Jaghalbayly jotasy – tarihtyng kuәsi
Jaghalbay degen el bolar,
Jaghaltay degen kól bolar,
Jaghaltaydyng jaghasy
Jasyl da baytaq nu bolar.
Aqtamberdi Saryúly.
«Ay, zaman-ay». «Bes ghasyr jyrlaydy». 58-bet.
Tarbaghataydyng tau-tasy men say-salasyna zer sala qaraghan adam búl ólkening әr qyrqasy men jotasynda kóne tarihtyng taby jatqanyn angharady. Key jerde ol – eski qorym, key jerde – tasqa qashalghan tanba, endi bir tústa ghasyrlar ótse de ózgermey jetken jer atauy bolyp aldynnan shyghady. Sol ataulardyng astaryna ýnilgen sayyn, osy dalanyng ýstinen ótken qily zaman, el taghdyry syngha týsken almaghayyp kezender qayta tirilgendey bolady.
Tarbaghatay jerin jonghar basqynshylarynan azat etu jolynda talay qandy shayqas ótkeni tarihtan belgili. «Shaghan shayqasy», «Shorgha», «Qalbatau» úrystarynan keyin soghys qimyldary «Bazar-Baspan», «Mayly shat», «Bógenbay shat» sekildi jerlerge auysyp, odan әri Ayagóz ben Ýrjar ónirine qaray oiysady. Úzaqqa sozylghan búl arpalys aqyrynda jongharlardyng shyghysqa qaray yghystyrylyp, tarihy sahnadan ketuimen ayaqtaldy.
Sol qandy joryqtardyng izi qalghan ónirding qaq ortasynda, Aqsuat jerinde Jaghalbayly jotasy jatyr.
Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Qazaq pen jonghar arasyndaghy ghasyrlargha sozylghan teketiresting betbúrys kezenin tarihshylar Úlytaudaghy Búlanty-Bileuti ózenderi boyynda ótken әigili shayqaspen baylanystyrady. Odan keyingi sheshushi úrystardyng biri – Anyraqay shayqasy. Osy jenister qazaq qolynyng ruhyn kóterip, azattyq kýresting jana kezenine jol ashty. Úlytau men Saryarqadan bastalghan joryq baghyty birte-birte Shynghystau, Tarbaghatay, Altaygha qaray jalghasty.
Búl soghystyng tarihyna terenirek ýnilgen sayyn bir nәrse anyq bayqalady: jonghargha qarsy kýres bir rudyng nemese bir ghana jýzding soghysy bolghan joq. El men jerding taghdyry syngha týskende Ýsh jýzding azamattary ortaq jaugha qarsy bir tudyng astyna jinaldy. Býgin kóne qorymdardan kezdesetin san aluan ru tanbalary sol úly birlikting ýnsiz kuәsindey.
Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Sol ortaq qoldyng ishinde Jaghalbayly sarbazdarynyng da bolghanyn tarihiy-tanymdyq jәne shejirelik derekter anghartady. Jonghargha qarsy azattyq kýreste aty atalatyn iri túlghalardyng biri – Taylaq batyr. Bayanghaly Qúltaevtyng «Qazaqstan tarihy» portalynda jariyalanghan «Taylaq batyr» atty maqalasynda ol Kishi jýz sarbazdarynyng qolbasshysy, el azattyghy jolynda qol bastaghan belgili batyrlardyng biri retinde sipattalady. Al Quanyshbay Ormanovtyng 2020 jylghy 18 mamyrda «Ádebiyet portalynda» jaryq kórgen «Qazaqtyng bas batyrlarynyng biri – Taylaq batyr» atty maqalasynda Taylaqtyng Ábilqayyr hanmen ýzengiles jýrip, 1726 jylgha deyin Jaghalbayly qolyn basqarghany, keyin Búlanty-Bileuti men Anyraqay shayqastaryna deyingi joryqtargha qatysqany bayandalady. Sol maqalada auyzsha tarihy derekterge sýiene otyryp, Ábilqayyr hannyng tapsyrmasymen Taylaq bastaghan qazaq jasaqtarynyng jongharlardy Ertisting arghy betine deyin qughany jóninde de aitylady. Keyin Taylaq bastaghan Kishi jýz qolynyng bir bóligi Tarbaghatay manynda qalyp, olardyng otyrghan jerin jergilikti júrt «Jaghalbayly jotasy» dep ataghan degen shejirelik núsqa keltiriledi. Áriyne, búl әngimening naqty tarihy hronologiyasyn arhivtik derektermen salystyra zertteu – aldaghy uaqyttyng mindeti. Biraq onyng Jaghalbayly jotasynyng atauyna qatysty el ishinde saqtalghan ózge núsqalarmen bir arnada toghysatyny nazar audarmay qoymaydy.
