РЕФОРМА ҚАЖЕТ: ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАБЫҚ МЕКЕМЕЛЕРІНДЕГІ АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫ

Қазақстанның пенитенциарлық жүйесіндегі (СИЗО, түзету колониялары) адам құқықтарының сақталуы — мемлекеттің құқықтық реформаларының ішіндегі ең күрделі әрі шымбайға батар бағыттардың бірі.

Атырау, Қарағанды, Алматы және басқа да өңірлердегі тергеу изоляторлары мен колонияларда мезгіл-мезгіл орын алып тұратын төтенше оқиғалар (аштық жариялау, өзіне дене жарақатын салу, топтық бағынбаушылық) бұл салада іргелі де жүйелі реформалардың қажеттілігін айқын көрсетеді.

Батыстың құқық қорғау ұйымдары (Human Rights Watch, Amnesty International), БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы комитеті және отандық сарапшылардың мәліметтеріне сүйене отырып, жүйедегі басты түйткілдер мен қажетті реформаларды бірнеше негізгі блокқа бөлуге болады:

НЕГІЗГІ ПРОБЛЕМАЛАР МЕН АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ БҰЗЫЛУЫ

Адам абыройын қорлайтын жағдайлар мен инфрақұрылымның тозуы:

Елдегі көптеген колониялар мен СИЗО-лар өткен ғасырдың ортасында салынған (барақтық жүйе). Мекемелердің шамадан тыс толуы (overcrowding), санитарлық-гигиеналық нормалардың сақталмауы, желдеткіш пен жылыту жүйелерінің тозуы, сапасыз тамақтандыру — қамаудағылардың денсаулығына кері әсер етеді.

Азаптаулар мен қагездік:

Қылмыстық кодекске азаптауға қатысты жауапкершілікті күшейтетін баптар енгізілгенімен, іс жүзінде жабық мекемелерде психологиялық және физикалық қысым көрсету жағдайлары толық жойылған жоқ. Тұтқындардың шағымдану тетігінің жабықтығы бұл мәселені тіптен тереңдете түседі.

Медициналық қызметтің тәуелсіздігі мен сапасы:

ҚАЖК жүйесіндегі медициналық қызметтің Денсаулық сақтау министрлігінің карамағына толық өту процесі аяқталғанымен, кадр тапшылығы, қажетті дәрі-дәрмектің жетіспеуі және шұғыл хирургиялық/психиатриялық көмектің кешігуі әлі де өзекті.

Ақпараттық жабықтық және сыбайлас жемқорлық:

Ғимараттардағы видеобақылау жүйелерін «істен шығару», «соқыр зоналарды» пайдалану, сондай-ақ тыйым салынған заттардың (ұялы телефондар, есірткі) заңсыз кіргізілуі жүйедегі көлеңкелі экономиканы көрсетеді.

ҚАЖЕТТІ ЖҮЙЕЛІ РЕФОРМАЛАР БАҒЫТЫ

Барақтық жүйеден камералық ұстау жүйесіне өту:

Халықаралық стандарттарға (Мандела ережелері) сәйкес, тұтқындарды жүздеген адам сыйатын барақтарда емес, 2-4 адамдық камералық форматта ұстау қажет. Бұл криминалдық субкультураны жоюға және қауіпсіздікті қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Қоғамдық бақылауды күшейту:

Ұлттық алдын алу механизмі мен Қоғамдық байқау комиссияларының (ОНК) өкілдеріне кез келген уақытта, ескертусіз мекемелерге кіруге, видеожазбаларды тексеруге және тұтқындармен оңаша кездесуге шектеусіз құқық берілуі тиіс.

Үздіксіз және бұрмаланбайтын бейнебақылау:

Барлық мекемелерде «соқыр зонасыз» бейнебақылау орнатылып, деректер сервері ҚАЖК-дан тыс, Бас прокуратураның Құқықтық статистика комитетіне ағынды режимде (стриминг) берілуі керек.

Тұтқындарды әлеуметтік реабилитациялау мен бейімдеу:

Жаза өтеу орындарын тек «жазалау» алаңы емес, кәсіп үйрететін, еңбекпен қамтитын және қоғамға қайта бейімдейтін реабилитациялық орталықтарға айналдыру қажет.

Қазақстанның пенитенциарлық жүйесін реформалау — бұл тек сотталғандардың құқығын қорғау емес, жалпы қоғамның қауіпсіздігі мен заң үстемдігінің басты көрсеткіші. Адам құқықтары сақталмайтын, азаптаулар мен заңсыздық орын алатын жабық мекемелер қылмысты азайтпайды, керісінше рецидивтік қылмыстың өсуіне ықпал етеді. Сондықтан бұл саладағы ашықтық пен реформалар — мемлекеттік саясаттың басым бағыты болуы тиіс демекпіз.

Abai.kz