاي وتىر.

فرانتسيا ىشكى ىستەرى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، 17 قازاندا ەل بويىنشا وتكەن شەرۋلەرگە شامامەن 550 مىڭ ادام قاتىسقان. ولاردىڭ اراسىندا مەكتەپ وقۋشىلارى، ستۋدەنتتەر، كاسىپوداق وكىلدەرى جانە «سارى كەۋدەشەلىلەر» قوزعالىسىنىڭ جاقتاستارى بار.

پاريجدە، مارسەلدە جانە باسقا قالالاردا توناۋ، ءورت قويۋ جانە دۇكەندەردى قيراتۋ وقيعالارى تىركەلگەن. Reuters اگەنتتىگىنىڭ 18 قازانداعى حابارلاۋىنشا، ۇستالعاندار سانى شامامەن 2 400 ادامعا جەتكەن. نارازىلىققا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى قازا تاپقانى جانە كوپتەگەن پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ جاراقات العانى تۋرالى حابارلار بار.

ماكرون جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاۋعا تىرىسۋدا. پرەزيدەنت بەيبىت شەرۋشىلەردىڭ نارازىلىعىنا نەگىز بولاتىن ناقتى سەبەپتەر بار ەكەنىن مويىنداعان. ۇكىمەت تارتىپسىزدىكتەردىڭ سالدارىن جويۋ جانە كاسىپورىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە شارالار ازىرلەپ جاتىر. 19 قازانعا ۇكىمەتتىڭ داعدارىسقا بايلانىستى كەڭەسى جوسپارلانعان.

فرانتسۋزدار نەگە كوشەگە شىقتى؟

• تۇرمىستىڭ قىمباتتاۋى: كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ، جانارمايدىڭ جانە وتباسىن اسىراۋعا قاجەتتى شىعىنداردىڭ ءوسۋى;
• ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ماسەلەلەر: مۇعالىمدەردىڭ جەتىسپەۋى، سىنىپتارداعى وقۋشى سانىنىڭ تىم كوپ بولۋى، مەكتەپ عيماراتتارىنىڭ توزۋى;
• بيۋدجەتتى ۇنەمدەۋ ساياساتى: ۇكىمەت بيۋدجەت تاپشىلىعىن ازايتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ جالاقىسىن قىسقارتۋدى جوسپارلاعان. حالىق بۇل قىزمەت ساپاسىن تومەندەتەدى دەپ قاۋىپتەنەدى. مىسالى، 2027 جىلعى بيۋدجەت جوباسىندا 54 ميلليارد ەۋرو كولەمىندەگى ۇنەمدەۋ جانە سالىقتىق وزگەرىستەر پاكەتى قاراستىرىلىپ وتىر.
• بيلىككە دەگەن سەنىمنىڭ تومەندەۋى: 2023 جىلعى زەينەتاقى رەفورماسىنا قارسىلىق، بۇرىننان قوردالانعان الەۋمەتتىك قايشىلىقتار حالىقتىڭ بيلىككە سەنىمسىزدىگىن كۇشەيتتى.

بيلىكتە نە بولىپ جاتىر؟

فرانتسيانىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى لوران نۋنەس تارتىپسىزدىكتەردەن كەيىن دوعارىسقا كەتۋگە ءوتىنىش ءبىلدىردى. الايدا ماكرون ونىڭ ءوتىنىشىن قابىلدامادى. پرەمەر-مينيستر سەباستيان لەكورنيۋ داعدارىس شتابىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ، كەلتىرىلگەن زالالدى باعالاۋعا ءتيىس. 2027 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ جاقىنداۋى دا ساياسي احۋالعا اسەر ەتۋدە. وڭشىل جانە سولشىل وپپوزيتسيا جەتەكشىلەرى قازىرگى داعدارىستى ماكروننىڭ ساياساتىن سىناۋ ءۇشىن پايدالانۋدا.