Jaghalbayly tarihynyng taghy bir tarauy Jaghalbayly Sary batyrdyn taghdyrymen sabaqtasady. Shejirelik jelide onyng tegi Jaghalbayly – Malatau – Tileuberli – Álmenbet – Sary (Tolybay-Sary) bolyp taratylady. El ishinde saqtalghan әngimelerge qaraghanda, Sary batyr jonghargha qarsy shayqastardyng birinde erlik kórsetip, auyr jaralanady. Jaraqaty joryqty jalghastyrugha múrsha bermegen batyrdy Kereyding Sherushi eli qamqorlyghyna alady. El qorghap jýrip jaralanghan erding jarasyn tanyp, baghyp-kýtip, qoldan kelgen emin jasaydy. Jalghyzdyq kórmesin, janynda sýiener jary bolsyn degen niyetpen ony ýilendirip, shanyraq kóteruine úiytqy bolady. Alayda shayqasta alghan auyr jaraqaty tolyq jazylmaydy. Ataqonysyn ansaghan Sary batyr elge qaytudy oilaghanymen, densaulyghy alys jolgha shyghugha mýmkindik bermeydi. Aqyry jaraqaty asqynyp, dýniyeden ótedi. Artynda jary men besikten beli shyqpaghan úly qalady. Batyr dýniyeden ótkennen keyin kóp úzamay alasapyran bastalyp, sol ónirdegi el týp qoparyla Ór Altay asyp kóshedi. Jesir qalghan ana da kishkentay úlyn bauyryna basyp, osy kóshke ilesedi. Kezinde Sary batyrdyng jarasyn tanyp, shanyraq kóteruine úiytqy bolghan elmen endigi jerde onyng jary men balasynyng da taghdyry sabaqtasady. «Jas ósip, jarly bayyr» degendey, kóshke ilesken sol bala erjetip, odan úrpaq taraydy. Áke atyn da, ru atyn da úmytpaghan әulet ózin Jaghalbayly dep tanyp ósedi. Keyin Sarydan taraghan úrpaq Altay men Qobda ónirine ornyghyp, ósip-ónip, bir qauym elge ainalady. Býgingi Mongholiyadaghy Jaghalbaylylardyng bir ýlken tarmaghy óz shejiresin osy Sary batyrdan taratady. Búl tarihiy-shejirelik jeli Jýkey Shәnkishbayúlynyng «Altyn Qala» gazetining 2025 jylghy 12 tamyzdaghy №28-1 sanynda jariyalanghan «Mongholiyadaghy Jaghalbaylylar» atty maqalasynda da bayandalghan. Osy túrghydan qaraghanda, Jaghalbayly tarihynyng bir silemi Úlytau men Tarbaghataydaghy azattyq joryqtarymen sabaqtassa, endi bir úshy Altay asyp, Qobdagha deyin sozylyp jatyr. Sol aralyqta bir batyrdyng taghdyry tútas bir әuletting tarihyna úlasqan.
«Batyr babalar jolymen» atty tarihiy-tanymdyq ekspedisiyanyng úiymdastyrylyp kele jatqanyna biyl toghyz jyl toldy. Men búl ekspedisiyagha 2021 jyldan beri ýzbey qatysyp kelemin. «Búlanty–Bileuti» memorialynyng mengerushisi Medeu Qayraqtyúly Beysenovting shaqyruymen Úlytau ónirine birneshe mәrte jolym týsti. Biyl «Batyr babalar jolymen» ekspedisiyasynyng qúramynda 1-7 mausym aralyghynda Úlytau jerindegi «Búlanty-Bileuti shayqasy – 1727» tarihiy-tanymdyq saparyna, al 1–7 shilde aralyghynda «Abyraly, Shynghystau, Shúbartau» ekspedisiyasyna qatystym. Aldynghy ekspedisiyalarda kórgen qorymdardyng bәrin tizbelep jatpay-aq, osy eki saparda erekshe kónil audartqan jayttargha toqtalghym keledi.
