جاعالبايلى جوتاسى – تاريحتىڭ كۋاسى
جاعالباي دەگەن ەل بولار،
جاعالتاي دەگەن كول بولار،
جاعالتايدىڭ جاعاسى
جاسىل دا بايتاق نۋ بولار.
اقتامبەردى سارىۇلى.
«اي، زامان-اي». «بەس عاسىر جىرلايدى». 58-بەت.
تارباعاتايدىڭ تاۋ-تاسى مەن ساي-سالاسىنا زەر سالا قاراعان ادام بۇل ولكەنىڭ ءار قىرقاسى مەن جوتاسىندا كونە تاريحتىڭ تابى جاتقانىن اڭعارادى. كەي جەردە ول – ەسكى قورىم، كەي جەردە – تاسقا قاشالعان تاڭبا، ەندى ءبىر تۇستا عاسىرلار وتسە دە وزگەرمەي جەتكەن جەر اتاۋى بولىپ الدىڭنان شىعادى. سول اتاۋلاردىڭ استارىنا ۇڭىلگەن سايىن، وسى دالانىڭ ۇستىنەن وتكەن قيلى زامان، ەل تاعدىرى سىنعا تۇسكەن الماعايىپ كەزەڭدەر قايتا تىرىلگەندەي بولادى.
تارباعاتاي جەرىن جوڭعار باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋ جولىندا تالاي قاندى شايقاس وتكەنى تاريحتان بەلگىلى. «شاعان شايقاسى»، «شورعا»، «قالباتاۋ» ۇرىستارىنان كەيىن سوعىس قيمىلدارى «بازار-باسپان»، «مايلى شات»، «بوگەنباي شات» سەكىلدى جەرلەرگە اۋىسىپ، ودان ءارى اياگوز بەن ءۇرجار وڭىرىنە قاراي ويىسادى. ۇزاققا سوزىلعان بۇل ارپالىس اقىرىندا جوڭعارلاردىڭ شىعىسقا قاراي ىعىستىرىلىپ، تاريحي ساحنادان كەتۋىمەن اياقتالدى.
سول قاندى جورىقتاردىڭ ءىزى قالعان ءوڭىردىڭ قاق ورتاسىندا، اقسۋات جەرىندە جاعالبايلى جوتاسى جاتىر.
سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.
قازاق پەن جوڭعار اراسىنداعى عاسىرلارعا سوزىلعان تەكەتىرەستىڭ بەتبۇرىس كەزەڭىن تاريحشىلار ۇلىتاۋداعى بۇلانتى-بىلەۋتى وزەندەرى بويىندا وتكەن ايگىلى شايقاسپەن بايلانىستىرادى. ودان كەيىنگى شەشۋشى ۇرىستاردىڭ ءبىرى – اڭىراقاي شايقاسى. وسى جەڭىستەر قازاق قولىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ، ازاتتىق كۇرەستىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشتى. ۇلىتاۋ مەن سارىارقادان باستالعان جورىق باعىتى بىرتە-بىرتە شىڭعىستاۋ، تارباعاتاي، التايعا قاراي جالعاستى.
بۇل سوعىستىڭ تاريحىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلگەن سايىن ءبىر نارسە انىق بايقالادى: جوڭعارعا قارسى كۇرەس ءبىر رۋدىڭ نەمەسە ءبىر عانا ءجۇزدىڭ سوعىسى بولعان جوق. ەل مەن جەردىڭ تاعدىرى سىنعا تۇسكەندە ءۇش ءجۇزدىڭ ازاماتتارى ورتاق جاۋعا قارسى ءبىر تۋدىڭ استىنا جينالدى. بۇگىن كونە قورىمداردان كەزدەسەتىن سان الۋان رۋ تاڭبالارى سول ۇلى بىرلىكتىڭ ءۇنسىز كۋاسىندەي.
سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.
سول ورتاق قولدىڭ ىشىندە جاعالبايلى ساربازدارىنىڭ دا بولعانىن تاريحي-تانىمدىق جانە شەجىرەلىك دەرەكتەر اڭعارتادى. جوڭعارعا قارسى ازاتتىق كۇرەستە اتى اتالاتىن ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – تايلاق باتىر. بايانعالي قۇلتاەۆتىڭ «قازاقستان تاريحى» پورتالىندا جاريالانعان «تايلاق باتىر» اتتى ماقالاسىندا ول كىشى ءجۇز ساربازدارىنىڭ قولباسشىسى، ەل ازاتتىعى جولىندا قول باستاعان بەلگىلى باتىرلاردىڭ ءبىرى رەتىندە سيپاتتالادى. ال قۋانىشباي ورمانوۆتىڭ 2020 جىلعى 18 مامىردا «ادەبيەت پورتالىندا» جارىق كورگەن «قازاقتىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى – تايلاق باتىر» اتتى ماقالاسىندا تايلاقتىڭ ابىلقايىر حانمەن ۇزەڭگىلەس ءجۇرىپ، 1726 جىلعا دەيىن جاعالبايلى قولىن باسقارعانى، كەيىن بۇلانتى-بىلەۋتى مەن اڭىراقاي شايقاستارىنا دەيىنگى جورىقتارعا قاتىسقانى باياندالادى. سول ماقالادا اۋىزشا تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، ابىلقايىر حاننىڭ تاپسىرماسىمەن تايلاق باستاعان قازاق جاساقتارىنىڭ جوڭعارلاردى ەرتىستىڭ ارعى بەتىنە دەيىن قۋعانى جونىندە دە ايتىلادى. كەيىن تايلاق باستاعان كىشى ءجۇز قولىنىڭ ءبىر بولىگى تارباعاتاي ماڭىندا قالىپ، ولاردىڭ وتىرعان جەرىن جەرگىلىكتى جۇرت «جاعالبايلى جوتاسى» دەپ اتاعان دەگەن شەجىرەلىك نۇسقا كەلتىرىلەدى. ارينە، بۇل اڭگىمەنىڭ ناقتى تاريحي حرونولوگياسىن ارحيۆتىك دەرەكتەرمەن سالىستىرا زەرتتەۋ – الداعى ۋاقىتتىڭ مىندەتى. بىراق ونىڭ جاعالبايلى جوتاسىنىڭ اتاۋىنا قاتىستى ەل ىشىندە ساقتالعان وزگە نۇسقالارمەن ءبىر ارنادا توعىساتىنى نازار اۋدارماي قويمايدى.
