بەدەلدى ساراپشىلار اراسىندا «جاڭا يالتا» كونتسەپتسياسى — جاھاندىق دەرجاۆالاردىڭ (اقش، قىتاي، رەسەي) الەمدى قايتادان «ىقپال ەتۋ ايماقتارىنا» (spheres of influence) ءبولۋ ارقىلى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلۋ مودەلى دەپ اتالا باستادى.

تاريحي جادىعا قوزعاۋ سالار بولساق، 1945 جىلعى يالتا كونفەرەنتسياسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى الەمدىك ءتارتىپتى بەلگىلەسە، قازىرگى ءسوز بولىپ وتىرعان «جاڭا يالتا» — كوپپوليارلى الەم جاعدايىنداعى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ جاڭا گەوساياسي مامىلەسى (Deal) بولىپ تابىلادى.

بۇل فەنومەندى جانە ونىڭ قازىرگى گەوساياساتقا اسەرىن بىرنەشە باستى اسپەكت بويىنشا تالداۋعا بولادى:

«جاڭا يالتانىڭ» ترياداسى: ويىنشىلاردىڭ كوزدەگەنى

رەسەيدءىڭ كوزدەگەنى نە؟

كرەمل ءۇشىن «جاڭا يالتا» — ستراتەگيالىق ماقسات. رەسەي باتىسپەن تەڭ دارەجەدە سويلەسىپ، پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتى (سونىڭ ىشىندە ۋكراينانى) ءوزىنىڭ زاڭدى ىقپال ايماعى رەتىندە تاندىرۋدى كوزدەيدى. بۇل رەتتە ماسكەۋ ءوز بەتىنشە ماقساتىنا جەتە الماعاندىقتان، بەيجىڭ مەن ۋاشينگتوندى كەلىسسوز ۇستەلىنە تارتىپ، شارتتاردى ورتاقتاسىپ بەكىتۋدى قالايدى.

قىتايدىڭ كوزدەگەنى نە؟

بەيجىڭ ءوزىن اقش-پەن قاتار تۇرعان جاھاندىق ەكىنشى پوليۋس رەتىندە كورەدى. قىتاي ءۇشىن بۇل مودەل تايۋان ماسەلەسىن، وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىن جانە ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىن ءوز باقىلاۋىندا ۇستاۋدىڭ جانە باتىسپەن رەسۋرستاردى قايتا ءبولىسۋدىڭ ديپلوماتيالىق قۇرالى بولىپ تابىلادى.

اقش-تىڭ كوزدەگەنى نە؟

ۋاشينگتوننىڭ ترانزاكتسيالىق ساياساتى («America First») كەيدە مۇنداي كەلىسىمدەرگە جول اشۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار. الايدا، اقش-تاعى ىشكى ساياسي كونسەنسۋس پەن ساراپشىلار توبى قىتاي مەن رەسەيگە شامادان تىس جەڭىلدىكتەر بەرۋ اقش-تىڭ گەگەمونيالىق پوزيتسياسىنا سوققى بولادى دەپ ەسەپتەيدى.

قازىرگى گەوساياسي جاعداي...

«جاڭا يالتا» كونتسەپتسياسى جۇزەگە اسار بولسا، ونىڭ قازىرگى گەوساياسي جاعدايعا اسەرى قانداي بولماق؟ بۇعان قاتىستى دا بىرنەشە بولجام ايتىلادى. مىسالى:

ءبىرىنشى بولجام – حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جانە بۇۇ جۇيەسىنىڭ كۇيرەۋى كۇتىلەدى. بۇل دەگەنىڭىز – 1945 جىلعى يالتا جۇيەسى بۇۇ ارقىلى حالىقارالىق زاڭداردىڭ ساقتالۋىن كوزدەسە، «جاڭا يالتا» تەك كۇش پوزيتسياسىنا (Might makes right) نەگىزدەلەدى. شاعىن جانە ورتا مەملەكەتتەردىڭ (ۋكراينا، ورتالىق ازيا ەلدەرى، تايۋان ت.ب.) ەگەمەندىگى مەن مۇددەلەرى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ كەلىسىمى ءۇشىن ساۋدا وبەكتىسىنە اينالۋ قاۋپى تۋادى.