El ishinde «Qalmaq qyrylghan» degen atpen belgili oryndardaghy qazaq qosyndary jatqan qorymdardyng bәrinen derlik Ýsh jýz qúramyndaghy әrtýrli qazaq rularynyng tanbalaryn kezdestirdik. Tasta qalghan sol belgilerding ózinen-aq qazaq handyghynyng el bolyp qaluyna sebep bolghan bereke-birlik pen yntymaqtyng izin kóruge bolady.
Ghasyrlar boyy jel men jauyngha shydap, kýnge kýiip jatqan qara tastardyng betinde әr rudyng tanbasy qatar túruynyng ózi kóp jaydy anghartady. Ol zamanda jaugha qarsy attanghan adam aldymen ózining ruyn emes, elding tútastyghyn oilaghanyn osynday ýnsiz belgiler de dәleldeytindey.
Ekspedisiya qúramyna Ýsh jýzding azamattarynyng iriktelip qatysuynda da ýlken mәn bar. Búl – ekspedisiya jetekshisi, EÚU professory, tarihshy Qanat Álibekúly Ensenovting terennen oilastyrghan úiymdastyru sharalarynyng biri. Úrpaq sabaqtastyghy ýzilmesin degen maqsatpen әr sapargha eki studentten qatystyrylyp, olardyng tarihy oryndardy óz kózderimen kóruine, dalalyq zertteuding tәjiriybesin jinauyna mýmkindik jasalyp keledi. Qorymdardy aralaghan kezde ekspedisiya mýshelerining әrqaysysy tas betinen óz ruynyng tanbasyn izdeydi. Tanys tanba kórse, suretke týsiredi, qasyna túryp ózi de estelikke fotogha týsip, quanyshyn ózgelermen bólisedi. Syrt kózge búl qarapayym nәrse bolyp kórinui mýmkin. Biraq birneshe ghasyr búryn baba qolymen tasqa qashalghan tanbany býgin onyng úrpaghynyng tanyp túrghan sәtinde ótken zaman men qazirgi kýnning arasy kenet jaqynday týsedi. Sol sәtte tas ta til qatatynday, tarihtyng ózi aldynda túrghanday әser alasyn. Mine, osy tarihy oryndardyng bәri «Jaghalbayly jotasynyn» da ortaq tarihyn terenirek týsinuge mýmkindik beretin derekter.
Úlytau saparynyng songhy kýni – 7 mausymda «Qalmaq qyrylghan» qorymyna keldik. Sol bir qandy shayqastyng ýnsiz kuәsindey, jaudy qyrghan babalardyng ózderi de sheyit bolyp, osy jerde mәngilikke damyldap jatyr. Medeu Qayraqtyúly osy ólkege ornatylghan jeti tastyng alghashqysy túrghan jerdi kórsetti. Topyraghy qyzghylt tartady. Qaraghan adamgha bir sәt aqqan qandy elestetedi. Qarghaly, Sóre jәne Josa ózenderining jaghasy – alghashqy aiqastar ótken jerlerding biri. Ýlken qorymda Ýsh jýzding de belgileri bar. Osynday jerde «bauyrlastar molasy» degen sózding maghynasyn basqasha sezinesin. Bauyrlastar molasy degen osy shyghar. Úlytaudan bastalghan últ jenisining joly meni «Jaghalbayly» jotasynyng tarihyna odan әri ýnilip, izdenuge jeteledi. Odan keyingi ekspedisiyada Qonyr әulie ýngirining ainalasyn qorshaghan «Shaghan shayqasy» batyrlarynyng qorymdaryn, Baqanas ózeni boyyndaghy «Kópbeyit» qorymdaryn araladyq. Abay audany jerinde de múnday kóne oryndar az emes.