جاعالبايلى تاريحىنىڭ تاعى ءبىر تاراۋى جاعالبايلى سارى باتىردىڭ تاعدىرىمەن ساباقتاسادى. شەجىرەلىك جەلىدە ونىڭ تەگى جاعالبايلى – مالاتاۋ – تىلەۋبەرلى – المەنبەت – سارى (تولىباي-سارى) بولىپ تاراتىلادى. ەل ىشىندە ساقتالعان اڭگىمەلەرگە قاراعاندا، سارى باتىر جوڭعارعا قارسى شايقاستاردىڭ بىرىندە ەرلىك كورسەتىپ، اۋىر جارالانادى. جاراقاتى جورىقتى جالعاستىرۋعا مۇرشا بەرمەگەن باتىردى كەرەيدىڭ شەرۋشى ەلى قامقورلىعىنا الادى. ەل قورعاپ ءجۇرىپ جارالانعان ەردىڭ جاراسىن تاڭىپ، باعىپ-كۇتىپ، قولدان كەلگەن ەمىن جاسايدى. جالعىزدىق كورمەسىن، جانىندا سۇيەنەر جارى بولسىن دەگەن نيەتپەن ونى ۇيلەندىرىپ، شاڭىراق كوتەرۋىنە ۇيىتقى بولادى. الايدا شايقاستا العان اۋىر جاراقاتى تولىق جازىلمايدى. اتاقونىسىن اڭساعان سارى باتىر ەلگە قايتۋدى ويلاعانىمەن، دەنساۋلىعى الىس جولعا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. اقىرى جاراقاتى اسقىنىپ، دۇنيەدەن وتەدى. ارتىندا جارى مەن بەسىكتەن بەلى شىقپاعان ۇلى قالادى. باتىر دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي الاساپىران باستالىپ، سول وڭىردەگى ەل ءتۇپ قوپارىلا ءور التاي اسىپ كوشەدى. جەسىر قالعان انا دا كىشكەنتاي ۇلىن باۋىرىنا باسىپ، وسى كوشكە ىلەسەدى. كەزىندە سارى باتىردىڭ جاراسىن تاڭىپ، شاڭىراق كوتەرۋىنە ۇيىتقى بولعان ەلمەن ەندىگى جەردە ونىڭ جارى مەن بالاسىنىڭ دا تاعدىرى ساباقتاسادى. «جاس ءوسىپ، جارلى بايىر» دەگەندەي، كوشكە ىلەسكەن سول بالا ەرجەتىپ، ودان ۇرپاق تارايدى. اكە اتىن دا، رۋ اتىن دا ۇمىتپاعان اۋلەت ءوزىن جاعالبايلى دەپ تانىپ وسەدى. كەيىن سارىدان تاراعان ۇرپاق التاي مەن قوبدا وڭىرىنە ورنىعىپ، ءوسىپ-ءونىپ، ءبىر قاۋىم ەلگە اينالادى. بۇگىنگى موڭعولياداعى جاعالبايلىلاردىڭ ءبىر ۇلكەن تارماعى ءوز شەجىرەسىن وسى سارى باتىردان تاراتادى. بۇل تاريحي-شەجىرەلىك جەلى جۇكەي شاڭكىشبايۇلىنىڭ «Altyn Qala» گازەتىنىڭ 2025 جىلعى 12 تامىزداعى №28-1 سانىندا جاريالانعان «موڭعولياداعى جاعالبايلىلار» اتتى ماقالاسىندا دا باياندالعان. وسى تۇرعىدان قاراعاندا، جاعالبايلى تاريحىنىڭ ءبىر سىلەمى ۇلىتاۋ مەن تارباعاتايداعى ازاتتىق جورىقتارىمەن ساباقتاسسا، ەندى ءبىر ۇشى التاي اسىپ، قوبداعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر. سول ارالىقتا ءبىر باتىردىڭ تاعدىرى تۇتاس ءبىر اۋلەتتىڭ تاريحىنا ۇلاسقان.
«باتىر بابالار جولىمەن» اتتى تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقانىنا بيىل توعىز جىل تولدى. مەن بۇل ەكسپەديتسياعا 2021 جىلدان بەرى ۇزبەي قاتىسىپ كەلەمىن. «بۇلانتى–بىلەۋتى» مەموريالىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مەدەۋ قايراقتىۇلى بەيسەنوۆتىڭ شاقىرۋىمەن ۇلىتاۋ وڭىرىنە بىرنەشە مارتە جولىم ءتۇستى. بيىل «باتىر بابالار جولىمەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇرامىندا 1-7 ماۋسىم ارالىعىندا ۇلىتاۋ جەرىندەگى «بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسى – 1727» تاريحي-تانىمدىق ساپارىنا، ال 1–7 شىلدە ارالىعىندا «ابىرالى، شىڭعىستاۋ، شۇبارتاۋ» ەكسپەديتسياسىنا قاتىستىم. الدىڭعى ەكسپەديتسيالاردا كورگەن قورىمداردىڭ ءبارىن تىزبەلەپ جاتپاي-اق، وسى ەكى ساپاردا ەرەكشە كوڭىل اۋدارتقان جايتتارعا توقتالعىم كەلەدى.