جاعداي قانشالىقتى كۇردەلى؟

قازىرگى وقيعالاردى وتكىر الەۋمەتتىك داعدارىس رەتىندە باعالاعان ءجون. ازىرگە بۇل مەملەكەتتىڭ كۇيرەۋىن بىلدىرمەيدى. جاپپاي بەيبىت شەرۋلەر، جەكەلەگەن توپتاردىڭ زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرى جانە بيلىكتىڭ ولارعا جاۋابى — ءبىر داعدارىستىڭ ءارتۇرلى قىرلارى. سوڭعى حابارلامالارعا سايكەس، ەل اۋماعىندا جالپىۇلتتىق توتەنشە جاعداي جاريالانباعان. قازىرگى باستى ماسەلە ‑ ۇكىمەت حالىقتىڭ تۇرمىس قۇنى، ءبىلىم بەرۋ جانە مەملەكەتتىك شىعىندار جونىندەگى تالاپتارىنا ناقتى شەشىم ۇسىنا الا ما؟ بۇل ماسەلە شەشىلمەسە، نارازىلىق ۇزاققا سوزىلاتىن ساياسي قاقتىعىسقا ۇلاسۋى مۇمكىن.

فرانتسياداعى دەموگرافيالىق جانە ميگراتسيالىق قايشىلىقتار 

فرانتسياداعى دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ باستى ەرەكشەلىگى — حالىق سانى ازىرگە ءوسىپ وتىرعانىمەن، ەلدە تۋ ازايىپ، حالىقتىڭ قارتايۋى كۇشەيىپ، تابيعي ءوسىم تەرىس كورسەتكىشكە اۋىسقان. سونىمەن بىرگە يمميگراتسيانىڭ ەل حالقىنىڭ سانى مەن ەڭبەك رەسۋرستارىن ساقتاۋداعى ءرولى ارتىپ كەلەدى. وسى ۇدەرىستەر قوعامدا الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە ساياسي قايشىلىقتار تۋعىزۋدا.

فرانتسيانىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا جانە ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ (INSEE) 2026 جىلى جاريالاعان دەرەكتەرىنە سايكەس، 2026 جىلعى 1 قاڭتاردا ەل حالقىنىڭ سانى 69,1 ميلليون ادامعا جەتكەن. الايدا 2025 جىلى تۋعانداردان قايتىس بولعاندار سانى العاش رەت ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى كەزەڭنەن اسىپ ءتۇستى: 2025 جىلى دۇنيەگە كەلگەن بالالار سانى 645 000. بۇل 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا 24%-عا از. ياعني، فرانتسيادا ءبىر ايەلگە شاققانداعى بالا سانى 1,56. (2024 جىلى — 1,61). 65 جاستان اسقاندار 22%. بۇل ەل حالقىنىڭ شامامەن بەستەن ءبىرى. 2025 جىلعى تابيعي ءوسىم: − 6000. ءسويتىپ، تۋعاندار سانىنان قايتىس بولعاندار سانى ارتتى.

بۇل كورسەتكىشتەر فرانتسيانىڭ قالىپتاسقان دەموگرافيالىق ارتىقشىلىعى السىرەپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. بۇرىن فرانتسيا باتىس ەۋروپادا تۋ دەڭگەيى سالىستىرمالى تۇردە جوعارى ەلدەردىڭ ءبىرى بولاتىن. قازىر وتباسىلاردىڭ بالا سانىن ازايتۋى جانە العاشقى بالانى دۇنيەگە اكەلۋ جاسىنىڭ ۇلعايۋى دەموگرافيالىق جاڭارۋدى باياۋلاتىپ وتىر.

يمميگرانتتار ماسەلەسى

فرانتسياداعى ەڭ كۇردەلى دەموگرافيالىق-ساياسي قايشىلىقتاردىڭ ءبىرى — ەلگە شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنىڭ قاجەتتىلىگى مەن يمميگراتسيانى شەكتەۋدى تالاپ ەتەتىن ساياسي كۇشتەردىڭ اراسىنداعى تارتىستىڭ پايدا بولۋى. ءبىر جاعىنان، فرانتسياعا قۇرىلىس، اۋىل شارۋاشىلىعى، قوناقۇي بيزنەسى، قوعامدىق تاماقتاندىرۋ، كۇتىم جانە باسقا سالالاردا جۇمىس ىستەيتىن ادامدار قاجەت. حالىقتىڭ قارتايۋى مەن ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتار سانىنىڭ سالىستىرمالى ازايۋى بۇل قاجەتتىلىكتى كۇشەيتەدى. ەكىنشى جاعىنان، يمميگراتسيا ماسەلەسى ۇلتتىق بىرەگەيلىك، فرانتسۋز ءتىلىنىڭ قوعامدىق ورتاداعى ورنى، مادەني بەيىمدەلۋ، قاۋىپسىزدىك جانە الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە تۇسەتىن سالماق تۋرالى پىكىرتالاستارمەن استاسىپ جاتىر. وڭشىل ساياسي كۇشتەر كوشى-قوندى شەكتەۋدى تالاپ ەتسە، كوپتەگەن جۇمىس بەرۋشىلەر شەتەلدىك جۇمىسشىلارعا دەگەن قاجەتتىلىكتى العا تارتادى. مۇنداعى باستى قايشىلىق — ەكونوميكاعا جۇمىس كۇشى قاجەت، ال قوعامنىڭ ءبىر بولىگى يمميگراتسيانىڭ اۋقىمى مەن سالدارىنا الاڭدايدى. ونىمەن قوسا، يمميگرانتتاردىڭ ەلگە كەلۋ سەبەپتەرى، كاسىبي بىلىكتىلىگى، الەۋمەتتىك جاعدايى مەن فرانتسۋز قوعامىنا بەيىمدەلۋ تاجىريبەسى ءارتۇرلى.