Gýlzat Sәlemqyzy Tәnirbergen «Úlylar mekenindegi tarihy jerler» atty enbeginde: «Tau baurayyndaghy jazyq tóbelerding arasynda tóbeshikting bas jaghynda týrli belgi-tanbalarmen kómkerilgen birneshe rudyng ókilderi jerlengen qorymdar bar», – dep jazady. Gýlzat Sәlemqyzy Tәnirbergen. «Úlylar mekenindegi tarihy jerler». 30-bet.
Ashyq aspan astynda ghasyrlar boyy jatqan búl qorymdardyng tastaryn qyna basyp, tanbalary da jyl ótken sayyn kómeski tartyp barady. Soghan qaramastan Úly, Orta jәne Kishi jýzge tәn belgiler әli de anyq bayqalady. Onyng ishinde Shanyshqyly men Sirgeli rularynyng tanbalaryn da kórdik. Kólemi jaghynan keybir qorymdar biz búghan deyin kórgen tarihy oryndardan әldeqayda auqymdy. Ár tóbede jiyny eki jýzden astam sardar jatyr-au degen oy keledi.
Sonday kezde Ýmbetay jyraudyn:
Aqshәulige qos tigip,
Auyr qol jinap alghyzyp,
Qalmaqqa oiran salghyzyp,
Qabanbay men Bógenbay
Ýrjar, Emil asyrdyn, – degen jyr joldary oigha oralady.
Jyraudyng osy sózderi dalada jýrip oqyghanda mýlde basqasha estiledi. Aqshәuli, Ýrjar, Emil degen ataular kóz aldynda jatqanda, búl joldardyng ar jaghynan naqty jer, naqty joryq, naqty adam taghdyry kóringendey bolady. Jaghalbayly jotasy da sol jeniske bastaghan joryq joldarynyng boyynda jatqan qasiyetti, qút mekenning biri. «Jaghalbayly» atauyna qatysty Tarbaghatay ónirinde erteden aitylyp kele jatqan tarihy әngimening bir núsqasy da osy azattyq kýrespen baylanysty. El auzyndaghy әngimege qaraghanda, Tarbaghatay ólkesin jaudan tazartu ýshin Qarakerey Qabanbay batyr jan-jaqqa jaushy shaptyryp, qol jinaghan kezde Kishi jýzding Tabyn ruynan shyqqan, gýrzisin bilegine ilgen Bókenbay batyr Jaghalbayly qolyn bastap kelgen. Soghystyng birinde Bókenbay batyr andausyzda mert bolady. Onyng sonynan ergen Jaghalbayly qolynyng da birazy sol shayqasta qaza tabady. Jau Tarbaghataydan әri quylyp, shayqas ayaqtalghannan keyin Qabanbay batyr: – Alystan at terletip, Jaghalbayly qolyn bastap kelip, erlikpen mert bolghan Bókenbay batyrdy eske qaldyru ýshin anau kóringen taudy Jaghalbayly dep atayyq, – degen eken. Búl әngime «Tarbaghatay» anyqtamalyq ensiklopediyasynyng 80 jyldyghyna arnalghan basylymnyng 48-betinde keltirilgen. Abay oblysy, Aqsuat audany, Qyzylkesik auylyna barar joldaghy sol asu men jota sodan beri «Jaghalbayly» dep atalyp keledi. Kartada da osy atau jazuly túr. Jer atauynyng birneshe ghasyr boyy ózgermey jetuining ózi oilandyrady. Óitkeni keyde halyq jadynda qalghan toponim jazba derekten de úzaq ómir sýredi. Osy túrghydan qaraghanda, «Jaghalbayly» atauy búl ónirge alystan at terletip kelgen Kishi jýz qosyndarynyn, sonyng ishinde Jaghalbayly sarbazdarynyng qúrmetine qoyylghan deuge negiz bar. Jaghalbayly – qazaq halqynyng Kishi jýz qúramyndaghy Jetiru birlestigine kiretin iri rulardyng biri. Ashyq derekkózderdegi anyqtamalyq mәlimetterde de osy derek kórsetiledi. Búl atau qazaq halqynyng kórkem jadynda da jaqsy saqtalghan. «Qyz Jibek» jyryndaghy Tólegen – Jaghalbayly elining perzenti. Jyr jelisimen týsirilgen әigili «Qyz Jibek» kinosy arqyly da Jaghalbayly atauy qazaqtyng