ەل ىشىندە «قالماق قىرىلعان» دەگەن اتپەن بەلگىلى ورىندارداعى قازاق قوسىندارى جاتقان قورىمداردىڭ بارىنەن دەرلىك ءۇش ءجۇز قۇرامىنداعى ءارتۇرلى قازاق رۋلارىنىڭ تاڭبالارىن كەزدەستىردىك. تاستا قالعان سول بەلگىلەردىڭ وزىنەن-اق قازاق حاندىعىنىڭ ەل بولىپ قالۋىنا سەبەپ بولعان بەرەكە-بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ ءىزىن كورۋگە بولادى.
عاسىرلار بويى جەل مەن جاۋىنعا شىداپ، كۇنگە كۇيىپ جاتقان قارا تاستاردىڭ بەتىندە ءار رۋدىڭ تاڭباسى قاتار تۇرۋىنىڭ ءوزى كوپ جايدى اڭعارتادى. ول زاماندا جاۋعا قارسى اتتانعان ادام الدىمەن ءوزىنىڭ رۋىن ەمەس، ەلدىڭ تۇتاستىعىن ويلاعانىن وسىنداي ءۇنسىز بەلگىلەر دە دالەلدەيتىندەي.
ەكسپەديتسيا قۇرامىنا ءۇش ءجۇزدىڭ ازاماتتارىنىڭ ىرىكتەلىپ قاتىسۋىندا دا ۇلكەن ءمان بار. بۇل – ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى، ەۇۋ پروفەسسورى، تاريحشى قانات الىبەكۇلى ەڭسەنوۆتىڭ تەرەڭنەن ويلاستىرعان ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ ءبىرى. ۇرپاق ساباقتاستىعى ۇزىلمەسىن دەگەن ماقساتپەن ءار ساپارعا ەكى ستۋدەنتتەن قاتىستىرىلىپ، ولاردىڭ تاريحي ورىنداردى ءوز كوزدەرىمەن كورۋىنە، دالالىق زەرتتەۋدىڭ تاجىريبەسىن جيناۋىنا مۇمكىندىك جاسالىپ كەلەدى. قورىمداردى ارالاعان كەزدە ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ ارقايسىسى تاس بەتىنەن ءوز رۋىنىڭ تاڭباسىن ىزدەيدى. تانىس تاڭبا كورسە، سۋرەتكە تۇسىرەدى، قاسىنا تۇرىپ ءوزى دە ەستەلىككە فوتوعا ءتۇسىپ، قۋانىشىن وزگەلەرمەن بولىسەدى. سىرت كوزگە بۇل قاراپايىم نارسە بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق بىرنەشە عاسىر بۇرىن بابا قولىمەن تاسقا قاشالعان تاڭبانى بۇگىن ونىڭ ۇرپاعىنىڭ تانىپ تۇرعان ساتىندە وتكەن زامان مەن قازىرگى كۇننىڭ اراسى كەنەت جاقىنداي تۇسەدى. سول ساتتە تاس تا ءتىل قاتاتىنداي، تاريحتىڭ ءوزى الدىڭدا تۇرعانداي اسەر الاسىڭ. مىنە، وسى تاريحي ورىنداردىڭ ءبارى «جاعالبايلى جوتاسىنىڭ» دا ورتاق تاريحىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن دەرەكتەر.
ۇلىتاۋ ساپارىنىڭ سوڭعى كۇنى – 7 ماۋسىمدا «قالماق قىرىلعان» قورىمىنا كەلدىك. سول ءبىر قاندى شايقاستىڭ ءۇنسىز كۋاسىندەي، جاۋدى قىرعان بابالاردىڭ وزدەرى دە شەيىت بولىپ، وسى جەردە ماڭگىلىككە دامىلداپ جاتىر. مەدەۋ قايراقتىۇلى وسى ولكەگە ورناتىلعان جەتى تاستىڭ العاشقىسى تۇرعان جەردى كورسەتتى. توپىراعى قىزعىلت تارتادى. قاراعان ادامعا ءبىر ءسات اققان قاندى ەلەستەتەدى. قارعالى، سورە جانە جوسا وزەندەرىنىڭ جاعاسى – العاشقى ايقاستار وتكەن جەرلەردىڭ ءبىرى. ۇلكەن قورىمدا ءۇش ءجۇزدىڭ دە بەلگىلەرى بار. وسىنداي جەردە «باۋىرلاستار مولاسى» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن باسقاشا سەزىنەسىڭ. باۋىرلاستار مولاسى دەگەن وسى شىعار. ۇلىتاۋدان باستالعان ۇلت جەڭىسىنىڭ جولى مەنى «جاعالبايلى» جوتاسىنىڭ تاريحىنا ودان ءارى ءۇڭىلىپ، ىزدەنۋگە جەتەلەدى. ودان كەيىنگى ەكسپەديتسيادا قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنىڭ اينالاسىن قورشاعان «شاعان شايقاسى» باتىرلارىنىڭ قورىمدارىن، باقاناس وزەنى بويىنداعى «كوپبەيىت» قورىمدارىن ارالادىق. اباي اۋدانى جەرىندە دە مۇنداي كونە ورىندار از ەمەس.