ەكىنشى بولجام – «ەۋروپاسىز ەۋروپا تاعدىرى» جانە ەو-نىڭ وقشاۋلانۋى كۇتىلەدى. بۇل دەگەنىڭىز – ەگەر ۋاشينگتون، بەيجىڭ جانە ماسكەۋ ەۋروپا قۇرلىعىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ەۋروپا وداعىنىڭ (ەو) قاتىسۋىنسىز شەشۋگە تىرىسسا، بۇل ناتو-نىڭ ىشكى بىرلىگىن شايقالتادى. ەو مۇنداي «كەلىسىمدى» قابىلدامايدى، بۇل باتىس اليانسىنىڭ ىشىندە جاڭا جىككە (اقش مەن ەۋروپا اراسىنداعى ىرگە اجىراۋعا) اكەلەدى.

ءۇشىنشى بولجام – «ەكىنشى دارەجەلى» ەلدەردىڭ سۋبەكتىلىگىن كۇشەيتۋى كۇتىلەدى. بۇل دەگەنىڭىز – 1945 جىلدان ايىرماشىلىعى — قازىرگى «ورتا دەرجاۆالار» (ۋكراينا، پولشا، تۋركيا، ساۋد ارابياسى، قازاقستان) ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋعا قابىلەتتى. مىسالى، ۋكراينانىڭ ەۋروپاداعى ەڭ تاجىريبەلى ءارى مىقتى ارمياعا يە بولۋى كەز كەلگەن «سىرتتان تاڭىلعان بەيبىتشىلىككە» بوگەت بولادى.

نەلىكتەن «جاڭا يالتانىڭ» جۇزەگە اسۋى ەكىۇشتى؟

اقش پەن قىتاي اراسىنداعى جۇيەلىك باسەكەلەستىك وتە تەرەڭ. دونالد ترامپ نەمەسە باسقا كەز كەلگەن اقش پرەزيدەنتى بەيجىڭگە جاھاندىق ىقپال بەرىپ، ونىمەن الەمدى بولىسۋگە دايىن ەمەس.

كەز كەلگەن كەلىسىم كيەۆ پەن بريۋسسەلدىڭ كەلىسىمىنسىز ىسكە اسپايدى. شي جيڭپيڭ نەمەسە ءپۋتيننىڭ كەلىسىمى مايدانداعى اسكەري شىنايىلىقتى وزگەرتىپ نەمەسە ەۋروپانىڭ سانكتسيالىق ساياساتىن ءۇزىلدى-كەسىلدى تۇردە توقتاتا المايدى.

قازىرگى الەم تەك 3 ەلدىڭ ەركىنە باعىنبايدى. ورتالىق ازيا، تاياۋ شىعىس جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرى وزدەرىنىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتى ارقىلى قانداي دا ءبىر بلوكقا تولىق باعىنۋدان باس تارتىپ وتىر.

ءتۇيىن: «جاڭا يالتا» يدەياسى — رەسەيدىڭ ءوز السىزدىگىن جاسىرىپ، اقش پەن قىتايدىڭ تاساسىندا ءوز شارتىن تاڭۋعا ۇمتىلىسى بولىپ قانا قالا بەرمەك. الايدا، زاماناۋي حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسى 1945 جىلعىدان الدەقايدا كۇردەلى: مايدانداعى شىنايى كۇش، ورتا دەرجاۆالاردىڭ كارسىلىعى جانە اقش-قىتاي تەكەتىرەسى مۇنداي قاراپايىم «كارتا بولىنىسىنە» جول بەرمەيدى.

Abai.kz