REFORMA QAJET: QAZAQSTANNYNG JABYQ MEKEMELERINDEGI ADAM QÚQYQTARY

Qazaqstannyng peniytensiarlyq jýiesindegi (SIZO, týzetu koloniyalary) adam qúqyqtarynyng saqtaluy — memleketting qúqyqtyq reformalarynyng ishindegi eng kýrdeli әri shymbaygha batar baghyttardyng biri.

Atyrau, Qaraghandy, Almaty jәne basqa da ónirlerdegi tergeu izolyatorlary men koloniyalarda mezgil-mezgil oryn alyp túratyn tótenshe oqighalar (ashtyq jariyalau, ózine dene jaraqatyn salu, toptyq baghynbaushylyq) búl salada irgeli de jýieli reformalardyng qajettiligin aiqyn kórsetedi.

Batystyng qúqyq qorghau úiymdary (Human Rights Watch, Amnesty International), BÚÚ-nyng Azaptaulargha qarsy komiyteti jәne otandyq sarapshylardyng mәlimetterine sýiene otyryp, jýiedegi basty týitkilder men qajetti reformalardy birneshe negizgi blokqa bóluge bolady:

NEGIZGI PROBLEMALAR MEN ADAM QÚQYQTARYNYNG BÚZYLUY

Adam abyroyyn qorlaytyn jaghdaylar men infraqúrylymnyng tozuy:

Eldegi kóptegen koloniyalar men SIZO-lar ótken ghasyrdyng ortasynda salynghan (baraqtyq jýie). Mekemelerding shamadan tys toluy (overcrowding), sanitarlyq-gigiyenalyq normalardyng saqtalmauy, jeldetkish pen jylytu jýielerining tozuy, sapasyz tamaqtandyru — qamaudaghylardyng densaulyghyna keri әser etedi.

Azaptaular men qagezdik:

Qylmystyq kodekske azaptaugha qatysty jauapkershilikti kýsheytetin baptar engizilgenimen, is jýzinde jabyq mekemelerde psihologiyalyq jәne fizikalyq qysym kórsetu jaghdaylary tolyq joyylghan joq. Tútqyndardyng shaghymdanu tetigining jabyqtyghy búl mәseleni tipten terendete týsedi.

Medisinalyq qyzmetting tәuelsizdigi men sapasy:

QAJK jýiesindegi medisinalyq qyzmetting Densaulyq saqtau ministrligining karamaghyna tolyq ótu prosesi ayaqtalghanymen, kadr tapshylyghy, qajetti dәri-dәrmekting jetispeui jәne shúghyl hirurgiyalyq/psihiatriyalyq kómekting keshigui әli de ózekti.

Aqparattyq jabyqtyq jәne sybaylas jemqorlyq:

Ghimarattardaghy viydeobaqylau jýielerin «isten shygharu», «soqyr zonalardy» paydalanu, sonday-aq tyiym salynghan zattardyng (úyaly telefondar, esirtki) zansyz kirgizilui jýiedegi kólenkeli ekonomikany kórsetedi.

QAJETTI JÝIELI REFORMALAR BAGhYTY

Baraqtyq jýieden kameralyq ústau jýiesine ótu:

Halyqaralyq standarttargha (Mandela erejeleri) sәikes, tútqyndardy jýzdegen adam syiatyn baraqtarda emes, 2-4 adamdyq kameralyq formatta ústau qajet. Búl kriminaldyq subkuliturany joigha jәne qauipsizdikti qamtamasyz etuge mýmkindik beredi.

Qoghamdyq baqylaudy kýsheytu:

Últtyq aldyn alu mehanizmi men Qoghamdyq bayqau komissiyalarynyng (ONK) ókilderine kez kelgen uaqytta, eskertusiz mekemelerge kiruge, viydeojazbalardy tekseruge jәne tútqyndarmen onasha kezdesuge shekteusiz qúqyq berilui tiyis.

Ýzdiksiz jәne búrmalanbaytyn beynebaqylau:

Barlyq mekemelerde «soqyr zonasyz» beynebaqylau ornatylyp, derekter serveri QAJK-dan tys, Bas prokuraturanyng Qúqyqtyq statistika komiytetine aghyndy rejimde (striming) berilui kerek.

Tútqyndardy әleumettik reabilitasiyalau men beyimdeu:

Jaza óteu oryndaryn tek «jazalau» alany emes, kәsip ýiretetin, enbekpen qamtityn jәne qoghamgha qayta beyimdeytin reabilitasiyalyq ortalyqtargha ainaldyru qajet.

Qazaqstannyng peniytensiarlyq jýiesin reformalau — búl tek sottalghandardyng qúqyghyn qorghau emes, jalpy qoghamnyng qauipsizdigi men zang ýstemdigining basty kórsetkishi. Adam qúqyqtary saqtalmaytyn, azaptaular men zansyzdyq oryn alatyn jabyq mekemeler qylmysty azaytpaydy, kerisinshe residivtik qylmystyng ósuine yqpal etedi. Sondyqtan búl saladaghy ashyqtyq pen reformalar — memlekettik sayasattyng basym baghyty boluy tiyis demekpiz.

Abai.kz