گۇلزات سالەمقىزى تاڭىربەرگەن «ۇلىلار مەكەنىندەگى تاريحي جەرلەر» اتتى ەڭبەگىندە: «تاۋ باۋرايىنداعى جازىق توبەلەردىڭ اراسىندا توبەشىكتىڭ باس جاعىندا ءتۇرلى بەلگى-تاڭبالارمەن كومكەرىلگەن بىرنەشە رۋدىڭ وكىلدەرى جەرلەنگەن قورىمدار بار»، – دەپ جازادى. گۇلزات سالەمقىزى تاڭىربەرگەن. «ۇلىلار مەكەنىندەگى تاريحي جەرلەر». 30-بەت.
اشىق اسپان استىندا عاسىرلار بويى جاتقان بۇل قورىمداردىڭ تاستارىن قىنا باسىپ، تاڭبالارى دا جىل وتكەن سايىن كومەسكى تارتىپ بارادى. سوعان قاراماستان ۇلى، ورتا جانە كىشى جۇزگە ءتان بەلگىلەر ءالى دە انىق بايقالادى. ونىڭ ىشىندە شانىشقىلى مەن سىرگەلى رۋلارىنىڭ تاڭبالارىن دا كوردىك. كولەمى جاعىنان كەيبىر قورىمدار ءبىز بۇعان دەيىن كورگەن تاريحي ورىنداردان الدەقايدا اۋقىمدى. ءار توبەدە جيىنى ەكى جۇزدەن استام ساردار جاتىر-اۋ دەگەن وي كەلەدى.
سونداي كەزدە ۇمبەتاي جىراۋدىڭ:
اقشاۋلىگە قوس تىگىپ،
اۋىر قول جيناپ العىزىپ،
قالماققا ويران سالعىزىپ،
قابانباي مەن بوگەنباي
ءۇرجار، ەمىل اسىردىڭ، – دەگەن جىر جولدارى ويعا ورالادى.
جىراۋدىڭ وسى سوزدەرى دالادا ءجۇرىپ وقىعاندا مۇلدە باسقاشا ەستىلەدى. اقشاۋلى، ءۇرجار، ەمىل دەگەن اتاۋلار كوز الدىڭدا جاتقاندا، بۇل جولداردىڭ ار جاعىنان ناقتى جەر، ناقتى جورىق، ناقتى ادام تاعدىرى كورىنگەندەي بولادى. جاعالبايلى جوتاسى دا سول جەڭىسكە باستاعان جورىق جولدارىنىڭ بويىندا جاتقان قاسيەتتى، قۇت مەكەننىڭ ءبىرى. «جاعالبايلى» اتاۋىنا قاتىستى تارباعاتاي وڭىرىندە ەرتەدەن ايتىلىپ كەلە جاتقان تاريحي اڭگىمەنىڭ ءبىر نۇسقاسى دا وسى ازاتتىق كۇرەسپەن بايلانىستى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەگە قاراعاندا، تارباعاتاي ولكەسىن جاۋدان تازارتۋ ءۇشىن قاراكەرەي قابانباي باتىر جان-جاققا جاۋشى شاپتىرىپ، قول جيناعان كەزدە كىشى ءجۇزدىڭ تابىن رۋىنان شىققان، گۇرزىسىن بىلەگىنە ىلگەن بوكەنباي باتىر جاعالبايلى قولىن باستاپ كەلگەن. سوعىستىڭ بىرىندە بوكەنباي باتىر اڭداۋسىزدا مەرت بولادى. ونىڭ سوڭىنان ەرگەن جاعالبايلى قولىنىڭ دا ءبىرازى سول شايقاستا قازا تابادى. جاۋ تارباعاتايدان ءارى قۋىلىپ، شايقاس اياقتالعاننان كەيىن قابانباي باتىر: – الىستان ات تەرلەتىپ، جاعالبايلى قولىن باستاپ كەلىپ، ەرلىكپەن مەرت بولعان بوكەنباي باتىردى ەسكە قالدىرۋ ءۇشىن اناۋ كورىنگەن تاۋدى جاعالبايلى دەپ اتايىق، – دەگەن ەكەن. بۇل اڭگىمە «تارباعاتاي» انىقتامالىق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان باسىلىمنىڭ 48-بەتىندە كەلتىرىلگەن. اباي وبلىسى، اقسۋات اۋدانى، قىزىلكەسىك اۋىلىنا بارار جولداعى سول اسۋ مەن جوتا سودان بەرى «جاعالبايلى» دەپ اتالىپ كەلەدى. كارتادا دا وسى اتاۋ جازۋلى تۇر. جەر اتاۋىنىڭ بىرنەشە عاسىر بويى وزگەرمەي جەتۋىنىڭ ءوزى ويلاندىرادى. ويتكەنى كەيدە حالىق جادىندا قالعان توپونيم جازبا دەرەكتەن دە ۇزاق ءومىر سۇرەدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا، «جاعالبايلى» اتاۋى بۇل وڭىرگە الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن كىشى ءجۇز قوسىندارىنىڭ، سونىڭ ىشىندە جاعالبايلى ساربازدارىنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان دەۋگە نەگىز بار. جاعالبايلى – قازاق حالقىنىڭ كىشى ءجۇز قۇرامىنداعى جەتىرۋ بىرلەستىگىنە كىرەتىن ءىرى رۋلاردىڭ ءبىرى. اشىق دەرەككوزدەردەگى انىقتامالىق مالىمەتتەردە دە وسى دەرەك كورسەتىلەدى. بۇل اتاۋ قازاق حالقىنىڭ كوركەم جادىندا دا جاقسى ساقتالعان. «قىز جىبەك» جىرىنداعى تولەگەن – جاعالبايلى ەلىنىڭ پەرزەنتى. جىر جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن ايگىلى «قىز جىبەك» كينوسى ارقىلى دا جاعالبايلى اتاۋى قازاقتىڭ بىرنەشە بۋىنىنا كەڭىنەن تانىس بولدى. وسى تۇستا جوعارىدا ءسوز بولعان تايلاق باتىرعا قاتىستى شەجىرەلىك دەرەككە قايتا ورالماسقا بولمايدى. قۋانىشباي ورمانوۆ كەلتىرگەن اۋىزشا تاريحي نۇسقادا تايلاق باستاعان قازاق جاساقتارىنىڭ جوڭعارلاردى ەرتىستىڭ ارعى بەتىنە دەيىن قۋىپ، كەيىن كىشى ءجۇز قولىنىڭ ءبىر بولىگى تارباعاتاي وڭىرىندە قالعانى ايتىلادى. سول جاساق قونىستانعان جەردى جەرگىلىكتى جۇرت «جاعالبايلى جوتاسى» دەپ اتاپ كەتكەن دەگەن دەرەك بار. سوندا ءبىر عانا جەر اتاۋىنا قاتىستى بىزگە ءۇش تاريحي جەلى جەتىپ وتىر. بىرى – جاعالبايلى جوتاسىنىڭ اتاۋىن بوكەنباي باتىر باستاپ كەلگەن قولمەن بايلانىستىراتىن جەرگىلىكتى اڭگىمە. ەكىنشىسى – تايلاق باتىر باستاعان جاعالبايلى ساربازدارىنىڭ تارباعاتايداعى جورىق جولىنا قاتىستى شەجىرەلىك نۇسقا. ۇشىنشىسى – سارى باتىردىڭ تاعدىرىمەن ساباقتاسادى ۇش اڭگىمەنىڭ باياندالۋىندا ايىرماشىلىق بار. بىراق تۇيىسەتىن جەرى بىرەۋ: ۇشەۋى دە «جاعالبايلى» اتاۋىن جوڭعارعا قارسى ازاتتىق كۇرەس جىلدارىندا جاعالبايلى ساربازدارىنىڭ وسى وڭىرگە كەلۋىمەن بايلانىستىرادى. بۇل ماسەلەنىڭ ناقتى تاريحي حرونولوگياسىن انىقتاۋ ءۇشىن جازبا دەرەكتەردى، ارحيۆ قۇجاتتارىن، كونە كارتالاردى، جەرگىلىكتى شەجىرەلەردى ءوزارا سالىستىرىپ زەرتتەۋ قاجەت. دەگەنمەن ەل جادىندا ساقتالعان اڭگىمە مەن عاسىرلار بويى وزگەرمەگەن جەر اتاۋىنىڭ قاتار كەلۋى بۇل تاقىرىپتى نازاردان تىس قالدىرماۋعا نەگىز بەرەدى.
سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.
جاعالبايلى جوتاسىنىڭ تاريحىنداعى كەلەسى ءبىر قىزىقتى جەلى قاراكەرەي قابانباي باتىردىڭ اتاقتى قۋباس تۇلپارىنا بايلانىستى. قابانباي باتىر تۋرالى جازىلعان داستانداردا، كىتاپتاردا قۋباس اتتىڭ تاريحى ءارتۇرلى باياندالادى. سوندىقتان وسى تاريحي وقيعالار وتكەن ەلدىڭ ىشىندە تۋىپ-ءوسىپ، جەرگىلىكتى شەجىرەنى جاستايىنان قۇلاعىنا ءسىڭىرىپ، كەيىن قاعازعا تۇسىرگەن قارپىق ەگىزباي اعامىزدىڭ جازباسىنا جۇگىنگەندى ءجون كوردىم.
ول «تاعدىر» كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى:
«بۇل تاقىرىپتاعى اڭگىمە اقسۋات وڭىرىندە، ونىڭ ىشىندە ءبيدىڭ ءوز ۇرپاقتارى مەكەندەپ وتىرعان بي بورانبايدىڭ ءوز ەسىمىندەگى اۋىل جۇرتشىلىعى اراسىندا بۇرىننان بار. تۇلپاردى بەرگەن بايدىڭ ەسىمى دە بەلگىلى. ول – بورانبايعا ءۇش اتادان بارىپ قوسىلاتىن اعايىندى قونىسۇلى توقتاعۇل باي. ناقتىلاپ ايتساق، بورانبايدىڭ ءۇشىنشى اتاسى اجىعۇل مەن توقتاعۇلدىڭ ۇلكەن اكەسى نازار ءبىر تۋىسادى. توقتاعۇل سول كەزدە بۇكىل نايمانداعى ەڭ ءىرى باي بولسا كەرەك. جىلقىسىن باسقا ۇرىپ ساناۋعا كەلمەيتىن بولعان سوڭ، ءبىر ۇلكەن سايدى ولشەم عىپ، سول ساي تولسا، تۇگەل دەپ ەسەپتەيدى ەكەن... اقىرى بي بورانبايدىڭ ءسوزىن ەكى ەتپەي، 6 جىل جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن قۋباستى قابەكەڭە لايىق دەپ تاۋىپتى. التى جاسىندا توقتاعۇلدان العان قۋباس تۇلپار نەلەر اۋىر جەڭىستى جورىقتار مەن قاندى شايقاستاردا، جان الىپ، جان بەرىسكەن جەكپە-جەكتە 32 جىل ۇزدىكسىز ۇلى قولباسشى بابامىزدىڭ جاۋىنگەر سەرىگى بولعان ەكەن... قابەكەڭ قايتىس بولعان سوڭ، كارىلىككە جاسى جەتكەن تۇلپاردى قابەكەڭ ءوز تۋىستارىنىڭ ايتۋىمەن بيبابام اماناتقا الادى». قارپىق ەگىزباي. «تاعدىر». 24-بەت. مۇنداعى «بيبابام» – بي بورانبايدى حالىق اراسىندا اتاعان قۇرمەتتى ەسىم. سوندىقتان «بيبابام» دەگەن ءسوزدى اۆتوردىڭ بي بورانبايدى وزىنە مەنشىكتەپ ايتۋى دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك. اڭگىمەنىڭ جالعاسى جاعالبايلى جوتاسىنا كەلىپ تىرەلەدى. بىر جىلى كۇزدە جاعالبايلى تاۋىنىڭ شىعىس جاعىنداعى جازىقتان دولانقاراعا قاراي قالىڭ جىلقى ايداپ كەلە جاتقاندا، ابدەن قارتايعان قۋباس تۇلپار ورنىنان تۇرا الماي جاتىپ قالادى. جىلقىشىلار بۇل حاباردى بيبابامعا جەتكىزەدى. سوندا ول: – ارۋاقتى ەردىڭ تاقىمىندا ۇزاق جىل سەرىگى بولعان قاسيەتتى تۇلپار عوي. قالىڭ جىلقىنى «قابانبايلاپ» ۇران سالىپ قۋىپ، ۇستىنەن ايداڭدار. ايعايعا ەلىگىپ تۇرىپ كەتەر، – دەگەن ەكەن. جىلقىشىلار ءبيدىڭ ايتقانىن ىستەيدى. «قابانباي!» دەپ ۇران سالىپ، قالىڭ جىلقىنى ۇستىنەن دۇركىرەتىپ ايداپ وتكەندە، كارى تۇلپار كەنەت ۇشىپ تۇرىپ، ۇيىرگە ىلەسە جونەلەدى. بىراق ۇزاي المايدى. جاعالبايلىنىڭ اسۋىنا كوتەرىلە بەرگەندە قايتا جاتىپ، سول جەردە جان تاپسىرادى. تۇلپاردىڭ باسىن اق جىبەككە وراپ، تاسقا شىعارىپ قويعان سوڭ بيبابام:
سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.
قۋباس باستاۋى جانە قۋباس تۇلپارعا ورناتىلعان ەسكەرتكىش
– بۇل اسۋ ەندى قۋباس دەپ اتالاتىن بولسىن، – دەگەن ەكەن. قۋباس اسۋى قىزىلكەسىكتەن شىعىسقا قاراي 7–8 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. بۇل اڭگىمە قارپىق ەگىزبايدىڭ «تاعىلىم» كىتابىنىڭ 48-بەتىندە كەلتىرىلگەن.
وسى وقيعاعا ۇڭىلگەن سايىن، ءبىر جوتا مەن ءبىر اسۋدىڭ بويىندا قانشاما زاماننىڭ ءىزى قاباتتاسىپ جاتقانىن سەزىنەسىڭ. جاعالبايلى اتاۋى – جاۋگەرشىلىك زاماننان قالعان بەلگى بولسا، قۋباس اسۋى – قابانباي باتىردىڭ تالاي جورىقتا سەرىگى بولعان اتاقتى تۇلپاردىڭ اتىن بۇگىنگە جەتكىزگەن ەسكەرتكىش ىسپەتتى.
جاعالبايلى جوتاسىنا جولى تۇسكەن كۇيشى ءشامىل ءابىلتاي – كىشى ءجۇزدىڭ ون ەكى اتا بايۇلى ىشىندەگى قارامان تانا رۋىنان. ونىڭ جاعالبايلى اتى قالعان جەرگە كەلىپ، قابانباي باتىردىڭ قۋباس تۇلپارىنا كۇي ارناۋىنىڭ وزىندە ءبىز تولىق اڭعارىپ بولماعان ءبىر تىلسىم ساباقتاستىق جاتقانداي. شامىل قۇرداسىم قابانباي باتىر بابامىزدىڭ اتاقتى تۇلپارىنا ارناپ «قۋباس تۇلپار» كۇيىن شىعاردى.
سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.
رۋحاني بىرلىك پەن تاريحي ساباقتاستىق دەگەن وسى بولسا كەرەك. شامىل مۇنىمەن شەكتەلگەن جوق. اقسۋاتقا ارنايى ساپارمەن كەلىپ، «اسىل بەسىك – اقسۋات» فەستيۆالى اتانعان ءدۇبىرلى تويدا «قۋباس تۇلپار» كۇيىن ەل الدىندا ورىنداپ بەردى. كيەلى كۇي ونەرى شامىلگە قۇرمانعازىدان جالعاسقان ءداستۇرلى مەكتەپ ارقىلى جەتكەن. ول سول ونەردى تۋ ەتىپ ۇستاپ، ومىرلىك مۇراتىنا اينالدىرا ءبىلدى. بۇعان دالەل رەتىندە «اقيقات» جۋرنالىنىڭ 2025 جىلعى ناۋرىزداعى №3 سانىندا جاريالانعان وسى جولدار اۆتورىنىڭ «تاريحي سانانى جاڭعىرتار ءۇش كۇي» اتتى مونوگرافيالىق ماقالاسىن ايتۋعا بولادى. وندا ءشامىلدىڭ اباي وبلىسىنا ساپارى بارىسىندا تۋعان «قۋباس تۇلپار»، «اۋليە ىرعىزباي»، «قازاق كۇرەسى» كۇيلەرى تۋرالى جازىلعان. بۇل شىعارمالاردى اباي وبلىسىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس دەپ باعالاۋعا نەگىز بار. اقسۋات اۋدانىنىڭ اكىمى ەرسىن ەسكەندىروۆ تە جاس تا بولسا باس، ونەردىڭ قادىرىن بىلەتىن ازامات. ول «قۋباس تۇلپار» كۇيىنىڭ ەل ىشىندە كەڭىنەن ناسيحاتتالۋىنا قولداۋ ءبىلدىردى. 2025 جىلعى 25 قازاندا، رەسپۋبليكا كۇنى، اقسۋات اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە «قۋباس تۇلپار» كۇيى العاش رەت وركەستردىڭ ورىنداۋىندا جۇرتشىلىققا ۇسىنىلدى. كۇيدىڭ وسىلايشا ۇلكەن ساحناعا شىعۋىنا اۋدان اكىمى دە تىكەلەي ىقپال ەتتى.
بۇل حاباردى ەستىگەندە ءشامىل:
– «قۋباس تۇلپاردىڭ» تۋعان جەرى اقسۋاتتا وركەسترمەن «قۋباس تۇلپار» كۇيىنىڭ ورىندالعانى – ەڭ ۇلكەن مارتەبە، جاقسىلىققا جورالعى باستاۋ، – دەپ باعالادى.
كەيىن «قۋباس تۇلپار» كۇيىنىڭ الماتىدا دا ورىندالىپ جۇرگەنىن قۋانا جەتكىزدى. شامىلدىڭ شالعايداعى اقسۋاتقا ارنايى كەلىپ، ەل تاريحىنان كۇي شىعارىپ، جەرگىلىكتى رۋحانياتقا قوسقان ۇلەسىن اباي وبلىسى كولەمىندە عانا ەمەس، رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ناسيحاتتاۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. شامىل جۇرگەن جەرىن كۇي شاشۋعا تولتىرىپ جۇرگەن اقجولتاي كۇيشى. ونىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا: قاي وڭىرگە بارسا دا، سول جەردىڭ تاريحىنا قۇلاق ءتۇرىپ، كومەسكى اڭگىمەنى كۇي تىلىنە اينالدىرىپ اكەتەدى.
كۇي ونەرىن دامىتۋشى مۇرات ابەۋعازى دا:
– ءشامىل اعامىزدىڭ بۇل تاقىرىپقا كۇي شىعارىپ، ونى كۇي تىلىمەن سويلەتۋى – ۇلكەن شەبەرلىك پەن تەرەڭ رۋحتىڭ كورىنىسى، – دەپ اتاپ كورسەتتى.
شەت جايلاپ، قيىر قونعان اقسۋات جەرىندەگى جاعالبايلى جوتاسى – قازاق ەلىنىڭ بىرلىگىنە كۋا بولعان تاريحي مەكەن. قۇس قاناتى تالاتىن، قۇلا ءدۇز سايىن دالانى بىزگە مۇرا ەتىپ قالدىرعان بابالارعا دەگەن ريزاشىلىق پەن العىسىمىز شەكسىز. قۋباس تۇلپارعا كۇيدەن ەسكەرتكىش تۇرعىزىپ، سول تۇلپاردىڭ تاريحىن دومبىرا تىلىمەن قايتا ءتىرىلتۋ – كەز كەلگەن كۇيشىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن دۇنيە. شامىلدەي شىنايى كۇيشى عانا كۇيدىڭ تىلسىمىن شىڭىراۋدان شىڭعا شىعارا الادى دەپ تامساناسىڭ. شامىلدىڭ كەرەمەتى دە سول – ول ەل تاريحىن كۇيمەن تۇگەندەپ، كۇيمەن تۇيىندەيدى.
ۇلانعايىر ۇلى دالانى قابانباي رۋحى ءالى دە قورعاپ تۇرعانداي. قورعاي دا بەرەر. شامىلدىڭ شىعارعان كۇيلەرى – تاقىرىبى وي سالاتىن، مازمۇنى مەن اۋەنى ءوزارا جاراسقان تۋىندىلار. اقسۋاتتان ماقانشىعا بارار جولدا ءشامىل «قۋباس تۇلپار» كۇيىن جاعالبايلى جوتاسىنداعى قۋباس باستاۋىنا ارنايى توقتاپ ورىنداعان ەكەن. ارى-بەرى وتكەن جولاۋشىلار تاڭىرقاپ ايالداپ، كۇي تىڭداعان. كۇيشىمەن بىرگە سۋرەتكە دە تۇسكەن. كىشى ءجۇزدىڭ ون ەكى اتا بايۇلىنىڭ قارامان تاناسىنان تارايتىن ءشامىلدىڭ جاعالبايلى جوتاسىنا شىعىپ، حالىق اڭىزىنداعى قۋباس تۇلپاردىڭ ماڭگىلىك دامىلداعان جەرىندە كۇي تارتۋىنىڭ وزىندە ءبىز اڭعارىپ، تولىق ءتۇسىنىپ بولماعان ءبىر تىلسىم سىر جاتقانداي.
ءبىر كەزدە وسى دالادا قۋباستىڭ تۇياعى دۇبىرلەگەن. ارادا عاسىرلار وتكەندە سول دالادا ەندى قۋباسقا ارنالعان كۇي توگىلىپ تۇر. وتكەن زامان مەن بۇگىنگى كۇن وسىلايشا ءبىر ساتكە تابىسقانداي. قۋباس باستاۋىنا اسقار جاكۋليندەر بارەلەف تۇرىندەگى تۇلپار بەينەسىن ورناتقان. بۇل دا – تاريحي جادتى ساقتاۋدىڭ ءبىر كورىنىسى.