birneshe buynyna keninen tanys boldy. Osy tústa jogharyda sóz bolghan Taylaq batyrgha qatysty shejirelik derekke qayta oralmasqa bolmaydy. Quanyshbay Ormanov keltirgen auyzsha tarihy núsqada Taylaq bastaghan qazaq jasaqtarynyng jongharlardy Ertisting arghy betine deyin quyp, keyin Kishi jýz qolynyng bir bóligi Tarbaghatay ónirinde qalghany aitylady. Sol jasaq qonystanghan jerdi jergilikti júrt «Jaghalbayly jotasy» dep atap ketken degen derek bar. Sonda bir ghana jer atauyna qatysty bizge ýsh tarihy jeli jetip otyr. Biri – Jaghalbayly jotasynyng atauyn Bókenbay batyr bastap kelgen qolmen baylanystyratyn jergilikti әngime. Ekinshisi – Taylaq batyr bastaghan Jaghalbayly sarbazdarynyng Tarbaghataydaghy joryq jolyna qatysty shejirelik núsqa. Ýshinshisi – Sary batyrdyn taghdyrymen sabaqtasady Ýsh әngimening bayandaluynda aiyrmashylyq bar. Biraq týiisetin jeri bireu: ýsheui de «Jaghalbayly» atauyn jonghargha qarsy azattyq kýres jyldarynda Jaghalbayly sarbazdarynyng osy ónirge keluimen baylanystyrady. Búl mәselening naqty tarihy hronologiyasyn anyqtau ýshin jazba derekterdi, arhiv qújattaryn, kóne kartalardy, jergilikti shejirelerdi ózara salystyryp zertteu qajet. Degenmen el jadynda saqtalghan әngime men ghasyrlar boyy ózgermegen jer atauynyng qatar kelui búl taqyrypty nazardan tys qaldyrmaugha negiz beredi.
Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Jaghalbayly jotasynyng tarihyndaghy kelesi bir qyzyqty jeli Qarakerey Qabanbay batyrdyng ataqty Qubas túlparyna baylanysty. Qabanbay batyr turaly jazylghan dastandarda, kitaptarda Qubas attyng tarihy әrtýrli bayandalady. Sondyqtan osy tarihy oqighalar ótken elding ishinde tuyp-ósip, jergilikti shejireni jastayynan qúlaghyna sinirip, keyin qaghazgha týsirgen Qarpyq Egizbay aghamyzdyng jazbasyna jýgingendi jón kórdim.
Ol «Taghdyr» kitabynda bylay dep jazady:
«Búl taqyryptaghy әngime Aqsuat ónirinde, onyng ishinde biyding óz úrpaqtary mekendep otyrghan by Boranbaydyng óz esimindegi auyl júrtshylyghy arasynda búrynnan bar. Túlpardy bergen baydyng esimi de belgili. Ol – Boranbaygha ýsh atadan baryp qosylatyn aghayyndy Qonysúly Toqtaghúl bay. Naqtylap aitsaq, Boranbaydyng ýshinshi atasy Ajyghúl men Toqtaghúldyng ýlken әkesi Nazar bir tuysady. Toqtaghúl sol kezde býkil Naymandaghy eng iri bay bolsa kerek. Jylqysyn basqa úryp sanaugha kelmeytin bolghan son, bir ýlken saydy ólshem ghyp, sol say tolsa, týgel dep esepteydi eken... Aqyry by Boranbaydyng sózin eki etpey, 6 jyl jýgen-qúryq tiymegen Qubasty Qabekene layyq dep tauypty. Alty jasynda Toqtaghúldan alghan Qubas túlpar neler auyr jenisti joryqtar men qandy shayqastarda, jan alyp, jan berisken jekpe-jekte 32 jyl ýzdiksiz úly qolbasshy babamyzdyng jauynger serigi bolghan eken... Qabekeng qaytys bolghan son, kәrilikke jasy jetken túlpardy Qabekeng óz tuystarynyng aituymen Bibabam amanatqa alady». Qarpyq Egizbay. «Taghdyr». 