Bedeldi sarapshylar arasynda «Jana Yalta» konsepsiyasy — jahandyq derjavalardyng (AQSh, Qytay, Resey) әlemdi qaytadan «yqpal etu aimaqtaryna» (spheres of influence) bólu arqyly halyqaralyq qauipsizdik pen túraqtylyqty qamtamasyz etuge úmtylu modeli dep atala bastady.

Tarihy jadygha qozghau salar bolsaq, 1945 jylghy Yalta konferensiyasy Ekinshi dýniyejýzilik soghystan keyingi әlemdik tәrtipti belgilese, qazirgi sóz bolyp otyrghan «Jana Yalta» — kóppolyarly әlem jaghdayyndaghy iri derjavalardyng jana geosayasy mәmilesi (Deal) bolyp tabylady.

Búl fenomendi jәne onyng qazirgi geosayasatqa әserin birneshe basty aspekt boyynsha taldaugha bolady:

«JANA YaLTANYN» TRIADASY: OIYNShYLARDYNG KÓZDEGENI

Reseyding kózdegeni ne?

Kremli ýshin «Jana Yalta» — strategiyalyq maqsat. Resey Batyspen teng dәrejede sóilesip, postkenestik kenistikti (sonyng ishinde Ukrainany) ózining zandy yqpal aimaghy retinde tandyrudy kózdeydi. Búl rette Mәskeu óz betinshe maqsatyna jete almaghandyqtan, Beyjing men Uashingtondy kelissóz ýsteline tartyp, sharttardy ortaqtasyp bekitudi qalaydy.

Qytaydyng kózdegeni ne?

Beyjing ózin AQSh-pen qatar túrghan jahandyq ekinshi polus retinde kóredi. Qytay ýshin búl modeli Tayuan mәselesin, Ontýstik Qytay tenizin jәne Aziya-Tynyq múhity aimaghyn óz baqylauynda ústaudyng jәne Batyspen resurstardy qayta bólisuding diplomatiyalyq qúraly bolyp tabylady.

AQSh-tyng kózdegeni ne?

Uashingtonnyng tranzaksiyalyq sayasaty («America First») keyde múnday kelisimderge jol ashuy mýmkin degen qauip bar. Alayda, AQSh-taghy ishki sayasy konsensus pen sarapshylar toby Qytay men Reseyge shamadan tys jenildikter beru AQSh-tyng gegemoniyalyq pozisiyasyna soqqy bolady dep esepteydi.

QAZIRGI GEOSAYaSY JAGhDAY...

«Jana Yalta» konsepsiyasy jýzege asar bolsa, onyng qazirgi geosayasy jaghdaygha әseri qanday bolmaq? Búghan qatysty da birneshe boljam aitylady. Mysaly:

Birinshi boljam – Halyqaralyq qúqyqtyng jәne BÚÚ jýiesining kýireui kýtiledi. Búl degeniniz – 1945 jylghy Yalta jýiesi BÚÚ arqyly halyqaralyq zandardyng saqtaluyn kózdese, «Jana Yalta» tek kýsh pozisiyasyna (Might makes right) negizdeledi. Shaghyn jәne orta memleketterding (Ukraina, Ortalyq Aziya elderi, Tayuan t.b.) egemendigi men mýddeleri iri derjavalardyng kelisimi ýshin sauda obektisine ainalu qaupi tuady.

Ekinshi boljam – «Europasyz Europa taghdyry» jәne EO-nyng oqshaulanuy kýtiledi. Búl degeniniz – eger Uashington, Beyjing jәne Mәskeu Europa qúrlyghynyng qauipsizdigin Europa Odaghynyng (EO) qatysuynsyz sheshuge tyryssa, búl NATO-nyng ishki birligin shayqaltady. EO múnday «kelisimdi» qabyldamaydy, búl Batys aliyansynyng ishinde jana jikke (AQSh men Europa arasyndaghy irge ajyraugha) әkeledi.

Ýshinshi boljam – «Ekinshi dәrejeli» elderding subektiligin kýsheytui kýtiledi. Búl degeniniz – 1945 jyldan aiyrmashylyghy — qazirgi «orta derjavalar» (Ukraina, Polisha, Turkiya, Saud Arabiyasy, Qazaqstan) óz mýddelerin qorghaugha qabiletti. Mysaly, Ukrainanyng Europadaghy eng tәjiriybeli әri myqty armiyagha ie boluy kez kelgen «syrttan tanylghan beybitshilikke» bóget bolady.

NELIKTEN «JANA YaLTANYN» JÝZEGE ASUY EKIÚShTY?

AQSh pen Qytay arasyndaghy jýielik bәsekelestik óte teren. Donalid Tramp nemese basqa kez kelgen AQSh preziydenti Beyjinge jahandyq yqpal berip, onymen әlemdi bólisuge dayyn emes.

Kez kelgen kelisim Kiyev pen Brusseliding kelisiminsiz iske aspaydy. Shy Jiynping nemese Putinning kelisimi maydandaghy әskery shynayylyqty ózgertip nemese Europanyng sanksiyalyq sayasatyn ýzildi-kesildi týrde toqtata almaydy.

Qazirgi әlem tek 3 elding erkine baghynbaydy. Ortalyq Aziya, Tayau Shyghys jәne Latyn Amerikasy elderi ózderining kópvektorly sayasaty arqyly qanday da bir blokqa tolyq baghynudan bas tartyp otyr.

Týiin: «Jana Yalta» iydeyasy — Reseyding óz әlsizdigin jasyryp, AQSh pen Qytaydyng tasasynda óz shartyn tanugha úmtylysy bolyp qana qala bermek. Alayda, zamanauy halyqaralyq qatynastar jýiesi 1945 jylghydan әldeqayda kýrdeli: maydandaghy shynayy kýsh, orta derjavalardyng karsylyghy jәne AQSh-Qytay teketiresi múnday qarapayym «karta bólinisine» jol bermeydi.

Abai.kz