جاعالبايلى جوتاسىنىڭ تاريحىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلگەن سايىن، ءبىر عانا جەر اتاۋىنىڭ ار جاعىنان بىرنەشە ءداۋىردىڭ ءىزى كورىنەدى. بۇلانتى-بىلەۋتىدەن باستالعان ازاتتىق جورىعى بار. تايلاق باتىر باستاعان جاعالبايلى ساربازدارى تۋرالى شەجىرەلىك دەرەك بار. سارى باتىردىڭ تاعدىرى ارقىلى التاي مەن قوبداعا دەيىن جالعاسقان ۇرپاق جولى بار. بوكەنباي باتىر باستاپ كەلگەن جاعالبايلى قولىنا بايلانىستى اقسۋات وڭىرىندە ساقتالعان تاريحي اڭگىمە بار. قابانباي باتىر مەن قۋباس تۇلپارعا قاتىستى كونە حيكايا بار. ال بۇگىن سول تاريحتىڭ ءبىر ۇزىگىن كۇي تىلىمەن قايتا سويلەتىپ جۇرگەن ءشامىل ءابىلتايدىڭ ونەرى تاعى بار. بۇلاردىڭ ارقايسىسىن جەكە قاراساڭ، ءار داۋىردە بولعان، ءبىر-بىرىنەن الىس جاتقان وقيعالار ءتارىزدى. ال ءبارىن وسى دالانىڭ ۇستىنە اكەلىپ قويعاندا، ءبىر-بىرىنە جالعاسىپ جاتقان تۇتاس شەجىرەگە اينالادى. ويتكەنى حالىقتىڭ جادى تەك كىتاپ بەتىندە عانا ساقتالمايدى.
ول كەيدە ات تۇياعى تيگەن كونە جولدا قالادى. كەيدە قورىم باسىنداعى قارا تاستا جاتادى. كەيدە تاسقا قاشالعان تاڭباعا اينالادى. كەيدە اتادان بالاعا جەتكەن اڭگىمەدە ءومىر سۇرەدى. كەيدە تۇلپار جان تاپسىرعان اسۋدىڭ اتىندا ساقتالادى. كەيدە كۇي بولىپ قايتا ورالادى. جاعالبايلى جوتاسى – سونداي مەكەن.
بۇل دالادان كەزىندە ەلىنىڭ شەتىن جاۋعا بەرمەۋ ءۇشىن اتقا قونعان تالاي سارباز ءوتتى. ءۇش ءجۇزدىڭ ازاماتتارى ءبىر تۋدىڭ استىنا جينالىپ، ورتاق جەر ءۇشىن شايقاستى. ءبىرى سول جولدا شەيىت بولدى. ءبىرى ەلگە ورالدى. ءبىرى جات جەردە قالىپ، سوندا ۇرپاق ءوربىتتى.
سوندىقتان جاعالبايلى جوتاسىن ءبىر عانا رۋدىڭ تاريحىمەن شەكتەپ قويۋ دۇرىس بولماس ەدى. ول – قازاقتىڭ جوڭعارعا قارسى ورتاق ازاتتىق كۇرەسىنىڭ ءىزى قالعان تاريحي كەڭىستىكتىڭ ءبىر بولىگى. جاعالبايلى اتاۋىنىڭ ناقتى قاي وقيعادان كەيىن ورنىققانىن انىقتاۋ ءۇشىن ءالى دە ارحيۆتىك قۇجاتتاردى، جازبا دەرەكتەردى، كونە كارتالاردى، جەرگىلىكتى شەجىرەلەر مەن قورىمدارداعى تاڭبالاردى سالىستىرا زەرتتەۋ قاجەت.
بىراق ءبىر نارسە انىق: بۇل اتاۋ وسى دالاعا كەزدەيسوق كەلىپ قونعان ءسوز ەمەس. ونىڭ ار جاعىندا جورىق بار. ەلدىڭ جادى بار. ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان اڭگىمە بار. قۇس قاناتى تالاتىن وسىناۋ ۇلانعايىر دالانى بىزگە امانات ەتكەن بابالارعا قۇرمەت تە ەڭ الدىمەن سول ءىزدى جوعالتپاي، كەيىنگى بۋىنعا جەتكىزۋدەن باستالسا كەرەك. تاريحتىڭ ءبىر پاراعى كىتاپتا قالادى. بىر پاراعى – قورىمدا. بىر پاراعى – تاستاعى تاڭبادا. بىر پاراعى – شەجىرەدە. بىر پاراعى – كۇيدە. ال كەيبىر پاراعىن حالىق جەردىڭ ءوز اتىنا جازىپ كەتەدى.
جاعالبايلى جوتاسى – سول تاريحتىڭ وشپەي كەلە جاتقان كۋاسىنىڭ ءبىرى.
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر
1. قارپىق ەگىزباەۆ. «تاعدىر». 2000 جىل.
2. «قۋباس تۇلپار» كۇيى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتى، №11, 20 ناۋرىز 2026 جىل.
3. «بەس عاسىر جىرلايدى». 1991 جىل.
4. «باتىر بابالار جولىمەن». حانتوبە، بۇلانتى–بىلەۋتى تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسيا ساپارى تۋرالى جازبا. 1–7 ماۋسىم 2026 جىل.
5. «باتىر بابالار جولىمەن» – «ابىرالى، شىڭعىستاۋ، شۇبارتاۋ» ساپارى. 1–7 شىلدە 2026 جىل.
6. بايانعالي قۇلتاەۆ. «تايلاق باتىر». «قازاقستان تاريحى» پورتالى – E-history.kz. 10 ءساۋىر 2015 جىل.
7. قۋانىشباي ورمانوۆ. «قازاقتىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى – تايلاق باتىر». «ادەبيەت پورتالى». 18 مامىر 2020 جىل.
8. جۇكەي شاڭكىشبايۇلى. «موڭعولياداعى جاعالبايلىلار». «Altyn Qala» گازەتى، №28-1, 12 تامىز 2025 جىل.
جامبىل جۇمانباي،
شەجىرەشى، ولكەتانۋشى، جازۋشى. تارباعاتاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
Abai.kz
