Беделді сарапшылар арасында «Жаңа Ялта» концепциясы — жаһандық державалардың (АҚШ, Қытай, Ресей) әлемді қайтадан «ықпал ету аймақтарына» (spheres of influence) бөлу арқылы халықаралық қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге ұмтылу моделі деп атала бастады.

Тарихи жадыға қозғау салар болсақ, 1945 жылғы Ялта конференциясы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі әлемдік тәртіпті белгілесе, қазіргі сөз болып отырған «Жаңа Ялта» — көпполярлы әлем жағдайындағы ірі державалардың жаңа геосаяси мәмілесі (Deal) болып табылады.

Бұл феноменді және оның қазіргі геосаясатқа әсерін бірнеше басты аспект бойынша талдауға болады:

«ЖАҢА ЯЛТАНЫҢ» ТРИАДАСЫ: ОЙЫНШЫЛАРДЫҢ КӨЗДЕГЕНІ

Ресейдің көздегені не?

Кремль үшін «Жаңа Ялта» — стратегиялық мақсат. Ресей Батыспен тең дәрежеде сөйлесіп, посткеңестік кеңістікті (соның ішінде Украинаны) өзінің заңды ықпал аймағы ретінде тандыруды көздейді. Бұл ретте Мәскеу өз бетінше мақсатына жете алмағандықтан, Бейжің мен Уашингтонды келіссөз үстеліне тартып, шарттарды ортақтасып бекітуді қалайды.

Қытайдың көздегені не?

Бейжің өзін АҚШ-пен қатар тұрған жаһандық екінші полюс ретінде көреді. Қытай үшін бұл модель Тайуан мәселесін, Оңтүстік Қытай теңізін және Азия-Тынық мұхиты аймағын өз бақылауында ұстаудың және Батыспен ресурстарды қайта бөлісудің дипломатиялық құралы болып табылады.

АҚШ-тың көздегені не?

Уашингтонның транзакциялық саясаты («America First») кейде мұндай келісімдерге жол ашуы мүмкін деген қауіп бар. Алайда, АҚШ-тағы ішкі саяси консенсус пен сарапшылар тобы Қытай мен Ресейге шамадан тыс жеңілдіктер беру АҚШ-тың гегемониялық позициясына соққы болады деп есептейді.

ҚАЗІРГІ ГЕОСАЯСИ ЖАҒДАЙ...

«Жаңа Ялта» концепциясы жүзеге асар болса, оның қазіргі геосаяси жағдайға әсері қандай болмақ? Бұған қатысты да бірнеше болжам айтылады. Мысалы:

Бірінші болжам – Халықаралық құқықтың және БҰҰ жүйесінің күйреуі күтіледі. Бұл дегеніңіз – 1945 жылғы Ялта жүйесі БҰҰ арқылы халықаралық заңдардың сақталуын көздесе, «Жаңа Ялта» тек күш позициясына (Might makes right) негізделеді. Шағын және орта мемлекеттердің (Украина, Орталық Азия елдері, Тайуан т.б.) егемендігі мен мүдделері ірі державалардың келісімі үшін сауда объектісіне айналу қаупі туады.

Екінші болжам – «Еуропасыз Еуропа тағдыры» және ЕО-ның оқшаулануы күтіледі. Бұл дегеніңіз – егер Уашингтон, Бейжің және Мәскеу Еуропа құрлығының қауіпсіздігін Еуропа Одағының (ЕО) қатысуынсыз шешуге тырысса, бұл НАТО-ның ішкі бірлігін шайқалтады. ЕО мұндай «келісімді» қабылдамайды, бұл Батыс альянсының ішінде жаңа жікке (АҚШ мен Еуропа арасындағы ірге ажырауға) әкеледі.

Үшінші болжам – «Екінші дәрежелі» елдердің субъектілігін күшейтуі күтіледі. Бұл дегеніңіз – 1945 жылдан айырмашылығы — қазіргі «орта державалар» (Украина, Польша, Туркия, Сауд Арабиясы, Қазақстан) өз мүдделерін қорғауға қабілетті. Мысалы, Украинаның Еуропадағы ең тәжірибелі әрі мықты армияға ие болуы кез келген «сырттан таңылған бейбітшілікке» бөгет болады.

НЕЛІКТЕН «ЖАҢА ЯЛТАНЫҢ» ЖҮЗЕГЕ АСУЫ ЕКІҰШТЫ?

АҚШ пен Қытай арасындағы жүйелік бәсекелестік өте терең. Дональд Трамп немесе басқа кез келген АҚШ президенті Бейжіңге жаһандық ықпал беріп, онымен әлемді бөлісуге дайын емес.

Кез келген келісім Киев пен Брюссельдің келісімінсіз іске аспайды. Ши Жиңпиң немесе Путиннің келісімі майдандағы әскери шынайылықты өзгертіп немесе Еуропаның санкциялық саясатын үзілді-кесілді түрде тоқтата алмайды.

Қазіргі әлем тек 3 елдің еркіне бағынбайды. Орталық Азия, Таяу Шығыс және Латын Америкасы елдері өздерінің көпвекторлы саясаты арқылы қандай да бір блокқа толық бағынудан бас тартып отыр.

Түйін: «Жаңа Ялта» идеясы — Ресейдің өз әлсіздігін жасырып, АҚШ пен Қытайдың тасасында өз шартын таңуға ұмтылысы болып қана қала бермек. Алайда, заманауи халықаралық қатынастар жүйесі 1945 жылғыдан әлдеқайда күрделі: майдандағы шынайы күш, орта державалардың карсылығы және АҚШ-Қытай текетіресі мұндай қарапайым «карта бөлінісіне» жол бермейді.

Abai.kz