24-bet. Múndaghy «Bibabam» – by Boranbaydy halyq arasynda ataghan qúrmetti esim. Sondyqtan «Bibabam» degen sózdi avtordyng by Boranbaydy ózine menshiktep aituy dep týsinbeu kerek. Ángimening jalghasy Jaghalbayly jotasyna kelip tireledi. Bir jyly kýzde Jaghalbayly tauynyng shyghys jaghyndaghy jazyqtan Dolanqaragha qaray qalyng jylqy aidap kele jatqanda, әbden qartayghan Qubas túlpar ornynan túra almay jatyp qalady. Jylqyshylar búl habardy Bibabamgha jetkizedi. Sonda ol: – Aruaqty erding taqymynda úzaq jyl serigi bolghan qasiyetti túlpar ghoy. Qalyng jylqyny «Qabanbaylap» úran salyp quyp, ýstinen aidandar. Ayghaygha eligip túryp keter, – degen eken. Jylqyshylar biyding aitqanyn isteydi. «Qabanbay!» dep úran salyp, qalyng jylqyny ýstinen dýrkiretip aidap ótkende, kәri túlpar kenet úshyp túryp, ýiirge ilese jóneledi. Biraq úzay almaydy. Jaghalbaylynyng asuyna kóterile bergende qayta jatyp, sol jerde jan tapsyrady. Túlpardyng basyn aq jibekke orap, tasqa shygharyp qoyghan song Bibabam:
Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Qubas bastauy jәne Qubas túlpargha ornatylghan eskertkish
– Búl asu endi Qubas dep atalatyn bolsyn, – degen eken. Qubas asuy Qyzylkesikten shyghysqa qaray 7–8 shaqyrym jerde ornalasqan. Búl әngime Qarpyq Egizbaydyng «Taghylym» kitabynyng 48-betinde keltirilgen.
Osy oqighagha ýnilgen sayyn, bir jota men bir asudyng boyynda qanshama zamannyng izi qabattasyp jatqanyn sezinesin. Jaghalbayly atauy – jaugershilik zamannan qalghan belgi bolsa, Qubas asuy – Qabanbay batyrdyng talay joryqta serigi bolghan ataqty túlpardyng atyn býginge jetkizgen eskertkish ispetti.
Jaghalbayly jotasyna joly týsken kýishi Shәmil Ábiltay – Kishi jýzding On eki ata Bayúly ishindegi Qaraman Tana ruynan. Onyng Jaghalbayly aty qalghan jerge kelip, Qabanbay batyrdyng Qubas túlparyna kýy arnauynyng ózinde biz tolyq angharyp bolmaghan bir tylsym sabaqtastyq jatqanday. Shәmil qúrdasym Qabanbay batyr babamyzdyng ataqty túlparyna arnap «Qubas túlpar» kýiin shyghardy.
Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Ruhany birlik pen tarihy sabaqtastyq degen osy bolsa kerek. Shәmil múnymen shektelgen joq. Aqsuatqa arnayy saparmen kelip, «Asyl besik – Aqsuat» festivali atanghan dýbirli toyda «Qubas túlpar» kýiin el aldynda oryndap berdi. Kiyeli kýy óneri Shәmilge Qúrmanghazydan jalghasqan dәstýrli mektep arqyly jetken. Ol sol ónerdi tu etip ústap, ómirlik múratyna ainaldyra bildi. Búghan dәlel retinde «Aqiqat» jurnalynyng 2025 jylghy nauryzdaghy №3 sanynda jariyalanghan osy joldar avtorynyng «Tarihy sanany janghyrtar ýsh kýi» atty monografiyalyq maqalasyn aitugha bolady. Onda Shәmilding Abay oblysyna sapary barysynda tughan «Qubas túlpar», «Áulie Yrghyzbay», «Qazaq kýresi» kýileri turaly jazylghan. Búl shygharmalardy Abay oblysynyng ruhany qazynasyna qosylghan eleuli ýles dep baghalaugha negiz bar. Aqsuat audanynyng әkimi Ersin Eskendirov te jas ta bolsa bas, ónerding qadirin biletin azamat. Ol «Qubas túlpar» kýiining el ishinde keninen nasihattaluyna qoldau bildirdi. 2025 jylghy 25 qazanda, Respublika kýni, Aqsuat audandyq Mәdeniyet ýiinde «Qubas túlpar» kýii alghash ret orkestrding oryndauynda júrtshylyqqa úsynyldy. Kýiding osylaysha ýlken sahnagha shyghuyna audan әkimi de tikeley yqpal etti.
Búl habardy estigende Shәmil:
– «Qubas túlpardyn» tughan jeri Aqsuatta orkestrmen «Qubas túlpar» kýiining oryndalghany – eng ýlken mәrtebe, jaqsylyqqa joralghy bastau, – dep baghalady.
Keyin «Qubas túlpar» kýiining Almatyda da oryndalyp jýrgenin quana jetkizdi. Shәmilding shalghaydaghy Aqsuatqa arnayy kelip, el tarihynan kýy shygharyp, jergilikti ruhaniyatqa qosqan ýlesin Abay oblysy kóleminde ghana emes, respublika dengeyinde nasihattau kerek dep oilaymyn. Shәmil jýrgen jerin kýy shashugha toltyryp jýrgen Aqjoltay kýishi. Onyng ereksheligi de osynda: qay ónirge barsa da, sol jerding tarihyna qúlaq týrip, kómeski әngimeni kýy tiline ainaldyryp әketedi.
Kýy ónerin damytushy Múrat Ábeughazy da:
– Shәmil aghamyzdyng búl taqyrypqa kýy shygharyp, ony kýy tilimen sóiletui – ýlken sheberlik pen tereng ruhtyng kórinisi, – dep atap kórsetti.
Shet jaylap, qiyr qonghan Aqsuat jerindegi Jaghalbayly jotasy – qazaq elining birligine kuә bolghan tarihy meken. Qús qanaty talatyn, qúla dýz sayyn dalany bizge múra etip qaldyrghan babalargha degen rizashylyq pen alghysymyz sheksiz. Qubas túlpargha kýiden eskertkish túrghyzyp, sol túlpardyng tarihyn dombyra tilimen qayta tiriltu – kez kelgen kýishining qolynan kele bermeytin dýniye. Shәmildey shynayy kýishi ghana kýiding tylsymyn shynyraudan shyngha shyghara alady dep tamsanasyn. Shәmilding keremeti de sol – ol el tarihyn kýimen týgendep, kýimen týiindeydi.
Úlanghayyr Úly dalany Qabanbay ruhy әli de qorghap túrghanday. Qorghay da berer. Shәmilding shygharghan kýileri – taqyryby oy salatyn, mazmúny men әueni ózara jarasqan tuyndylar. Aqsuattan Maqanshygha barar jolda Shәmil «Qubas túlpar» kýiin Jaghalbayly jotasyndaghy Qubas bastauyna arnayy toqtap oryndaghan eken. Ary-beri ótken jolaushylar tanyrqap ayaldap, kýy tyndaghan. Kýishimen birge suretke de týsken. Kishi jýzding On eki ata Bayúlynyng Qaraman Tanasynan taraytyn Shәmilding Jaghalbayly jotasyna shyghyp, halyq anyzyndaghy Qubas túlpardyng mәngilik damyldaghan jerinde kýy tartuynyng ózinde biz angharyp, tolyq týsinip bolmaghan bir tylsym syr jatqanday.
Bir kezde osy dalada Qubastyng túyaghy dýbirlegen. Arada ghasyrlar ótkende sol dalada endi Qubasqa arnalghan kýy tógilip túr. Ótken zaman men býgingi kýn osylaysha bir sәtke tabysqanday. Qubas bastauyna Asqar Jakulinder barelief týrindegi túlpar beynesin ornatqan. Búl da – tarihy jadty saqtaudyng bir kórinisi.
Jaghalbayly jotasynyng tarihyna terenirek ýnilgen sayyn, bir ghana jer atauynyng ar jaghynan birneshe dәuirding izi kórinedi. Búlanty-Bileutiden bastalghan azattyq joryghy bar. Taylaq batyr bastaghan Jaghalbayly sarbazdary turaly shejirelik derek bar. Sary batyrdyng taghdyry arqyly Altay men Qobdagha deyin jalghasqan úrpaq joly bar. Bókenbay batyr bastap kelgen Jaghalbayly qolyna baylanysty Aqsuat ónirinde saqtalghan tarihy әngime bar. Qabanbay batyr men Qubas túlpargha qatysty kóne hikaya bar. Al býgin sol tarihtyng bir ýzigin kýy tilimen qayta sóiletip jýrgen Shәmil Ábiltaydyng óneri taghy bar. Búlardyng әrqaysysyn jeke qarasan, әr dәuirde bolghan, bir-birinen alys jatqan oqighalar tәrizdi. Al bәrin osy dalanyng ýstine әkelip qoyghanda, bir-birine jalghasyp jatqan tútas shejirege ainalady. Óitkeni halyqtyng jady tek kitap betinde ghana saqtalmaydy.
Ol keyde at túyaghy tiygen kóne jolda qalady. Keyde qorym basyndaghy qara tasta jatady. Keyde tasqa qashalghan tanbagha ainalady. Keyde atadan balagha jetken әngimede ómir sýredi. Keyde túlpar jan tapsyrghan asudyng atynda saqtalady. Keyde kýy bolyp qayta oralady. Jaghalbayly jotasy – sonday meken.
Búl daladan kezinde elining shetin jaugha bermeu ýshin atqa qonghan talay sarbaz ótti. Ýsh jýzding azamattary bir tudyng astyna jinalyp, ortaq jer ýshin shayqasty. Biri sol jolda sheyit boldy. Biri elge oraldy. Biri jat jerde qalyp, sonda úrpaq órbitti.
Sondyqtan Jaghalbayly jotasyn bir ghana rudyng tarihymen shektep qoi dúrys bolmas edi. Ol – qazaqtyng jonghargha qarsy ortaq azattyq kýresining izi qalghan tarihy kenistikting bir bóligi. Jaghalbayly atauynyng naqty qay oqighadan keyin ornyqqanyn anyqtau ýshin әli de arhivtik qújattardy, jazba derekterdi, kóne kartalardy, jergilikti shejireler men qorymdardaghy tanbalardy salystyra zertteu qajet.
Biraq bir nәrse anyq: búl atau osy dalagha kezdeysoq kelip qonghan sóz emes. Onyng ar jaghynda joryq bar. Elding jady bar. Úrpaqtan úrpaqqa jalghasqan әngime bar. Qús qanaty talatyn osynau úlanghayyr dalany bizge amanat etken babalargha qúrmet te eng aldymen sol izdi joghaltpay, keyingi buyngha jetkizuden bastalsa kerek. Tarihtyng bir paraghy kitapta qalady. Bir paraghy – qorymda. Bir paraghy – tastaghy tanbada. Bir paraghy – shejirede. Bir paraghy – kýide. Al keybir paraghyn halyq jerding óz atyna jazyp ketedi.
Jaghalbayly jotasy – sol tarihtyng óshpey kele jatqan kuәsining biri.
Paydalanylghan әdebiyetter
1. Qarpyq Egizbaev. «Taghdyr». 2000 jyl.
2. «Qubas túlpar» kýii. «Qazaq әdebiyeti» gazeti, №11, 20 nauryz 2026 jyl.
3. «Bes ghasyr jyrlaydy». 1991 jyl.
4. «Batyr babalar jolymen». Hantóbe, Búlanty–Bileuti tarihiy-tanymdyq ekspedisiya sapary turaly jazba. 1–7 mausym 2026 jyl.
5. «Batyr babalar jolymen» – «Abyraly, Shynghystau, Shúbartau» sapary. 1–7 shilde 2026 jyl.
6. Bayanghaly Qúltaev. «Taylaq batyr». «Qazaqstan tarihy» portaly – E-history.kz. 10 sәuir 2015 jyl.
7. Quanyshbay Ormanov. «Qazaqtyng bas batyrlarynyng biri – Taylaq batyr». «Ádebiyet portaly». 18 mamyr 2020 jyl.
8. Jýkey Shәnkishbayúly. «Mongholiyadaghy Jaghalbaylylar». «Altyn Qala» gazeti, №28-1, 12 tamyz 2025 jyl.
Jambyl Júmanbay,
shejireshi, ólketanushy, jazushy. Tarbaghatay audanynyng qúrmetti azamaty.
Abai.kz