فرانتسياداعى قازىرگى دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ ەرەكشە تۇسى ‑ حالىق سانىنىڭ كوبەيۋى ەندى نەگىزىنەن تابيعي وسىمگە سۇيەنبەيدى. ول ەلگە كوشىپ كەلۋشى ميگرانتتار ەسەبىنەن جۇزەگە اسۋدا، مىسالى، ونداعى جىلدىق ءوسىم 176000 ادامدى قۇرايدى. ارينە، مۇنى فرانتسۋزدار ەلدەن كەتىپ جاتىر دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك...  ەلدە قارتتار سانى كوپ ارتتى. نەگىزى، بۇل كورسەتكىش تۇرمىس ساپاسىنىڭ ارتىقشىلىعىن بىلدىرەدى. بىراق،  سونىمەن قاتار، الەۋمەتتىك سالاعا قوسىمشا جۇك ارتادى. مىسالى، فرانتسيادا  1960 جىلى جۇمىس ىستەيتىن ءتورت ادامعا ءبىر زەينەتكەردەن كەلەتىن. ال، 2024 جىلى ءبىر زەينەتكەرگە شامامەن 1,7 جۇمىس ىستەيتىن ادامنان كەلگەنى كورسەتىلەدى. وسىدان مىناداي قايشىلىق تۋىندايدى: مەملەكەت زەينەتكەرلەرگە بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى ساقتاعىسى كەلەدى، بىراق ونى قارجىلاندىراتىن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ءوسۋى باياۋلاپ بارادى.

فرانتسيادا ورىن العان يمميگرانتتارمەن لەگى ەلدە ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن قوعامعا بەيىمدەلۋ ماسەلەسىن تۋدىردى. شەت ەلدەن كەلگەن ازاماتتار كوبەيگەن سايىن قوعام «فرانسۋز ۇلتى دەگەنىمىز نە؟» دەگەن سۇراقتى اشىق قويا باستادى. ءبىرى – فرانسۋز ءتىلى مەن مادەنيەتى ءۇشىن الاڭداسا، ەكىنشى جاعى ‑  دەموكراتيالىق قوعامعا ءتان تەڭ مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، «كەمسىتۋشىلىكتى بولدىرماۋ» ماسەلەسىن كوتەرۋدە.

فرانتسيا تاجىريبەسىنەن شىعاتىن نەگىزگى ساباق: دەموگرافيالىق ماسەلە — جاي عانا حالىق سانىنىڭ وزگەرۋى ەمەس. ول ەكونوميكالىق دامۋ، الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك، ۇلتتىق بىرەگەيلىك جانە مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعى ءوزارا توعىساتىن كۇردەلى قۇبىلىس ەكەندىگىن كورسەتەدى. سوندىقتان، ءاربىر دامۋشى مەملەكەت ءوز ەلىندەگى دەموگرافيالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋدى جانە شەت ەلدەن كەلەتىن ميگراتسيالىق اعىندى مۇقيات باقىلاپ، ونى قاتاڭ زاڭدارمەن رەتتەپ وتىرۋى ءتيىس ەكەن. بولماسا، رەتسىز ميگراتسيا بولاشاقتا ەلدىڭ تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. اسىرەسە، بۇل ماسەلەنىڭ قازىرگى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنە تىكەلەي قاتىسى بار دەسەك ‑ قاتەلەسپەيمىز.

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz